Hukumatni tanqid qilish havoda “negativ zarralar” miqdorini oshiradi - Alisher Qodirov

2024 yil may oyida Ekologiya vazirligi Jahon banki bilan hamkorlikda Toshkent shahridagi havo sifatini baholash ishlarining dastlabki natijalarini ma’lum qilgandi. Unga ko‘ra, poytaxtda RM2.5 zarralarining manbalari quyidagicha: tabiiy chang – 36 foiz; issiqlik ta’minoti – 28 foiz; transport vositalari – 16 foiz; sanoat korxonalari – 13 foiz; shahar changi – 6 foiz; chiqindilar – 1 foiz.

“Dorisi o‘ylab topilgan kasal bilan og‘rish”

Iqtisodchi-jurnalist Bahodir Abdullayev deputatning hukumatni oqlashiga munosabat bildirib, yuz berayotgan jarayonlarni dorisi o‘ylab topilgan kasal bilan og‘rishga o‘xshatdi.

“Iqtisodiyotda ko‘p jarayonlarni bozorning o‘zi tartibga soladi. Lekin shunday jarayonlar borki, ularni faqat bozorga qo‘yib berish iqtisodiy qiymat yo‘qotilishiga, resurslar samarasiz sarflanishiga olib keladi. Ana shunday jarayonlarga nisbatan market failure atamasi ishlatiladi.

Davlatning muhim vazifalaridan biri – ayni shu kabi bozorning o‘zi resurslarni samarali taqsimlay olmaydigan jarayonlarga aralashib, buni to‘g‘rilash hisoblanadi.

Market failure sabablari turlicha bo‘lishi mumkin. Masalan, ijtimoiy ne’matlar yaratilishida bozor samarali ishlamasligi mumkin. Chunki ijtimoiy ne’matlardan faqat u uchun pul to‘laganlar foydalanishi imkonsiz, ikkinchi tomondan esa bir insonning bu ne’matdan foydalanishi boshqa insonning bu ne’matdan foydalanishini cheklamaydi.

Yana bir sabab tashqi ta’sirlar hisoblanadi. Tashqi ta’sir deganda tranzaksiyaning unda ishtirok etmayotgan tomonga ta’siri tushuniladi. Masalan, qaysidir zavod ekologiyani ifloslantirib mahsulot ishlab chiqarmoqda. Siz bu zavodning egasi ham, uning mahsulotlari xaridori ham bo‘lmasligingiz mumkin, lekin havo ifloslanishi sizning hayotingizga ta’sir qiladi.

Mana shu kabi vaziyatlarda jamiyat qiymat yo‘qotishining (umr qisqarishi, moliyaviy zarar, farovonlik darajasi kamayishi va hokazo) oldini olish davlatning asosiy vazifalaridan hisoblanadi”, – deya yozdi Bahodir Abdullayev.

Uning qayd etishicha, havo sifati bilan bog‘liq tashqi ta’sirlar masalasida davlatlar odatda quyidagicha choralar ko‘radi:

1. Havoni kim va qancha miqdorda ifloslantirayotganini, bu jamiyatga qo‘shimcha tibbiy xarajatlar, kamroq umr ko‘rish va boshqalar orqali qancha zarar yetkazayotganini hisoblaydi. Keyin esa shuning asosida havoni ifloslantirganlik uchun soliq soladi.

2. Havo tozalik darajasini me’yorda ushlab turish uchun mumkin bo‘lgan ifloslanish darajasini aniqlaydi va ifloslantiruvchi moddalar emissiyasi shu normadan oshmasligi uchun bu limitlar oldi-sotdisi bozorini yaratadi.

3. Qat’iy texnologik standartlar o‘rnatadi va ularning bajarilishini nazorat qiladi.

4. Korxonalar va xonadonlar ekologik toza yonilg‘i hamda mahsulotlardan foydalanishini rag‘batlantiradi (gazlashtirish, elektr energiyasi ta’minotini barqarorlashtirish, elektromobillar xaridlarini arzonlashtirish va hokazo).

5. Desentralizatsiyani amalga oshiradi. Har bir hudud rahbari saylovlar orqali lavozimiga kelsa, saylovchilar o‘zlarining daraxtlarini, yashil zonalarini asrab qolishi osonlashadi.

“Albatta, dunyoda biron hukumat tabiatga buyruq berolmagan, berolmaydi ham. Lekin bugun yuz berayotgan jarayonlar dorisi o‘ylab topilgan kasal bilan og‘rishga o‘xshaydi. Ya’ni, tanqidlar bu mavzuda qaysidir harakat yuzasidan emas, harakatsizlik yuzasidan yangramoqda”, – deya xulosa qiladi jurnalist.