O‘zbekistonning yangi qiyofasi: Shavkat Mirziyoyev islohotlari mamlakatni qanday o‘zgartirmoqda?
|12:45 / 24.07.20263 38619 min
O‘zbekiston 2016 yilda iqtisodiy jihatdan ancha yopiq, qo‘shnilar bilan munosabatlari sovuq, biznes va xususiy sektor imkoniyatlari cheklangan mamlakat edi. Oradan o‘n yil o‘tarkan, mamlakat tashqi siyosatdan tortib iqtisodiyot, davlat boshqaruvi va jamiyat hayotigacha bo‘lgan deyarli barcha sohalarda keng ko‘lamli islohotlarni boshdan kechirdi.
Foto: Prezident matbuot xizmatiFoto: Prezident matbuot xizmati
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda muvaffaqiyatli amalga oshirilgan islohotlarni sanab o‘tish uchun, albatta, bir tahliliy maqola kamlik qiladi. Biz ijtimoiy soha, inson huquqlarini ta’minlash, xalq bilan muloqotning yo‘lga qo‘yilishi va propiska tizimining bekor qilinishi kabi ko‘p e’tirof etilgan masalalarga to‘xtalmoqchi emasmiz. Ushbu maqolada tashqi siyosatda, iqtisodiyot, moliya sohalarida hamda O‘zbekiston imijini mustahkamlash yo‘lida bajarilgan ishlarni bir qur esga oldik.
Markaziy Osiyoda yangi davr
Shavkat Mirziyoyev prezidentlik faoliyatini boshlaganidan keyin eng katta o‘zgarishlardan biri tashqi siyosatda kuzatildi.
Ko‘p yillar davomida Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasida chegara, suv resurslari, transport va savdo bilan bog‘liq kelishmovchiliklar mintaqaning umumiy taraqqiyotiga salbiy ta’sir ko‘rsatib kelgan edi. Ayrim davlat rahbarlari o‘rtasida rasmiy muloqotlar ham cheklangan, savdo aylanmasi esa mavjud imkoniyatlardan ancha past darajada qolgan.
2017 yildan boshlab O‘zbekiston qo‘shni davlatlar bilan munosabatlarni yaxshilashni tashqi siyosatning ustuvor yo‘nalishi sifatida belgiladi.
Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston va Turkmaniston bilan davlat rahbarlari darajasidagi muntazam uchrashuvlar yo‘lga qo‘yildi. Ilgari hal etilmay kelgan chegara masalalarining katta qismi yechim topdi, o‘nlab chegara o‘tish punktlari qayta ochildi, aviaqatnovlar tiklandi, savdo va investitsiya loyihalari faollashdi.
Bu jarayonning eng muhim natijalaridan biri Markaziy Osiyo davlat rahbarlarining Maslahat uchrashuvlari formati tashkil etilgani bo‘ldi.
Bugun ushbu muloqot maydoni mintaqa davlatlari o‘rtasidagi eng muhim siyosiy platformalardan biriga aylangan. Ilgari har bir davlat asosan tashqi yirik davlatlar bilan alohida munosabatlar qurgan bo‘lsa, endi Markaziy Osiyo ko‘plab masalalarda yagona mintaqa sifatida harakat qilishga intila boshladi.
Bu o‘zgarish xalqaro hamjamiyat tomonidan ham tezda e’tirof etildi. So‘nggi yillarda AQSh, Germaniya, Yevropa Ittifoqi, Yaponiya, Xitoy, Janubiy Koreya va Fors ko‘rfazi davlatlari Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan aynan C5+1 formatida muloqot o‘tkazishni yo‘lga qo‘ydi. Bu esa mintaqa ilk bor xalqaro diplomatiyada yagona siyosiy-iqtisodiy makon sifatida ko‘rila boshlaganini anglatadi.
Yana bir muhim voqea - Ozarboyjonning ham mintaqa bilan institutsional hamkorlikka qo‘shilishi bo‘ldi. Bu esa Kaspiy orqali transport yo‘laklari, energetika hamkorligi va savdo aloqalarini yangi bosqichga olib chiqish imkonini kengaytirdi.
Mavzuga oid
Tashqi siyosatdagi ochiqlik esa mamlakat ichidagi iqtisodiy o‘zgarishlar bilan hamohang kechdi.
Majburiy mehnatsiz iqtisodiyot
Prezident Mirziyoyev davrida xalqaro hamjamiyat eng ko‘p e’tibor qaratgan sohalardan yana biri inson huquqlari bo‘ldi.
