Xorijlik investorlarning yer «sotib olişi»: xavotirlar va huquqiy kafolat haqida
|22:00 / 14.07.202623 0989 min
Sönggi vaqtlarda ijtimoiy tarmoqlarda «Özbekiston yerlari xorij kompaniyalariga, xususan xitoyliklarga sotilyapti», «xitoylik investorlarga katta hududlar berib yuborilyapti» kabi xavotirlar muhokama qilindi. Yirik investitsiya loyihalari uçun yer ajratilişini «mamlakat yerlarining xorijliklar qöliga ötişi sifatida baholaş» holatlari ham bölmoqda.
Aslida çet el fuqarolari va kompaniyalariga yer qanday asoslarda ajratiladi? Zavod yoki boşqa obekt qurilişi uşbu yerning xorijiy kompaniya mulkiga ötganini bildiradimi? Şu kabi masalalarni huquqşunos Şerzod Pirmatov tahlil qiladi.
Sönggi yillarda Özbekiston va xorijiy mamlakatlar örtasidagi iqtisodiy hamkorlik sezilarli faollaşdi. Çet el kompaniyalari iştirokida sanoat, energetika, avtomobilsozlik, transport va boşqa sohalarda yirik loyihalar amalga oşirilmoqda.
Investitsiyalar hajmi oşişi bilan birga, Özbekistonda çet el kompaniyalari iştiroki kengayib, mamlakatga kelayotgan xorijliklar soni ham ortmoqda. Bu esa jamoatçilik orasida turli savollar va xavotirlarni yuzaga keltirmoqda.
Xususan, ijtimoiy tarmoqlarda «xorij kompaniyalari, ayniqsa, xitoyliklar Özbekiston yerlarini sotib olyaptimi?», «xitoylik investorlarga katta hududlar berib yuborilmayaptimi?» kabi savollar köp muhokama qilinmoqda. Ayrimlar yirik investitsiya loyihalari uçun yer ajratilişini mamlakat yerlarining xorijliklar qöliga ötişi sifatida baholamoqda.
Aslida xorijiy kompaniyaga yer ajratilişi nimani anglatadi? Boşqa davlat investorlari Özbekistondan yer sotib olişi mumkinmi? Zavod yoki boşqa obekt qurilişi uşbu hudud xorijiy kompaniya mulkiga ötganini bildiradimi?
Bu savollarga javob topiş uçun Özbekiston qonunçiligida yerga egalik qiliş va undan foydalaniş qanday tartibga solinganini körib çiqamiz.
Yer sotilişi va yerdan foydalaniş huquqi — ikki xil tuşunça
Yer har qanday davlat uçun eng muhim resurslardan biri hisoblanadi. Şu sababli mamlakatlarda yer munosabatlari alohida qonunçilik orqali tartibga solinadi.
Özbekiston Konstitutsiyasining 68-moddasida yer, yerosti boyliklari, suv, ösimlik va hayvonot dunyosi hamda boşqa tabiiy resurslar umummilliy boylik ekani, ulardan oqilona foydalaniş zarurligi va ular davlat muhofazasida bölişi belgilangan.
Yer bilan boğliq munosabatlar esa Yer kodeksi orqali tartibga solinadi. Qonunçilikda yerga nisbatan bir neçta huquq şakllari mavjud. Masalan, yer mulk huquqi asosida tegişli bölişi yoki undan ijara asosida foydalanilişi mumkin.
Mavzuga oid
Şu sababli biror korxona yoki investorga yer maydoni ajratilişi avtomatik ravişda «yer sotildi» degan ma’noni anglatmaydi. Bunda aynan qanday huquq berilgani muhim hisoblanadi.
Özbekiston Yer kodeksining 17-moddasiga köra, çet ellik fuqarolar va yuridik şaxslar, fuqaroligi bölmagan şaxslar, çet el investitsiyalari iştirokidagi korxonalar yer uçastkalariga faqat ijara huquqi asosida ega bölişi mumkin.
