Ukraina armiyasi Qrimga olib boruvchi trassani o‘lim yo‘liga aylantirdi

Qrimda – yoqilg‘i inqirozi yuzaga keldi. Bunga Ukraina qurolli kuchlarining benzin tashuvchi mashinalar hamda yarimorolga R-280 «Novorossiya» trassasi orqali ta’minot yetkazib beruvchi boshqa yuk avtomobillariga hujumlarning yangi to‘lqini sabab bo‘ldi. Bir necha oy oldin ham bu yo‘l nisbatan xavfsiz yo‘nalish sanalardi – ammo Ukraina armiyasining dronlar ishlab chiqarishdagi yutuqlari vaziyatni tezda o‘zgartirdi. Ukraina qurolli kuchlari arsenalida harakatdagi nishonlarga o‘zini o‘zi yo‘naltiradigan amerikacha dronlar paydo bo‘ldi. Bunday dronlar qanday tuzilishga ega? RF qurolli kuchlari nima uchun o‘z «aqlli» dronlarini yaratishda ukrain qo‘shinidan ortda qolmoqda (va bunga Ilon Maskning nima daxli bor)? Va Rossiyada Qrimga yoqilg‘i va boshqa mahsulotlarni yetkazib berishda foydalanish mumkin bo‘lgan yagona yo‘lni himoya qila oladigan vositalar bormi? «Meduza» «Razbor» bo‘limi shu savollarga javob topishga harakat qildi.

Qrimga olib boruvchi trassa bir necha hafta ichida Rossiya yuk mashinalari uchun xavfli hududga aylandi. Allaqachon yuzlab mashinalar zarbaga uchragan

May oyining ikkinchi yarmida Ukraina qurolli kuchlari Rostov oblastini anneksiya qilingan Qrim bilan bog‘lovchi R-280 «Novorossiya» trassasida yuk avtomobillariga dronlar bilan zarba berishni keskin kuchaytirdi. Mazkur hudud front chizig‘idan 100 kilometrdan ortiq masofada joylashgan va «o‘rta frontorti» deb tasniflanadi. Ukraina qurolli kuchlari ilgari bunday ichkari hududda harakatdagi nishonlarni yo‘q qilish uchun qurollarga ega emasdi – ammo endi haftasiga yuzlab mashinalarga zarba bera olmoqda.

Asosan benzin tashuvchi avtomobillar (ham fuqarolik, ham harbiy) va boshqa yuk avtomobillari zarba ostida qolmoqda. Ularning Qrim ko‘prigi orqali harakatlanishi 2022 yil oktyabridagi portlashdan keyin cheklangandi, shuning uchun Rossiyadan yarimorolga Zaporijjya va Xerson oblastlari orqali yangi qurilgan yo‘l asosiysi va amalda muqobili yo‘q.

Fransuz OSINT-tadqiqotchisi Kleman Molenning hisoblariga ko‘ra, o‘tgan oy davomida ukrain harbiylari va haydovchilar tomonidan olingan videolarda taxminan 200 ta mashina hujumga uchraganini ko‘rish mumkin; bu yozuvlardan 80 tasi qayerda olinganini aniqlashga muvaffaq bo‘lingan. Vaziyatni yanada yaqqolroq ko‘rsatuvchi fakt: 20 maydan keyingi davrda kamida 120 ta yuk mashinasi zarba ostida qoldi. Hujumlar sonining bunday o‘sishi qisqa fursatda Qrimda yoqilg‘i inqiroziga olib keldi. Bundan tashqari, Ukraina dronlari Xerson va Zaporijjya viloyatlari hamda Qrimdagi temir yo‘l infratuzilmasiga zarba bermoqda.

Ukraina mudofaa vaziri Mixail Fedorov may oyidagi kampaniyani Rossiya qurolli kuchlarining «logistik ihotalanishi» deb atadi. Biroq, zarbalar aynan Rossiya harbiy logistikasiga qanchalik ta’sir qilgani hozircha aniq emas.

