Tarixçilar Trayanni Rimning eng yaxşi imperatorlaridan biri deb biladi, şuningdek uni Rim tarixidagi eng buyuk qömondonlar safida ham tilga oladi. Biroq amalda u erişgan qudrat çöqqisi uzoqqa çözilmadi. Trayan Ispaniyadagi Italika şahrida, hozirgi Sevilya yaqinida tuğilgan. U harbiy bölib, armiyada karera qildi va öta salohiyatli hamda yuksak hurmatga sazovor qömondon sifatida nom qozondi. Farzandsiz imperator Nerva uni farzandlikka oldi va öz vorisi etib tayinladi, Nerva 98 yilda (milodiy) vafot etgaç Trayan taxtga çiqdi.
Imperator bölganidan söng Trayan ham fuqarolik loyihalari, ham harbiy ekspansiyasi bilan şuhrat qozondi. U yöllar, bandargohlar qurdirdi, Rimda Trayan forumini barpo ettirdi — ayni paytda esa uzoq ölkalarni qat’iyat bilan böysundirib bordi.
Tarix şuni körsatadiki, har qanday imperiya ösişning muayyan çegaralariga — madaniy, geografik, logistik va ma’muriy tösiqlarga borib taqaladi, bu tösiqlar uning tinimsiz kengayişiga yöl qöymaydi. Trayan ana şu çekka çegaralarga juda yaqin keldi va oxir-oqibat “siniş nuqtasi” bilan töqnaşdi.
Dakiyani (hozirgi Ruminiya) zabt etiş, ehtimol, uning eng ulkan harbiy yutuği bölib, Rim hukmronligini mintaqada qariyb ikki asrga ta’minladi. Şarqiy yurişlar esa ança beqaror çiqdi. Parfiya bilan uruşlar — öşa davrdagi Örta Yer dengizi makonidagi ikkinçi superdavlatga qarşi töqnaşuvlar Armaniston, Mesopotamiya va Ossuriyada tezkor kengayişga olib keldi. Biroq bu ulkan qöşimça hududlar nihoyatda nozik va himoyasiz edi: ta’minot yöllari haddan taşqari uzayib ketgan, zaif va qimmatga tuşuvçi bölib qoldi. Yahudiyada hamda butun yahudiy diasporasi böylab — Liviya, Misr va Kiprda keng kölamli qözğolonlar avj oldi, Parfiya podşohligi esa ramziy mağlubiyatlarga qaramay, öz qudratini saqlab qoldi.
Ortga nazar taşlansa, bu xarita faqat Rimning eng katta zafarini emas, balki imperiya öz imkoniyatlari doirasidan çiqib ketgan onni ham muhrlab qöyganini köriş mumkin. Hududni zabt etiş va uni uşlab turiş — mutlaqo boşqa tartibdagi vazifalar. Qöşinlar bir neça front böylab parokanda bölib ketgaç, Trayanning yangi mulklari tezda barqarorligini yöqota boşladi.
Şu bilan birga, oltmiş yoşdan oşgan imperatorning soğliği ham jiddiy yomonlaşib borgan. Rimga qaytiş yölida u Kilikiyaga (hozirgi Janubiy Turkiya hududida) töxtadi va öşa yerda vafot etdi.
Uning vorisi Adrian darhol angladi: imperiya öz çegaralariga yetgan, endilikda unga yanada kengayiş emas, balki mustahkamlaniş va konsolidatsiya kerak. U Britaniyada Adrian devorini (Val Adriana) qurdirdi va Trayanning şarqdagi zabtlarining katta qismidan voz keçib, davlatni barqarorlaştirişga e’tibor qaratdi.