Ya’ni xorijiy investor Özbekistonda işlab çiqariş korxonasi taşkil etişi, zavod qurişi yoki boşqa loyiha amalga oşirişi yer uçastkasi uning şaxsiy mulkiga aylanişini bildirmaydi. Investor faqat qonunçilikda belgilangan tartibda yerdan vaqtinça (ijara şartnomasi muddatida) foydalaniş huquqiga ega böladi.
Ijara huquqi nimani anglatadi?
Köpinça yer atrofidagi muhokamalarda «ijara» va «egalik» tuşunçalari aralaşib ketadi. Yer kodeksiga köra, ijara — yer uçastkasidan şartnomada belgilangan muddat davomida haq evaziga foydalaniş huquqidir.
«Ijara töğrisida»gi qonunning 3-moddasiga köra yer (qişloq xöjaligi uçun ajratilgan yerlar ijaraga faqatgina qişloq xöjalik mahsulotlari yetiştiriş uçun beriladi) va boşqa tabiiy resurslar ijara munosabatlarining obektidir.
Çet el yuridik va jismoniy şaxslari ham ijara sub’yektlari böla oladi.
Oddiy qilib aytganda, ijaraçi yerda kelişilgan faoliyatni amalga oşirişi mumkin, biroq bu yerning huquqiy egasi özgarganini anglatmaydi. Bundan taşqari, qonunçilikda ijaraga berilgan yer uçastkalari oldi-sotdi, hadya yoki ayirboşlaş obekti bölişi mumkin emasligi belgilangan. Ya’ni ijaraçi yerni öz mulki sifatida sotişi yoki boşqa şaxsga hadya qilişi mumkin emas.
Şu bilan birga, qonunçilikda ayrim holatlarda ijara huquqi va unga boğliq majburiyatlarni boşqa şaxsga ötkaziş imkoniyati mavjud. Biroq bu yer uçastkasining sotilişi yoki yerga mulk huquqi boşqa şaxsga ötişini anglatmaydi.
Umuman olganda, Özbekistonda sönggi yillarda yer munosabatlarini tartibga soliş böyiça qator islohotlar amalga oşirildi.
2026 yil 21 aprelda prezident Şavkat Mirziyoyev rahbarligidagi yiğilişda sönggi beş yilda yer ajratiş vakolati hokimlardan olinib, yer uçastkalarini auksion orqali realizatsiya qiliş tartibi joriy etilgani ta’kidlangandi. Uşbu davrda 616,3 ming gektar yer auksion orqali ajratildi, budjetga 1,4 trillion söm tuşum ta’minlandi.
Davlat rahbariga taqdim etilgan takliflarda yer munosabatlarida xorijiy tajribadan foydalaniş va zamonaviy texnologiyalarni jalb qiliş bilan birga, milliy manfaatlarni himoya qiliş zarurligi ham qayd etildi.
Xorijlik investorlarga yer qanday şartlarda beriladi?
Yirik investitsiya loyihalarini amalga oşirişda yer masalasi muhim omillardan biri hisoblanadi. Çunki zavod quriş, logistika markazi taşkil qiliş yoki işlab çiqariş obektini işga tuşiriş uçun ma’lum hudud va infratuzilma talab qilinadi.
Şu bilan birga, xorijiy investorlarga yer beriş tartibi qonunçilik bilan çegaralangan. 2026 yil aprel oyidagi taqdimotda xorijiy investorlarning qişloq xöjaligi yerlaridan foydalaniş tartibini qayta körib çiqiş masalasi ham kötarilgan.
Unga köra, xorijiy investorlar uçun qişloq xöjaligi yerlari faqat viloyat hokimliklari huzuridagi direksiyalar orqali, qiymati kamida 10 million dollar bölgan investitsiya loyihalari doirasida, yaylov, lalmi va foydalanişdan çiqqan yerlarni qayta aylanmaga kiritiş şarti bilan ikkilamçi ijara asosida ajratilişi taklif qilingan.
