Asrlar davomida insonlar sutka davomiyligini Yerning aylanishiga qarab belgilab kelgan. Ilgari bir soniya Quyosh sutkasining 1/86 400 qismi sifatida qabul qilingan.
Biroq XX asrning 1960-yillarida juda aniq atom soatlari paydo boʻlishi bilan vaqtni oʻlchash usuli oʻzgardi. Bunday soatlarda vaqt seziy atomlarining tebranishlari orqali aniqlanadi.
Hozirgi taʼrifga koʻra, bir soniya - seziy-133 atomi bilan bogʻliq 9 192 631 770 ta tebranish davriga teng vaqt. Shu asosda oʻlchanadigan vaqt atom vaqti deb ataladi.
Nega kabisa soniyasi kerak edi?
1972-yildan dunyoda UTC - muvofiqlashtirilgan jahon vaqtidan foydalaniladi. U atom soatlariga asoslangan, biroq amalda Yerning aylanishiga bogʻliq astronomik vaqtdan juda uzoqlashib ketmasligi uchun vaqti-vaqti bilan tuzatib turiladi.
Muammo shundaki, Yer mutlaqo bir xil tezlikda aylanmaydi. Uning aylanish surʼati turli davrlarda biroz tezlashishi yoki sekinlashishi mumkin.
Shu sabab atom vaqti bilan Yerning haqiqiy aylanishi asosidagi vaqt oʻrtasida farq paydo boʻladi.
Bu tafovutni toʻgʻrilash uchun UTCga kabisa soniyasi - qoʻshimcha bir soniya kiritib kelingan.
1972-yildan beri bunday qoʻshimcha soniya 27-marta kiritilgan.
Ammo endi Yer tezroq aylanmoqda
Soʻnggi yillarda vaziyat oʻzgargan. Yer ayrim davrlarda oldingiga nisbatan tezroq aylana boshlagan.
Natijada muammoni toʻgʻrilash uchun endi qoʻshimcha soniya qoʻshish emas, aksincha bir soniyani olib tashlash, yaʼni “manfiy kabisa soniyasi”ni joriy qilish zarurati tugʻilishi mumkin.
Bunday holat tarixda hali biror marta kuzatilmagan.
Shuning uchun mutaxassislarning xavotiri asosan vaqtning oʻzi bilan emas, zamonaviy texnologiyalar bilan bogʻliq.
Nega bir soniya katta muammo boʻlishi mumkin?
Bir soniya inson uchun deyarli sezilmaydi. Ammo kompyuter tarmoqlari, telekommunikatsiyalar, maʼlumotlar bazalari, moliyaviy tizimlar va sunʼiy yoʻldosh navigatsiyasi kabi sohalarda vaqtni juda yuqori aniqlikda sinxronlashtirish muhim ahamiyatga ega.
