Xorijlik investorlarning yer «sotib olishi»: xavotirlar va huquqiy kafolat haqida

Aslida chet el fuqarolari va kompaniyalariga yer qanday asoslarda ajratiladi? Zavod yoki boshqa obekt qurilishi ushbu yerning xorijiy kompaniya mulkiga o‘tganini bildiradimi? Shu kabi masalalarni huquqshunos Sherzod Pirmatov tahlil qiladi.

So‘nggi yillarda O‘zbekiston va xorijiy mamlakatlar o‘rtasidagi iqtisodiy hamkorlik sezilarli faollashdi. Chet el kompaniyalari ishtirokida sanoat, energetika, avtomobilsozlik, transport va boshqa sohalarda yirik loyihalar amalga oshirilmoqda.

Investitsiyalar hajmi oshishi bilan birga, O‘zbekistonda chet el kompaniyalari ishtiroki kengayib, mamlakatga kelayotgan xorijliklar soni ham ortmoqda. Bu esa jamoatchilik orasida turli savollar va xavotirlarni yuzaga keltirmoqda.

Xususan, ijtimoiy tarmoqlarda «xorij kompaniyalari, ayniqsa, xitoyliklar O‘zbekiston yerlarini sotib olyaptimi?», «xitoylik investorlarga katta hududlar berib yuborilmayaptimi?» kabi savollar ko‘p muhokama qilinmoqda. Ayrimlar yirik investitsiya loyihalari uchun yer ajratilishini mamlakat yerlarining xorijliklar qo‘liga o‘tishi sifatida baholamoqda.

Aslida xorijiy kompaniyaga yer ajratilishi nimani anglatadi? Boshqa davlat investorlari O‘zbekistondan yer sotib olishi mumkinmi? Zavod yoki boshqa obekt qurilishi ushbu hudud xorijiy kompaniya mulkiga o‘tganini bildiradimi?

Bu savollarga javob topish uchun O‘zbekiston qonunchiligida yerga egalik qilish va undan foydalanish qanday tartibga solinganini ko‘rib chiqamiz.

Yer sotilishi va yerdan foydalanish huquqi — ikki xil tushuncha

Yer har qanday davlat uchun eng muhim resurslardan biri hisoblanadi. Shu sababli mamlakatlarda yer munosabatlari alohida qonunchilik orqali tartibga solinadi.

O‘zbekiston Konstitutsiyasining 68-moddasida yer, yerosti boyliklari, suv, o‘simlik va hayvonot dunyosi hamda boshqa tabiiy resurslar umummilliy boylik ekani, ulardan oqilona foydalanish zarurligi va ular davlat muhofazasida bo‘lishi belgilangan.

Yer bilan bog‘liq munosabatlar esa Yer kodeksi orqali tartibga solinadi. Qonunchilikda yerga nisbatan bir nechta huquq shakllari mavjud. Masalan, yer mulk huquqi asosida tegishli bo‘lishi yoki undan ijara asosida foydalanilishi mumkin.

Shu sababli biror korxona yoki investorga yer maydoni ajratilishi avtomatik ravishda «yer sotildi» degan ma’noni anglatmaydi. Bunda aynan qanday huquq berilgani muhim hisoblanadi.

O‘zbekiston Yer kodeksining 17-moddasiga ko‘ra, chet ellik fuqarolar va yuridik shaxslar, fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar, chet el investitsiyalari ishtirokidagi korxonalar yer uchastkalariga faqat ijara huquqi asosida ega bo‘lishi mumkin.

Ya’ni xorijiy investor O‘zbekistonda ishlab chiqarish korxonasi tashkil etishi, zavod qurishi yoki boshqa loyiha amalga oshirishi yer uchastkasi uning shaxsiy mulkiga aylanishini bildirmaydi. Investor faqat qonunchilikda belgilangan tartibda yerdan vaqtincha (ijara shartnomasi muddatida) foydalanish huquqiga ega bo‘ladi.

Ijara huquqi nimani anglatadi?

Ko‘pincha yer atrofidagi muhokamalarda «ijara» va «egalik» tushunchalari aralashib ketadi. Yer kodeksiga ko‘ra, ijara — yer uchastkasidan shartnomada belgilangan muddat davomida haq evaziga foydalanish huquqidir.

«Ijara to‘g‘risida»gi qonunning 3-moddasiga ko‘ra yer (qishloq xo‘jaligi uchun ajratilgan yerlar ijaraga faqatgina qishloq xo‘jalik mahsulotlari yetishtirish uchun beriladi) va boshqa tabiiy resurslar ijara munosabatlarining obektidir.

Chet el yuridik va jismoniy shaxslari ham ijara sub’yektlari bo‘la oladi.

Oddiy qilib aytganda, ijarachi yerda kelishilgan faoliyatni amalga oshirishi mumkin, biroq bu yerning huquqiy egasi o‘zgarganini anglatmaydi. Bundan tashqari, qonunchilikda ijaraga berilgan yer uchastkalari oldi-sotdi, hadya yoki ayirboshlash obekti bo‘lishi mumkin emasligi belgilangan. Ya’ni ijarachi yerni o‘z mulki sifatida sotishi yoki boshqa shaxsga hadya qilishi mumkin emas.

Shu bilan birga, qonunchilikda ayrim holatlarda ijara huquqi va unga bog‘liq majburiyatlarni boshqa shaxsga o‘tkazish imkoniyati mavjud. Biroq bu yer uchastkasining sotilishi yoki yerga mulk huquqi boshqa shaxsga o‘tishini anglatmaydi.

Umuman olganda, O‘zbekistonda so‘nggi yillarda yer munosabatlarini tartibga solish bo‘yicha qator islohotlar amalga oshirildi.

