Hukumatni tanqid qiliş havoda “negativ zarralar” miqdorini oşiradi - Alişer Qodirov

2024 yil may oyida Ekologiya vazirligi Jahon banki bilan hamkorlikda Toşkent şahridagi havo sifatini baholaş işlarining dastlabki natijalarini ma’lum qilgandi. Unga köra, poytaxtda RM2.5 zarralarining manbalari quyidagiça: tabiiy çang – 36 foiz; issiqlik ta’minoti – 28 foiz; transport vositalari – 16 foiz; sanoat korxonalari – 13 foiz; şahar çangi – 6 foiz; çiqindilar – 1 foiz.

“Dorisi öylab topilgan kasal bilan oğriş”

Iqtisodçi-jurnalist Bahodir Abdullayev deputatning hukumatni oqlaşiga munosabat bildirib, yuz berayotgan jarayonlarni dorisi öylab topilgan kasal bilan oğrişga öxşatdi.

“Iqtisodiyotda köp jarayonlarni bozorning özi tartibga soladi. Lekin şunday jarayonlar borki, ularni faqat bozorga qöyib beriş iqtisodiy qiymat yöqotilişiga, resurslar samarasiz sarflanişiga olib keladi. Ana şunday jarayonlarga nisbatan market failure atamasi işlatiladi.

Davlatning muhim vazifalaridan biri – ayni şu kabi bozorning özi resurslarni samarali taqsimlay olmaydigan jarayonlarga aralaşib, buni töğrilaş hisoblanadi.

Market failure sabablari turliça bölişi mumkin. Masalan, ijtimoiy ne’matlar yaratilişida bozor samarali işlamasligi mumkin. Çunki ijtimoiy ne’matlardan faqat u uçun pul tölaganlar foydalanişi imkonsiz, ikkinçi tomondan esa bir insonning bu ne’matdan foydalanişi boşqa insonning bu ne’matdan foydalanişini çeklamaydi.

Yana bir sabab taşqi ta’sirlar hisoblanadi. Taşqi ta’sir deganda tranzaksiyaning unda iştirok etmayotgan tomonga ta’siri tuşuniladi. Masalan, qaysidir zavod ekologiyani ifloslantirib mahsulot işlab çiqarmoqda. Siz bu zavodning egasi ham, uning mahsulotlari xaridori ham bölmasligingiz mumkin, lekin havo ifloslanişi sizning hayotingizga ta’sir qiladi.

Mana şu kabi vaziyatlarda jamiyat qiymat yöqotişining (umr qisqarişi, moliyaviy zarar, farovonlik darajasi kamayişi va hokazo) oldini oliş davlatning asosiy vazifalaridan hisoblanadi”, – deya yozdi Bahodir Abdullayev.

Uning qayd etişiça, havo sifati bilan boğliq taşqi ta’sirlar masalasida davlatlar odatda quyidagiça çoralar köradi:

1. Havoni kim va qança miqdorda ifloslantirayotganini, bu jamiyatga qöşimça tibbiy xarajatlar, kamroq umr köriş va boşqalar orqali qança zarar yetkazayotganini hisoblaydi. Keyin esa şuning asosida havoni ifloslantirganlik uçun soliq soladi.

2. Havo tozalik darajasini me’yorda uşlab turiş uçun mumkin bölgan ifloslaniş darajasini aniqlaydi va ifloslantiruvçi moddalar emissiyasi şu normadan oşmasligi uçun bu limitlar oldi-sotdisi bozorini yaratadi.

3. Qat’iy texnologik standartlar örnatadi va ularning bajarilişini nazorat qiladi.

4. Korxonalar va xonadonlar ekologik toza yonilği hamda mahsulotlardan foydalanişini rağbatlantiradi (gazlaştiriş, elektr energiyasi ta’minotini barqarorlaştiriş, elektromobillar xaridlarini arzonlaştiriş va hokazo).

5. Desentralizatsiyani amalga oşiradi. Har bir hudud rahbari saylovlar orqali lavozimiga kelsa, saylovçilar özlarining daraxtlarini, yaşil zonalarini asrab qolişi osonlaşadi.

“Albatta, dunyoda biron hukumat tabiatga buyruq berolmagan, berolmaydi ham. Lekin bugun yuz berayotgan jarayonlar dorisi öylab topilgan kasal bilan oğrişga öxşaydi. Ya’ni, tanqidlar bu mavzuda qaysidir harakat yuzasidan emas, harakatsizlik yuzasidan yangramoqda”, – deya xulosa qiladi jurnalist.