Bir necha yil davomida O‘zbekiston xalqaro tashkilotlar tomonidan paxta yig‘im-terimida majburiy mehnat va bolalar mehnatidan foydalanish bilan bog‘liq tanqidlarga uchrab kelgan edi. Qabul qilingan qarorlar natijasida davlat tomonidan tashkil etilgan majburiy mehnat amaliyoti bosqichma-bosqich barham topdi. Xalqaro mehnat tashkiloti (ILO) va boshqa xalqaro institutlar ham bu sohada sezilarli ijobiy o‘zgarishlar kuzatilganini qayd etdi.
Bu o‘zgarishlar nafaqat inson huquqlari nuqtayi nazaridan, balki iqtisodiy jihatdan ham muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Xususan, bir necha yil davom etgan xalqaro “Cotton Campaign” boykoti bekor qilindi va o‘zbek paxtasi jahon bozoriga qaytish imkoniyatiga ega bo‘ldi.
Albatta, 2017 yil 5 sentyabr O‘zbekiston iqtisodiy tarixidagi eng muhim sanalardan biri hisoblanadi. Aynan shu kuni mamlakatda valyuta bozori erkinlashtirildi. Unga qadar O‘zbekistonda ikki xil valyuta kursi amalda bo‘lgan edi. Rasmiy kurs va “qorabozor” kursi o‘rtasida katta farq mavjud bo‘lib, bu holat biznes, investitsiya va tashqi savdo uchun jiddiy muammolar tug‘dirardi. Ko‘plab tadbirkorlar xorijdan mahsulot import qilish yoki investorlar bilan hisob-kitob qilishda qiyinchiliklarga duch kelar, aholi esa chet el valyutasini erkin sotib ola olmasdi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev qarori bilan jismoniy va yuridik shaxslarga chet el valyutasini banklar orqali erkin sotib olish va sotish huquqi berildi.
Bu qaror qisqa muddatda milliy valyutaning devalvatsiya qilinishiga olib kelgan bo‘lsa-da, uzoq muddatli istiqbolda iqtisodiyotdagi eng muhim institutsional islohotlardan biri sifatida baholandi. Xalqaro valyuta jamg‘armasi, Jahon banki va boshqa xalqaro moliya institutlari ham mazkur qadamni mamlakat iqtisodiyotining bozor tamoyillariga o‘tishidagi muhim bosqich sifatida e’tirof etdi.
Xususiy sektorni qo‘llab-quvvatlash
Valyuta erkinlashtirilganidan keyin iqtisodiy islohotlar yanada keng qamrov kasb etdi.
Prezident Mirziyoyev rahbarligida davlat iqtisodiyotidagi ishtirokini qisqartirish, xususiy sektor ulushini oshirish va investitsiyalar uchun qulay muhit yaratishga qaratilgan qator qarorlar qabul qilindi. Samarasiz davlat korxonalarini qayta tashkil etish yoki xususiy sektorga o‘tkazish bo‘yicha dasturlar boshlandi. Ayrim ishlab chiqarish quvvatlari modernizatsiya qilindi, raqobat muhitini kengaytirishga qaratilgan choralar qabul qilindi.
Ko‘p yillar davomida amalda bo‘lgan meva-sabzavot mahsulotlarini eksport qilishdagi davlat monopoliyasi bekor qilindi. Bu esa fermerlar va eksportyorlarga tashqi bozorlarga mustaqil chiqish imkoniyatini berdi.
Avtomobilsozlik sohasida ham islohotlar boshlandi. Yangi modellar ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yildi, mahalliylashtirish darajasi oshirildi, yangi ishlab chiqarish quvvatlari yaratildi. Keyingi yillarda xorijiy brendlarni jalb qilish va bozorda raqobatni kuchaytirish bo‘yicha ham qator qarorlar qabul qilindi.
Eksportni qo‘llab-quvvatlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Eksport qiluvchi korxonalarga moliyaviy va tashkiliy yordam ko‘rsatish mexanizmlari kengaytirildi, tashqi bozorlarga chiqish uchun yangi instrumentlar joriy etildi.
Yangi moliyaviy tizim sari
So‘nggi yillarda moliya sohasida ham bir qator institutsional o‘zgarishlar amalga oshirildi.
Shulardan eng muhimi - Toshkent xalqaro moliya markazini tashkil etish bo‘yicha qaror qabul qilinganidir. Loyiha xalqaro moliyaviy xizmatlar uchun alohida huquqiy rejim yaratish, xorijiy investorlar uchun zamonaviy huquqiy infratuzilma shakllantirish va O‘zbekistonni mintaqaviy moliyaviy markazlardan biriga aylantirishni maqsad qilgan.
Bu tashabbusning muhim jihatlaridan biri xalqaro amaliyotda keng qo‘llanadigan mustaqil huquqiy mexanizmlar va investitsiya nizolarini hal qilishning zamonaviy tizimlarini joriy etishdan iborat.
