1912 yil 15 aprelga ötar tunda Atlantika okeani şimolida suzayotgan “Titanik” kemasi aysbergga urilib, çökib ketadi. Kemada bölgan odamlarning bir qismi qutqariladi, qolganlar halok böladi. Tirik qolganlar orasida kema öt yoquvçisi bölib işlagan şaxs ham bor edi. Qiziği, şu odam “Titanik”dan avval va keyin bir neçta kemada işlagan, ular yo avariya bölgan yoki halokatga uçragan.
Insoniyat kemani ixtiro qilib suvda suza boşlagaç, juda köplab kemalar çökib ketgan. Bunday holat hozir ham davom etmoqda. Biroq omma hamma çökkan yoki halokatga uçragan kemalar haqida ham ma’lumotlarga ega emas.
Kema halokatlari tarixida eng maşhur hodisa “Titanik” kemasining çökib ketgani hisoblansa, ajab emas.
“Titanik” kemasi va uning çökişi haqida filmlar, hikoyalar köp. Ammo unda öt yoquvçi bölib işlagan şaxs va uning kema halokatiga aloqasi haqida deyarli gapirilmaydi.
Xöş, “Titanik”ning oddiy öt yoquvçisi Artur Jon Prist kim bölgan?
Tuğma öt yoquvçi
Artur Prist 1887 yilda Angliyaning Sautgempton şahrida oddiy işçi oilasida tuğiladi. Pristlar oilasi serfarzand bölib, ularning 12 nafar farzandi bölgan.
Artur ulğaygaç, 1915 yilda Enni Martin ismli ayolga uylanadi va ular uç nafar öğil farzandli bölişadi. Oila Sautgempton şahrida yaşaydi.
U uylanişidan avval, 1907 yilda “Asturiya” kemasiga öt yoquvçi bölib işga kiradi. Bu kemada jami 27 kişi öt yoquvçi guruhida işlagan.
Kemada öt yoquvçilik kasbida işlaş juda qiyin bölgan. Öt yoquvçilar mudom issiq haroratda mehnat qilgan. Şu jumladan, Arturning ham vazifasi oğir bölgan. Biroq u matonat bilan mehnat qilişda davom etadi.
Artur öz faoliyati davomida bir neçta kemada işlaydi va ularning barçasi yo halokatga uçraydi yoki avariya böladi. “Asturiya” ularning birinçisi edi. Quyida ular haqida hikoya qilamiz.
“Asturiya”
Mavzuga oid
Bu kema 1907 yilda qurib bitkazilgan va dastlab Britaniya qirollik poçtasi uçun xizmat qilgan. “Asturiya” juda yirik kema bölgan. Artur Prist kema suvga tuşirilgan paytda unga öt yoquvçi bölib işga kiradi.
Masalan, uning uzunligi 158, eni 19 metrni taşkil etgan. Kemada ikkita paluba bölgan. Bu kema Sautgempton–Buenos-Ayres (Argentina poytaxti) yönalişida qatnaydi va özining birinçi qatnovini 1908 yilda amalga oşiradi.
Kema Buenos-Ayres portiga yetib borganida u yerda turgan boşqa bir kema bilan töqnaşib ketadi. Öşanda “Asturiya” jiddiy şikastlanmaydi va suzişda davom etadi.
“Olimpik”
1911 yilda Artur Prist “Olimpik” kemasiga işga kiradi va u yerda ham öt yoquvçilik qiladi. Bu kema 1910 yilda suvga tuşirilgan bölib, u Sautgempton–Nyu York yönalişida yölovçi taşiydi.
“Olimpik” ham juda yirik kema bölgan. Uning uzunligi 269, eni 28 metrni taşkil etgan va unga 950 nafar ekipaj a’zosi xizmat qilgan. Kema bir vaqtning özida qariyb 2 500 nafar yölovçini olib yurgan.
1911 yil 14 iyun kuni “Olimpik” Sautgemptondan Nyu Yorkka qarab yölga çiqadi. Öşanda unda 1 313 nafar yölovçi bölgan. Kema Nyu Yorkka bir haftada yetib boradi. Şunda ilk marta bunday bahaybat kemani körgan amerikaliklar hayratda qolişadi.
“Olimpik” 1911 yil 20 sentabr kuni Nyu Yorkka beşinçi marta borganida avariyaga uçraydi. U Britaniyaga qaraşli Xouk harbiy kemasi bilan töqnaşadi. Kema yengil şikastlanadi va şu holida Sautgemptongaça suzib keladi.
1912 yilda Artur Prist “Titanik”ka öt yoquvçi bölib ötib ketadi. Turli sinovlardan ötgan “Olimpik” esa 1935 yilgaça odamlarga xizmat qiladi.
“Titanik”
“Titanik” kemasi “Olimpik” bilan uzunligi, eni, yölovçilar siğimi va boşqa yana bir qator körsatkiçlar böyiça qariyb teng edi.
Jumladan, “Titanik”ning ham uzunligi 269, eni 28, balandligi 18,5 metr bölgan. Unga 899 kişidan iborat ekipaj xizmat körsatgan. Kemada 2 439 nafar yölovçi örni bölgan.
1912 yil 10 aprel kuni Titanik Sautgempton–Nyu York yönalişida suzişni boşlaydi. 14 apreldan 15 aprelga ötar tunda kema Atlantika okeani şimolida aysbergga uriladi.
Oqibatda kema korpusining old qismi şikastlanadi. Söng öşa joydan uning ost qismiga suv kira boşlaydi. Öşa kuni Titanikda 1 300 nafardan oşiq yölovçi, 900 dan oşiq ekipaj a’zolari bölgan.