Ukraina janubidagi bosib olingan hududlar bo‘ylab o‘tadigan yo‘llar asosan «Dnepr» guruhi (bu guruh hozirda frontning Dnipro daryosining Xerson oblastida janubidagi quyilish joyidan Zaporijjya oblatidagi Orixiv rayoni va mashhur Malaya Tokmachkagacha cho‘zilgan qismini egallab turibdi) tomonidan foydalaniladi. Ilgari Dnipro yoqalab Zaporijjya shahriga yurish qilgan rus qo‘shini endilikda mudofaalanishiga (ayrim joylarda chekinishiga) to‘g‘ri kelmoqda. Ammo bu Ukraina qurolli kuchlari RF qurolli kuchlarining «o‘rta frontorti»ga zarbalarni faollashtirishidan oldinroq ro‘y bergandi.

Shuningdek, mazkur hududdagi Taganrog – Mariupol – Volnovaxa yo‘li orqali Dnipropetrovsk va Zaporijjya oblastlari chegarasi tutashgan hududga hujum qilayotgan «Vostok» guruhiga ta’minot yetkazishda ham foydalaniladi. Hozircha bu guruh logistikasida jiddiy muammolar sezilgani yo‘q. RF qurolli kuchlari karvonlarining katta qismi ikkinchi darajali yo‘llar bo‘ylab harakatlanadi, Ukraina qurolli kuchlari bunday yo‘llarga ham zarbalar beradi, ammo bu doim ham videoga tushmaydi.

Harbiy logistika bilan bog‘liq muammolar hozircha tashqi tomondan unchalik sezilarli bo‘lmayapti (Ukraina janubida ham, Donetsk yaqinida ham), ammo Qrim ta’minoti sezilarli darajada buzilgan. Bu nafaqat benzin tashuvchi va yuk mashinalari jismonan yo‘q qilingani, balki harbiylardan farqli o‘laroq, oddiy haydovchilar va yuk mashinalari egalari zarba ostidagi yo‘ldan yurish xavfini o‘z zimmasiga olishni istamasligi bilan ham bog‘liq.

Ukraina qurolli kuchlari front chizig‘idan uzoqdagi nishonlar bo‘ylab zarbalar sonini bu qadar keskin oshirishni qanday uddaladi?

Ikki armiya ham anchadan buyon «o‘rta frontorti»ga zarba berish texnologiyalarini ishlab chiqish bilan shug‘ullanib keladi. Bunda video translatsiyasi uchun dron bilan keng polosali ikki tomonlama aloqa kerak.

Yil boshida bunday texnologiyalarni joriy etishda Rossiya Federatsiyasi Mudofaa vazirligi bo‘linmasi – «Rubikon» nodavlat notijorat tashkiloti yetakchi edi. U Starlink kosmik aloqasi orqali boshqariladigan dronlar bilan Ukraina qurolli kuchlarining Pokrovsk yaqinidagi (Dnipro-Pokrovsk yo‘li) guruhining asosiy ta’minot liniyasiga haftasiga o‘nlab zarbalar berdi (Ukraina qurolli kuchlari hozir Qrimdagi nishonlarga zarba berayotgani kabi).

Ukraina qo‘mondonligi xavfni bartaraf etishning samarali yo‘lini o‘ylab topdi. Ular SpaceX xo‘jayini Ilon Maskka murojaat qilib, Rossiya zarbalarini Starlink’dan «noqonuniy foydalanish» deb atadi. 
Natijada mamlakat hududida Ukraina mudofaa vazirligida ro‘yxatdan o‘tkazilgan terminallardan tashqari barcha terminallar o‘chirildi. «Rubikon» ham o‘nlab va yuzlab kilometrlarga zarba berish imkoniyatini vaqtincha yo‘qotdi. Shundan buyon Rossiya qurolli kuchlari kosmik aloqani Mesh-tarmog‘iga almashtirishga harakat qilmoqda (ularda aloqa tugunlari rolini dron-retranslyatorlar bajaradi), ammo bu ular uchun muammoni faqat qisman hal qildi.