2026 yil 21 aprelda prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligidagi yig‘ilishda so‘nggi besh yilda yer ajratish vakolati hokimlardan olinib, yer uchastkalarini auksion orqali realizatsiya qilish tartibi joriy etilgani ta’kidlangandi. Ushbu davrda 616,3 ming gektar yer auksion orqali ajratildi, budjetga 1,4 trillion so‘m tushum ta’minlandi.

Davlat rahbariga taqdim etilgan takliflarda yer munosabatlarida xorijiy tajribadan foydalanish va zamonaviy texnologiyalarni jalb qilish bilan birga, milliy manfaatlarni himoya qilish zarurligi ham qayd etildi.

Xorijlik investorlarga yer qanday shartlarda beriladi?

Yirik investitsiya loyihalarini amalga oshirishda yer masalasi muhim omillardan biri hisoblanadi. Chunki zavod qurish, logistika markazi tashkil qilish yoki ishlab chiqarish obektini ishga tushirish uchun ma’lum hudud va infratuzilma talab qilinadi.

Shu bilan birga, xorijiy investorlarga yer berish tartibi qonunchilik bilan chegaralangan. 2026 yil aprel oyidagi taqdimotda xorijiy investorlarning qishloq xo‘jaligi yerlaridan foydalanish tartibini qayta ko‘rib chiqish masalasi ham ko‘tarilgan.

Unga ko‘ra, xorijiy investorlar uchun qishloq xo‘jaligi yerlari faqat viloyat hokimliklari huzuridagi direksiyalar orqali, qiymati kamida 10 million dollar bo‘lgan investitsiya loyihalari doirasida, yaylov, lalmi va foydalanishdan chiqqan yerlarni qayta aylanmaga kiritish sharti bilan ikkilamchi ijara asosida ajratilishi taklif qilingan.

Shuningdek, qishloq xo‘jaligi yerlarini olish bo‘yicha auksionlarda faqat mahalliy dehqon va tadbirkorlar ishtirok etishi kerakligi qayd etilgan. Mudofaa, chegara hududlari, tarixiy-madaniy yerlar va o‘rmon fondi yerlari esa faqat mamlakat fuqarolariga berilishi belgilanishi aytilgan.

Yer ijarasi haqida gap ketganda, bir jihatni inobatga olish kerak: yirik ishlab chiqarish loyihalari qisqa muddatda amalga oshmaydi. Zavod qurish, uskunalar olib kelish, yangi texnologiyalarni joriy qilish va mutaxassislar tayyorlash katta vaqt hamda mablag‘ talab qiladi. Shu sababli xalqaro tajribada investorlar uchun yerga egalik qilish emas, balki undan uzoq muddatli va kafolatlangan foydalanish mexanizmlari qo‘llanadi.

Jahon banki blogida e’lon qilingan tahlilda ham yerga bo‘lgan huquqlarning aniq belgilanishi zamonaviy iqtisodiyot uchun muhim omillardan biri ekani qayd etiladi. Mualliflarga ko‘ra, samarali yer boshqaruvi tizimi fuqarolar va biznesga investitsiya kiritishda ishonch beradi. Xususiy sektor esa ishlab chiqarish obektlari, tijorat binolari va boshqa loyihalarni amalga oshirish uchun yerdan foydalanish imkoniyatiga muhtoj.

Investitsiya miqdori oshishi yer sotilishi degani emas

Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025 yilda O‘zbekistonda o‘zlashtirilgan xorijiy investitsiyalar hajmi 43,1 milliard dollarga yetdi. Bu avvalgi yilga nisbatan 24 foizga ko‘p. Shundan 38,2 milliard dollar to‘g‘ridan to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar hissasiga to‘g‘ri kelgan.

Vazirlik ma’lumotida Xitoy, Rossiya, Turkiya, Saudiya Arabistoni va BAA bilan hamkorlikning rivojlanishi investitsiyaviy faollik oshishining omillaridan biri sifatida qayd etilgan.

Xorijiy investitsiyalarni jalb qilish va yer resurslari ustidan nazoratni saqlab qolish bir-biriga zid jarayon emas. Bunda asosiy masala — investorlarga aniq va barqaror ishlash imkoniyatini yaratish hamda yer munosabatlarini qonun asosida tartibga solishdir.

O‘zbekiston qonunchiligida xorijiy investorlarning yerga bo‘lgan huquqlari alohida tartibga solingan. Chet ellik fuqarolar, xorijiy kompaniyalar va chet el investitsiyasi ishtirokidagi korxonalar yer uchastkasidan foydalanish imkoniyatiga ega bo‘lishi mumkin. Ammo bu yerning ularga sotilishi yoki mulk sifatida o‘tishini anglatmaydi.

Investitsiya loyihasi uchun yer ajratilishi — ishlab chiqarish, yangi texnologiyalar va iqtisodiy faoliyat uchun sharoit yaratish mexanizmi hisoblanadi. Yerga egalik qilish masalasi esa qonunchilikda belgilangan alohida tartiblar asosida hal qilinadi.

Yer vaqti-soati bilan davlatga qaytadi

Ijara to‘g‘risidagi qonunga ko‘ra ijara shartnomasi tugatilgach, ijarachi mulk, yer va boshqa tabiiy resurslarni shartnomada aytib o‘tilgan holatda ijaraga beruvchiga o‘z vaqtida qaytarishga majburdir.

Agar ijarachi ijaraga olingan mulkning holatini yomonlashtirgan bo‘lsa yoki uni o‘z vaqtida egasiga qaytarmasa, shuning oqibatida yetkazilgan zararni ijaraga beruvchiga to‘lashga majbur.

Sherzod Pirmatov
huquqshunos