Ho‘rmuzni talashayotgan AQSh va Eron, Rossiyaga qarshi antiballistik koalitsiya – kun dayjesti
|19:35 / 14.07.20263 49911 min
O‘tgan kun davomida jahonda ro‘y bergan eng asosiy voqea va yangiliklar sharhi bilan kundalik xabarnomada tanishtiramiz.
Saudiya–Yaman mojarosi keskinlashmoqda
Xalqaro tan olingan Yaman hukumatining kuchlari Erondan husiylar delegatsiyasini olib kelayotgan samolyotning qo‘nishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun 13 iyul kuni Sano aeroportining uchish-qo‘nish yo‘lagini bombardimon qildi.
Yaman mudofaa vaziri avvalroq hukumat kuchlari havo hududini buzgan har qanday «dushman samolyotiga barcha mavjud vositalar bilan» javob berishini aytgandi.
«Husiy guruhlari Yaman milliy samolyotlarining poytaxt Sano aeroportiga qo‘nishiga to‘sqinlik qildi. Shuningdek, Eron samolyotining Yaman havo hududini buzib kirishini talab qildi. Shuning uchun aeroportning uchish-qo‘nish yo‘lagi nishonga olindi», deyiladi hukumatning dushanba kunidagi bayonotida.
Zarbalarga qaramay, kun oxiriga kelib Tehrondan husiylar delegatsiyasini olib qaytayotgan samolyot Hudaydaga qo‘ndi.
Sano aeroportiga berilgan zarbalardan keyin husiylar hujumda Saudiya Arabistonini aybladi va bunga munosib javob qaytarishlarini bildirdi. Eron ham ushbu zarbalarni qoraladi. Saudiya Arabistoni rasmiylari esa hech qanday munosabat bildirmadi.
Shundan so‘ng, dushanba kuni kechqurun Yamandagi Saudiya boshchiligidagi kuchlar husiylar tomonidan otilgan ballistik raketalarni tutib qolganini ma’lum qildi.
Husiylarning o‘zi esa Saudiya Arabistoni janubidagi Abha xalqaro aeroportini nishonga olib, ballistik raketalar va dronlar yordamida harbiy operatsiya o‘tkazganini ma’lum qildi. Hozircha Saudiyadagi aeroportga yetkazilgan zarar bo‘yicha tasdiqlangan ma’lumotlar yo‘q.
Abha mintaqasi – Saudiya Arabistoni janubidagi tog‘li va Yaman bilan chegaradosh bo‘lgan, saudiyaliklar yozgi issiqdan qochish uchun boradigan hudud hisoblanadi.
Husiylar harbiy matbuot kotibi Yahyo Sariy barcha aviakompaniyalarni Saudiya Arabistoni havo hududi uzra uchmaslikdan ogohlantirdi.
Ushbu hujumlar 2022 yildagi norasmiy sulhdan keyin qirollikka qarshi amalga oshirilgan birinchi rasmiy tasdiqlangan hujum bo‘ldi va mintaqada keskinlikni oshirmoqda.
AQSh–Eron urushi qayta boshlandi
Mavzuga oid
AQSh harbiylari dushanba kuni tunda prezident Tramp ko‘rsatmasi bilan Eronga qarshi ketma-ket uchinchi kecha havo zarbalari berdi. Markaziy qo‘mondonlik ma’lumotiga ko‘ra, 12 iyul kuni Bandar-Abbosdagi dengiz bazasiga qilingan hujumda ilk bor uchta uchuvchisiz dengiz droni ishlatilgan. Bu AQSh armiyasi tarixida dengiz dronlari qo‘llangan birinchi hujum operatsiyasi sifatida qayd etildi.
Avvalroq AQSh yetakchisi Eron «juda qattiq zarbaga uchrashi» hamda uning blokadasi tiklanishini aytgandi.
«Ho‘rmuz bo‘g‘ozi ochiq, Eron bilan yoki Eronsiz ham ochiq bo‘lib qoladi. Biz ERON BLOKADASINI qayta tiklayapmiz. AQSh bundan buyon 'Ho‘rmuz bo‘g‘ozining qo‘riqchisiʼ sifatida tan olinadi. Biroq adolat yuzasidan barcha tashilayotgan yuklar qiymatining 20 foizi miqdorida kompensatsiya oladi», deb yozdi Tramp dushanba kuni.