Rossiyaning kontrabanda orqali olib kirilgan Starlink terminallari o‘chirilishi Ukrainaning «o‘rta front orti»ga kuchli zarbalar kampaniyasi boshlanishi bilan bir vaqtga to‘g‘ri keldi. Mashina ko‘rish elementlariga ega dronlar ishlab chiqarishdagi yutuqlar Ukraina qurolli kuchlari muvaffaqiyatini ta’minladi. Asosiy instrument – Google kompaniyasi sobiq bosh direktori Erik Shmidt tomonidan ishlab chiqarilgan Hornet droni, uning Germaniya va Ukrainadagi muqobil variantlari bahor boshidan frontdan o‘nlab kilometr uzoqlikdagi, asosan Donetsk yaqinidagi obektlarga uchib kela boshladi.

Masalan, front ortidagi Horlivka shahri kuchli zarbalar ostida qoldi. Qo‘shni Toretskka hujum qilayotgan Rossiya qurolli kuchlari front chizig‘ini Horlivkadan uzoqlashtirish va uni xavfsiz bazaga aylantirish uchun uzoq vaqt kurash olib bordi. 2026 yilga kelib bu maqsadga erishilgandek ko‘ringandi: Ukraina qo‘shinlari Toretsk va uning atroflaridan siqib chiqarildi; Rossiya armiyasi shimoldagi Konstantinovkaga olib boradigan logistika yo‘laklarini egallab oldi.

Ammo ko‘p o‘tmay Horlivkaga yana Ukraina qurolli kuchlari dronlari hujum qila boshladi – bu safar samolyot tipidagi avtonom dronlar (parvozning so‘nggi qismida ikki tomonlama videoaloqa talab etiladi) bilan. Katta ehtimol bilan, gap aynan Hornet (Rossiya tomoni ularni «Marsianin-2» deb ataydi) haqida ketadi. Qulagan dronlarni o‘rgangan rossiyalik harbiylar tasdiqlashicha, mashinaviy ko‘rish kichik balandlikdagi nishonni mo‘ljalga olish bosqichida ishga tushiriladi. Bunda nishonni Mesh tarmog‘i orqali dronni boshqaruvchi operator tanlaydi. Aynan kichik balandlik sharoitida (dron nishonga yaqinlashganida), qoidaga ko‘ra, aloqa yomonlashadi: dushman radioelektron kurash vositalarini ishga tushirgani uchun ham, pastlashganda mahalliy relef radiosignal tarqatishga xalal berishi tufayli ham.

Bir necha haftadan so‘ng, bunday dronlar Qrimdagi shu paytgacha xavfsiz deb hisoblangan yo‘lda ham yuzlab nishonlarga hujum qila boshladi: bu yo‘ldan nafaqat yoqilg‘i tashuvchilar, balki Qrim ko‘prigini ishonchsiz deb hisoblagan rossiyalik sayyohlar ham foydalanishardi.

Ukrainaning yuqori aniqlikdagi dronlari kutilmaganda Rossiya qurolli kuchlarining «o‘rta frontorti» qismiga ko‘p miqdorda kirib kelishi kuchli propaganda ta’siriga ega bo‘ldi: rossiyalik «harbiy muxbirlar», ko‘ngillilar va katta auditoriyaga ega bo‘lgan va urush tarafdori hisoblangan Z-blogerlar aynan shu hududda harakatlanishadi. Ularning bir qismi yillardan buyon o‘z o‘quvchilariga Rossiya armiyasi korrupsioner qo‘mondonlarning qarshiligiga qaramay kurashni davom ettirayotgani haqidagi hikoyani o‘tkazib kelmoqda. Va «Ukraina qurolli kuchlarining havoda hukmronligi» – bunday tanqidchilar guruhi uchun an’anaviy mavzu.