Kema aysbergga urilganidan söng 2 soat 40 daqiqada u butunlay çökib ketadi. Kemada bölganlardan 712 kişi qutqariladi. 1 500 atrofida odam çökib ketadi. Artur Prist tirik qolganlar orasida edi.
“Alkantara”
1914 yilda Artur Prist “Alkantara” kemasiga öt yoquvçi bölib işga kiradi. Bu kema 1913 yilda suvga tuşirilgan bölib, u Sautgempton–Buenos-Ayres yönalişida yölovçi taşigan.
Bu kema “Titanik” va “Olimpik”ka qaraganda ança kiçik bölib, uning uzunligi 170, eni 20,5 metrni taşkil etgan. Unda 1 390 yölovçi örni bölgan.
1914 yilda Birinçi jahon uruşi boşlangaç, Britaniya hukumati “Alkantara”dan patrul kema sifatida foydalanadi.
1916 yil 27 fevral kuni inglizlar Şimoliy dengizda Britaniya sohillariga yaqin joyda nemis kemasi suzayotganini payqab qolişadi.
Duşman kemasini safdan çiqariş uçun yettita kema jönatiladi. Ular orasida “Alkantara” ham bor edi. Ingliz kemalari manzilga yetgaç, “Alkantara” nemis kemasiga juda yaqin boradi va havoga ogohlantiriş öqi uzadi.
Şunda nemis kemasi ekipaji Rio de Janeyroga yölovçilar olib ketayotganini ma’lum qiladi. “Alkantara”dagilar buni tekşiriş uçun Grifga yaqinlaşganda nemis kemasi yaşirib qöyilgan töplardan uni öqqa tutadi.
“Alkantara” ham javob zarbalari beradi. Oqibatda har ikki kema şikastlanadi va çökib ketadi. Öşanda “Alkantara”da bölgan 68 nafar dengizçi halok böladi. Qolganlarni qutqarişadi. Artur Prist ham tirik qoladi.
“Britannik”
Köp ötmay Artur Prist “Britannik” kemasiga öt yoquvçi bölib işga joylaşadi. Bu kema ham “Olimpik” va “Titanik” bilan bir xil ölçamda – uzunligi 269, eni 28 metr qilib qurilgandi.
“Britannik” 1914 yilda suvga tuşirilgan va 1915 yildan yölovçi taşiy boşlagan. Bu kemada 3 300 yölovçi örni bölib, unda 860 nafar ekipaj xizmat qilgan.
Birinçi jahon uruşi boşlangaç, Britaniya hukumati undan suzib yuruvçi gospital sifatida foydalana boşlaydi va kemaga qariyb 500 nafar tibbiyot xodimi işga olinadi.
1916 yil 21 noyabr kuni “Britannik” Örtayer dengizining Gretsiyaga yaqin sohillarida suzib ketayotganida nemis suvosti kemasi qoldirgan minaga duç keladi.
Oqibatda kema şikastlanadi va çöka boşlaydi. Öşanda “Britannik”da bölganlarning bir qismini qutqarib qolişadi, qolganlar çökib ketadi. Artur Prist qutqarilganlar orasida edi.
“Donegal”
1917 yilda Artur Prist endi “Donegal” deb nomlangan yölovçi taşuvçi kemaga öt yoquvçi bölib işga kiradi. Bu kema 1904 yilda suvga tuşirilgan bölib, u asosan Şimoliy Irlandiyadagi Belfast va Angliyadagi Xeyşem şaharlari orasida yölovçi taşiydi.
“Donegal” ança kiçik bölib, uning uzunligi 100, eni 12 metrni taşkil etgan. Kemada 610 nafar yölovçi örni bölgan. Unga 70 nafar ekipaj a’zosi xizmat qilgan.
Birinçi jahon uruşidan söng Britaniya hukumati “Donegal”kemasidan ham suzib yuruvçi gospital sifatida foydalanadi.
1917 yil 15 aprel kuni “Donegal” Britaniya va Fransiya örtasidagi La-Manş böğozi böylab suzayotganida unga nemis suvosti kemasi hujum qiladi.
Öşanda inglizlarning yana bir yirik suzib yuruvçi gospital kemasi – Lanfrank u bilan yonma-yon edi. Har ikki kema ingliz harbiy yaradorlarni olib ketayotgandi.
Nemis suvosti kemasi inglizlarning har ikki kemasini ham şikastlaydi. Oqibatda ular suv ostiga çökib ketadi. Artur Prist yana qutulib qoladi va qirğoqqaça suzib boradi.
“Şumqadam” öt yoquvçi
“Donegal” ham çökib ketgaç, Artur Prist Sautgemptonga, uyiga qaytadi va söng yana kemalardan iş qidira boşlaydi.
Biroq heç bir kema egasi uni işga olişni xohlamaydi. Çunki bu paytga kelib Artur Pristning nomi kulfat keltiruvçi odam sifatida tanilib bölgandi.
Kemalar işga olişmagaç u Sautgemptonda xotini hamda bolalari bilan yaşaydi va boşqa işlar bilan şuğullanadi.
Artur Pristning keyingi hayoti haqida ma’lumotlar juda kam. Faqat u 1937 yilda 49 yoşida Sautgemptondagi uyida pnevmoniyadan vafot etgani aytiladi. Arturning “kulfat keltiruvçi odam” sifatida tanilib, tarixda qolişiga uning hikoyalari sabab bölgan.
U öt yoquvçilikni yiğiştirgaç, taniş-bilişlarga va boşqalarga köp marta boşidan ötgan voqealarni gapirib beradi. Ana şu hikoyalari sabab u “suvda çökmas öt yoquvçi” nomi bilan maşhur insonga aylanadi.