AQSh harbiy-dengiz kuchlariga ko‘ra, blokada seshanba kuni Grinvich vaqti bilan soat 20:00 da kuchga kiradi va bayrog‘idan qat’i nazar, barcha kemalar harakatiga taalluqli bo‘ladi. Bu chora butun Eron qirg‘oqlarini qamrab oladi.
Eron oliy qo‘shma harbiy qo‘mondonligi esa AQSh ushbu suv yo‘lining kelajagini belgilashda hech qanday rol o‘ynamasligini va unga aralashishga yo‘l qo‘yilmasligini ma’lum qildi. Eron tashqi ishlar vaziri Abbos Araqchi Tehron bo‘g‘ozning qo‘riqchisi ekanini va «abadiy» shunday bo‘lib qolishini yozdi. U Trampning so‘zlariga javoban: «20 foiz, albatta, juda ko‘p. Biz adolatli bo‘lamiz», deya qo‘shimcha qildi.
Shuningdek, Erondagi Muhofizlar korpusi ogohlantirishlarga e’tibor bermay, navigatsiya tizimlarini o‘chirib qo‘ygan tanker va kemalar bo‘g‘ozda zarbaga uchrayotganini qo‘shimcha qildi.
BAA mudofaa vazirligi Ho‘rmuzda «Mombasa» va «Al-Bahiya» nomli tankerlari Eron raketalari hujumiga uchraganini ma’lum qildi.
New York Times nashrining yozishicha, prezident Tramp oldinroq Kongress rahbarlariga rasmiy maktub yo‘llab, 7 iyul kuni AQSh harbiylari Erondagi qator nishonlarga mudofaa xususiyatiga ega zarbalar berganini ma’lum qilgan. Mazkur qaror AQSh prezidentining harbiy kuch ishlatish bo‘yicha konstitutsiyaviy vakolatlari yuzasidan Oq uy va Kongress o‘rtasidagi qarama-qarshilikni yana avj oldirdi.
Rossiyaga qarshi mudofaa koalitsiyasi
Yevropa yetakchilari Ukraina bilan birgalikda yangi integratsiyalashgan ballistik raketalarga qarshi mudofaa koalitsiyasini tuzishga kelishib oldi. Ushbu kelishuv Kiyev bilan Daniya, Fransiya, Germaniya, Italiya, Niderlandiya, Norvegiya, Ispaniya, Shvetsiya va Buyuk Britaniyani birlashtiradi.
Davlatlar o‘z qo‘shma bayonotida: «Bizning maqsadimiz — Yevropa uchun umumiy ballistik raketalarga qarshi mudofaa salohiyatini yaratishdir», deb ta’kidladi.
Yetakchilarning qayd etishicha, ushbu loyiha «mutlaqo mudofaa xarakteriga ega bo‘lgan» raketalarga qarshi salohiyatni rivojlantiradi.
Prezident Volodimir Zelenskiy ham Fransiyada bo‘lib o‘tgan muzokaralar Ukraina mudofaasi uchun «sezilarli darajada kengroq imkoniyatlar»ga yo‘l ochishini aytdi.
«Biz birinchi marta yangi raketaga qarshi tizimni yaratishga aniq hissa qo‘sha oladigan davlatlarning yetakchilari, milliy xavfsizlik bo‘yicha maslahatchilari hamda mudofaa kompaniyalari darajasida yig‘ilish o‘tkazamiz», dedi Zelenskiy.
Buyuk Britaniya esa Yevroittifoq bilan hamkorlikda Rossiya kibertarmoqlariga qaratilgan yangi qo‘shma kiber sanksiyalar paketini e’lon qildi.
Ushbu choralar «vayronkor kiber va gibrid operatsiyalar ortida turgan 24 nafar jismoniy va yuridik shaxslarni, jumladan, Rossiya razvedka xizmatlari bilan bog‘liq kiberjinoyatchilarni» nishonga oladi.
Ushbu xabarlar fonida — seshanbaga o‘tar kechasi Rossiya yana Kiyevga ballistik raketa zarbalarini berdi.
