Erondagi namoyishlar ommaviy to‘qnashuvlarga aylanib boryapti. Donald Tramp esa namoyishchilarga yordam berishga tayyorligini ma’lum qildi. 28 dekabr kuni ish tashlash bilan boshlangan harakatlar qisqa vaqtda mamlakatni qamrab olgan yirik namoyishlarga aylanib ketdi. Diktatorga o‘lim deya hayqirilgan aksiyaga talabalar ham qo‘shildi. Kun.uz’ning “Geosiyosat” dasturida Yaqin Sharq masalalari bo‘yicha ekspertlar mavzu yuzasidan o‘z fikrlarini bildirdi.
Bibi va Tramp uchrashuvining Erondagi voqealarga bog‘liqligi bo‘lishi mumkinmi?
Fazliddin Madiyev: 28 dekabrdagi namoyishlar asosan elektrotexnika mahsulotlari sotiladigan bozorlardan boshlandi. Bunga asosiy sabab inflatsiyaning keskin oshgani bo‘ldi. Valuta tebranishi narxlar barqarorligiga kuchli ta’sir ko‘rsatdi va norozilik kayfiyatini kuchaytirdi. Netanyahu va Donald Tramp o‘rtasidagi uchrashuv bu jarayonlarga ta’sir qildimi, degan savol tabiiy. Bu uchrashuvning siyosiy fonini inobatga olsak, ta’siri sezilarli bo‘lganini inkor etib bo‘lmaydi. Chunki Isroilning keyingi strategik harakatlari, mintaqaviy o‘rab olish siyosati va bosimni kuchaytirishi Eron hamda Turkiyaga qaratilganini Trampning bayonotlaridan ham anglash mumkin. Erondagi vaziyat esa avvalgi noroziliklardan ma’lum darajada farq qilmoqda. Rasmiy matbuot va internet nashrlari o‘rtasida yondashuvlar keskin farqlanmoqda: ijtimoiy tarmoqlarda yanada radikal va keskin chaqiriqlar tarqalmoqda. Ayrim namoyishchilarning “rejim ketishi kerak” yoki hatto monarxiya qaytishini talab qiluvchi shiorlar bilan chiqishi ham shundan dalolat beradi. Biroq bu safargi namoyishlarning muhim jihati shundaki, hukumat norozilikning asosiy sababini ochiq tan oldi. Prezident Pizishkiyon iqtisodiy inqiroz hukumat mas’uliyati ekanini e’tirof etib, vaziyatni imkon qadar to‘g‘rilashga va’da berdi. Bu bayonot avvalgi namoyishlardan tubdan farq qiladi. Ilgari barcha noroziliklar G‘arbning aralashuvi bilan izohlangan bo‘lsa, endi hukumat bunday tushuntirishlar jamoatchilikka ta’sir qilmayotganini anglagan ko‘rinadi. Shu jihatdan, bu holat Eron uchun muhim va ijobiy signal sifatida baholanishi mumkin.
Shavkat Ikromov: Katta ehtimol bilan Vashingtondagi uchrashuvlar namoyishlar bilan bevosita bog‘liq emas. Chunki Eron jamiyatining tuzilishi va siyosiy rejimi tashqi tomondan ko‘ringanidan ancha murakkab. Eronda ommaviy namoyishlarni yuzaga keltirish uchun tashqi kuchlarning ta’siri o‘zi yetarli bo‘lmaydi. Jamiyat iyerarxiyasi shunchalik murakkabki, agar eronliklarning o‘zi ichkaridan bunga tayyor bo‘lmasa, ularni tashqi omillar orqali ko‘chaga olib chiqish deyarli imkonsiz. 2009, 2019 va 2022-yillardagi norozilik namoyishlarida ham Eron hukumati tashqi kuchlar aralashuvi haqida bayonotlar bergan, ayrim hollarda AQSh yoki Isroil namoyishchilarni qo‘llab-quvvatlayotgani ta’kidlangan. Biroq Eron jamiyatini chuqur o‘rgangan mutaxassislar va mamlakatdagi davlat tizimini yaxshi biladiganlar bir narsani aniq aytadi: eronliklarni faqat tashqi ta’sir orqali ko‘chaga chiqarish oson emas. 2025 yil dekabr oyining oxirgi haftalarida boshlangan namoyishlar ham aynan ichki omillar bilan bog‘liq. Bu safar noroziliklar an’anaviy tarzda faollar yoki talabalar tomonidan emas, balki bozor savdogarlari va do‘kon egalari tomonidan boshlangan. Ular yuqori inflatsiya, aholining xarid qobiliyatining keskin pasayishi va buning oqibatida savdoning to‘xtab qolganidan norozi bo‘lishdi. Dastlab bozorlarda boshlangan noroziliklar keyinchalik boshqa hududlarga tarqaldi, kichik shaharlarga va ayrim qishloqlarga ham yetib bordi. Shunga qaramay, bu namoyishlar keng ko‘lamli yoki inqilobiy tus olgan deb aytish qiyin. Namoyishlar hanuz to‘liq bostirilmagan va hozir ham Eronning turli hududlarida davom etmoqda. Muhimi shundaki, dastlab iqtisodiy talablardan boshlangan noroziliklar vaqt o‘tishi bilan siyosiy mazmun kasb eta boshladi. Namoyishchilar tomonidan yangrayotgan “Na G‘azo, na Livan — jonimiz Eron uchun” degan shiorlar shuni ko‘rsatadiki, jamiyat ichki iqtisodiy muammolar fonida hukumatning tashqi siyosatidan, xususan Eron tashqarisidagi proksi kuchlarni moliyalashtirishidan tobora ko‘proq norozilik bildirmoqda.