RF qurolli kuchlari 2022–2023 yillardanoq mashinaviy ko‘rish elementlariga ega dronlardan foydalanishga harakat qilgan. Xususan, Rossiyaning «Lanset» dronlari nishonni avtonom ravishda mo‘ljalga olish imkoniyati bor edi (bu ularning uchish masofasini uzaytirgan, ammo aniqligini pasaytirgan). O‘tgan vaqt mobaynida Rossiya armiyasi va harbiy sanoati sun’iy intellekt texnologiyalarini rivojlantirishda davom etmoqda. Rossiya Federatsiyasi sun’iy intellekt modellarini ishlab chiqishda yetakchilar qatoriga kirmasligi muhim emas: harbiylar mavjud G‘arb va Xitoy modellari asosida ishchi instrumentlarni yaratishga e’tibor qaratmoqda. Shunday qilib, Rossiya armiyasining texnologik zaxirasi hisobga olinsa, u Hornet tipidagi dronlardan foydalanishda Ukraina qurolli kuchlarini quvib yetishga va ortda qoldirishga harakat qiladi.

Rossiya Qrimga olib boradigan yo‘lni xavfli qilib qo‘ygan hujumlar to‘lqinidan o‘zini qanday himoya qilishi mumkin?

Boshqa dronlardan himoyalanishda bo‘lgani kabi, passiv va faol qarshi choralar mavjud.

Passiv himoyalanishga jismoniy himoya (masalan, yo‘llar ustiga to‘rlar o‘rnatish) va elektr magnit spektrdagi himoya (turli radio elektron kurash vositalari) kiradi.

1. Birinchi usul juda samarali bo‘lishi mumkin: Hornet tipidagi dronlar yaxshi manyovr qila olmaydi va to‘rlardagi teshiklardan o‘ta olmaydi (front chizig‘ida hujum qiluvchi kichik hajmli FPV dronlari esa ko‘pincha to‘rlardan yasalgan to‘siqlardan o‘tib ketadi). Biroq, Rossiya qurolli kuchlari Mariupoldan Qrimgacha bo‘lgan 300 kilometrdan ortiq yo‘l ustini qisqa muddatda to‘r bilan qoplab chiqishini tasavvur qilish qiyin.
2. Ikkinchi variantdagi muammo shundaki, Hornet tipidagi dronlar bir nechta aloqa tizimlariga ega: sun’iy yo‘ldosh navigatsiyasi, retranslyatorlar orqali radio signal, ba’zan sun’iy yo‘ldosh aloqasi va boshqaruv.

Bundan tashqari, rossiyalik harbiylar sun’iy intellektni, ya’ni dushman dronlarining mashina ko‘rish tizimlarini ham aldashga harakat qilmoqda. Xususan, «zebra» ko‘rinishida bo‘yalgan yuk mashinalari suratlari paydo bo‘ldi. Katta ehtimol bilan, RF qurolli kuchlari qo‘mondonligi zebralar yirtqichlarni yo‘l-yo‘l rang bilan chalg‘itgani kabi, bu ranglar bilan Hornet’ning yo‘naltirish tizimini ham yo‘ldan og‘dirish mumkin deb hisoblamoqda.

Faol choralar – ya’ni turli havo hujumidan mudofaa tizimlari – agar ular haftasiga yuzlab dronlar hujumidan katta hududni himoya qilishi talab etilmasa, samarali bo‘lishi mumkin edi. Ushbu xavfga qarshi ishonchli kurashish uchun ulkan kuchlar kerak bo‘ladi: an’anaviy qisqa masofali havo mudofaa tizimlari, pulemyotlar va zenit qurollari bilan jihozlangan mobil o‘t ochish guruhlari, patrul vertolyotlari va eng samarali vositalar – dronlar bilan dron ovlovchi guruhlar. Bunday guruhlar ham nishonni mo‘ljalga olish uchun mashinaviy ko‘rishdan foydalanadi.

Xabar qilishlaricha, «Rubikon» allaqachon «Yelka» rusumli dron tutuvchilar va boshqa vositalar bilan qurollangan shunday guruhlarni front chizig‘idan olib, Taganrog – Qrim trassasi bo‘ylab joylashtirmoqda. Tabiiyki, bunday manyovrlar frontning o‘zida va «yaqin frontorti»da (bu to‘qnashuv chizig‘idan 10–15 kilometr masofadagi hududlar bo‘lib, bu joylarda RF qurolli kuchlari o‘n minglab dronlarga qarshi kurashishiga to‘g‘ri keladi) dronlarga qarshi kurashuvchi guruhlarni kuchsizlantiradi.