Yevropa G‘azo uchun 1 milliard dollar ajratmoqda
G‘azo sektori uchun qariyb 1 milliard dollar miqdorida beg‘araz mablag‘lar ajratiladi. Bu pullarni ajratish bo‘yicha – Yevropa Ittifoqi tomonidan qo‘llab-quvvatlangan konferensiyada aniq majburiyatlar olindi.
Isroilning G‘azodagi urushi oqibatida sektorda qariyb ikki million aholining katta qismi ocharchilik va chodirlarda yashamoqda. Shu bois, ajratilgan mablag‘lar birinchi navbatda G‘azo hududini asosiy suv va sanitariya tarmoqlari bilan ta’minlashga, shuningdek, sog‘liqni saqlash va oziq-ovqat tizimlarini qayta tiklashga yo‘naltiriladi.
Ushbu hududni qayta tiklash bo‘yicha sa’y-harakatlarni «Team Gaza» tashabbusi muvofiqlashtiradi.
YeI tashqi siyosat rahbari Kaya Kallas ittifoq Falastin muxtoriyatini qo‘llab-quvvatlashda davom etishi uchun u yerda islohotlar o‘tkazilishi zarurligini ta’kidladi. Konferensiya ishtirokchilari orasida Falastin vakillari, shuningdek, AQSh prezidenti Donald Tramp tomonidan tashkil etilgan Tinchlik kengashi vakillari ham bor edi.
BMTning 2026 yil may oyidagi hisobotiga ko‘ra, G‘azo sektorida zarur bo‘lgan qayta tiklash va qurilish ishlari 71,4 milliard dollarga baholanmoqda. Hisobotda aytilishicha, urushdan 371 888 ta uy bevosita zarar ko‘rgan bo‘lib, bu anklavdagi umumiy uy-joy fondining 75 foizini tashkil etadi.
2023 yil 7 oktyabrdan buyon G‘azo sektorida 70 mingdan ortiq falastinlik halok bo‘lgan, ularning aksariyati ayollar va bolalardir. Shulardan 1000 nafardan ortig‘i otashkesim e’lon qilinganidan keyin Isroil hujumlarida o‘ldirildi.
Butun dunyodagi va hatto Isroilning o‘zidagi inson huquqlari tashkilotlari ham Isroil armiyasining G‘azodagi amaliyotlarini genotsid deb hisoblaydi.
Yevropada jazirama: 10 ming ortiqcha o‘lim
Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, iyun oyi oxirida qit’aning g‘arbiy qismini qamrab olgan rekord darajadagi issiqlik to‘lqini paytida Yevropa mamlakatlarida 10 mingdan ziyod ortiqcha o‘lim holati qayd etildi.
Yevropaning 27 ta davlatidagi milliy o‘lim statistikalaridan to‘plangan ushbu ma’lumotlar — issiqlik to‘lqini eng yuqori cho‘qqisiga chiqqan 22-28 iyun kunlari yuz bergan barcha sabablarga ko‘ra ortiqcha o‘lim holatlarini o‘z ichiga oladi.
Kasalliklarning oldini olish va nazorat qilish Yevropa markazi e’lon qilgan ma’lumotlarga ko‘ra, vafot etganlarning mutlaq ko‘pchiligi — 9 000 dan ortig‘i 65 va undan katta yoshdagi odamlardir.
Dushanba kuni e’lon qilingan boshqa hisob-kitoblariga ko‘ra, may va iyun oylaridagi to‘lqinlar paytida faqatgina Angliya va Uelsning o‘zida 2 700 kishi issiqlik bilan bog‘liq sabablar tufayli vafot etgan.
Haddan tashqari issiq harorat — issiq urishiga olib kelishi yoki yurak-qon tomir va nafas olish yo‘llari kasalliklarini og‘irlashtirishi orqali o‘limga sabab bo‘lishi mumkin. Bunda keksalar eng zaif qatlam hisoblanadi.
Olimlarning ta’kidlashicha, iyun oyi oxiridagi issiqlik to‘lqini — inson faoliyati sababli yuzaga kelgan iqlim o‘zgarishisiz «amalda imkonsiz» bo‘lar edi. Iqlim o‘zgarishi issiqlik to‘lqinlarining yanada tez-tez va shiddatliroq tus olishiga olib kelmoqda.