Şuningdek, qişloq xöjaligi yerlarini oliş böyiça auksionlarda faqat mahalliy dehqon va tadbirkorlar iştirok etişi kerakligi qayd etilgan. Mudofaa, çegara hududlari, tarixiy-madaniy yerlar va örmon fondi yerlari esa faqat mamlakat fuqarolariga berilişi belgilanişi aytilgan.
Yer ijarasi haqida gap ketganda, bir jihatni inobatga oliş kerak: yirik işlab çiqariş loyihalari qisqa muddatda amalga oşmaydi. Zavod quriş, uskunalar olib keliş, yangi texnologiyalarni joriy qiliş va mutaxassislar tayyorlaş katta vaqt hamda mablağ talab qiladi. Şu sababli xalqaro tajribada investorlar uçun yerga egalik qiliş emas, balki undan uzoq muddatli va kafolatlangan foydalaniş mexanizmlari qöllanadi.
Jahon banki blogida e’lon qilingan tahlilda ham yerga bölgan huquqlarning aniq belgilanişi zamonaviy iqtisodiyot uçun muhim omillardan biri ekani qayd etiladi. Mualliflarga köra, samarali yer boşqaruvi tizimi fuqarolar va biznesga investitsiya kiritişda işonç beradi. Xususiy sektor esa işlab çiqariş obektlari, tijorat binolari va boşqa loyihalarni amalga oşiriş uçun yerdan foydalaniş imkoniyatiga muhtoj.
Investitsiya miqdori oşişi yer sotilişi degani emas
Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi ma’lumotlariga köra, 2025 yilda Özbekistonda özlaştirilgan xorijiy investitsiyalar hajmi 43,1 milliard dollarga yetdi. Bu avvalgi yilga nisbatan 24 foizga köp. Şundan 38,2 milliard dollar töğridan töğri xorijiy investitsiyalar hissasiga töğri kelgan.
Vazirlik ma’lumotida Xitoy, Rossiya, Turkiya, Saudiya Arabistoni va BAA bilan hamkorlikning rivojlanişi investitsiyaviy faollik oşişining omillaridan biri sifatida qayd etilgan.
Xorijiy investitsiyalarni jalb qiliş va yer resurslari ustidan nazoratni saqlab qoliş bir-biriga zid jarayon emas. Bunda asosiy masala — investorlarga aniq va barqaror işlaş imkoniyatini yaratiş hamda yer munosabatlarini qonun asosida tartibga solişdir.
Özbekiston qonunçiligida xorijiy investorlarning yerga bölgan huquqlari alohida tartibga solingan. Çet ellik fuqarolar, xorijiy kompaniyalar va çet el investitsiyasi iştirokidagi korxonalar yer uçastkasidan foydalaniş imkoniyatiga ega bölişi mumkin. Ammo bu yerning ularga sotilişi yoki mulk sifatida ötişini anglatmaydi.
Investitsiya loyihasi uçun yer ajratilişi — işlab çiqariş, yangi texnologiyalar va iqtisodiy faoliyat uçun şaroit yaratiş mexanizmi hisoblanadi. Yerga egalik qiliş masalasi esa qonunçilikda belgilangan alohida tartiblar asosida hal qilinadi.
Yer vaqti-soati bilan davlatga qaytadi
Ijara töğrisidagi qonunga köra ijara şartnomasi tugatilgaç, ijaraçi mulk, yer va boşqa tabiiy resurslarni şartnomada aytib ötilgan holatda ijaraga beruvçiga öz vaqtida qaytarişga majburdir.
Agar ijaraçi ijaraga olingan mulkning holatini yomonlaştirgan bölsa yoki uni öz vaqtida egasiga qaytarmasa, şuning oqibatida yetkazilgan zararni ijaraga beruvçiga tölaşga majbur.