Shu bilan birga, mamlakatda Islom moliyasi mexanizmlarini joriy etish bo‘yicha ham huquqiy va institutsional asoslar shakllantirila boshlandi. Bu sohada alohida qonunchilik tashabbuslari ilgari surildi, Markaziy bank huzurida Islom moliyasi bo‘yicha kengash tashkil etildi, banklar va moliya institutlari uchun yangi mahsulotlar ishlab chiqish ishlari boshlandi.
Mutaxassislarning fikricha, mazkur islohotlar O‘zbekistonga Yaqin Sharq va Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlaridan investitsiyalar jalb qilish imkoniyatlarini kengaytirishi mumkin.
Iqtisodiy o‘zgarishlarning yana bir muhim qismi soliq sohasida ham amalga oshirildi. Asosiy soliq stavkalari qayta ko‘rib chiqildi, ayrim soliqlar bekor qilindi yoki birlashtirildi, hisobot topshirish tartiblari soddalashtirildi.
Islohotlar natijasida xalqaro reytinglarda O‘zbekistonning biznes yuritish muhiti bo‘yicha ko‘rsatkichlari ham yaxshilana boshladi. Davlat xizmatlarining raqamlashtirilishi, litsenziya va ruxsat berish tartiblarining qisqarishi ham tadbirkorlik muhitiga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi.
Xalqaro maydondagi yangi avlod
O‘zbekistonda yoshlarga oid davlat siyosati doirasida sportni ommalashtirish va yuqori malakali sportchilarni tayyorlashga alohida e’tibor qaratildi. Maktablar, sport maktablari, olimpiya va paralimpiya zaxiralari kollejlari, ixtisoslashtirilgan akademiyalar hamda mahallalardagi ommaviy sport infratuzilmasini rivojlantirishga qaratilgan dasturlar amalga oshirildi. Muntazam sport bilan shug‘ullanuvchilar soni so‘nggi yillarda sezilarli oshgan, ommaviy sport esa davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biriga aylangan.
Bu e’tiborning samarasi xalqaro musobaqalarda ham ko‘rina boshladi. Parij olimpiadasida O‘zbekiston medallar soni bo‘yicha 13-o‘rinda qayd etildi.
Shaxmatda O‘zbekiston dunyoning eng kuchli mamlakatlaridan biriga aylandi. Nodirbek Abdusattorov va Javohir Sindarov kabi yosh grossmeysterlar jahon elitasi safidan o‘rin oldi, O‘zbekiston esa jamoaviy reytinglarda yetakchi davlatlar qatoriga kirdi. Xorij nashrlari ham bugun O‘zbekistonni Hindiston, AQSh va Xitoy qatoridagi eng kuchli shaxmat davlatlaridan biri sifatida tilga olmoqda.
Futbolda ham uzoq yillik investitsiyalar va bolalar-o‘smirlar futboliga qaratilgan e’tibor o‘z natijasini berdi. So‘nggi o‘n yillikda O‘zbekiston o‘smirlar va yoshlar terma jamoalari muntazam ravishda jahon chempionatlariga yo‘llanma oldi, Olimpiya terma jamoasi esa Parij-2024 olimpiadasida ishtirok etdi. FIFA bu muvaffaqiyatlarni mamlakatda barpo etilgan futbol akademiyalari, yoshlar tayyorlash tizimi va infratuzilmaning izchil rivojlanishi bilan bog‘laydi.
Bu jarayonning eng yorqin natijasi 2025 yilda milliy terma jamoaning tarixda ilk bor futbol bo‘yicha jahon chempionatiga yo‘llanma olgani bo‘ldi. Shu tariqa O‘zbekiston AQSh, Meksika va Kanada mezbonlik qilgan 2026 yilgi FIFA jahon chempionatida ilk bor ishtirok etdi. Bu nafaqat milliy futbol, balki mustaqil O‘zbekiston sporti tarixidagi eng muhim voqealardan biri sifatida baholandi.
Sportdagi ushbu natijalar mamlakatning xalqaro imijiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. Ilgari O‘zbekiston asosan boks, dzyudo kabi yakkakurash sport turlari bilan tanilgan bo‘lsa, bugun shaxmat, futbol va boshqa jamoaviy sport turlarida ham raqobatbardosh davlat sifatida e’tirof etilmoqda. Bu esa yoshlar siyosati, sport infratuzilmasi va iqtidorli avlodni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan uzoq muddatli yondashuvning amaliy natijasi sifatida ko‘riladi.
Turizm va ma’naviy meros: O‘zbekistonning yangi qiyofasi
Shavkat Mirziyoyev rahbarligida amalga oshirilgan islohotlarning yana bir muhim yo‘nalishi turizm sohasini iqtisodiyotning strategik tarmoqlaridan biriga aylantirish bo‘ldi. Agar avval O‘zbekiston asosan boy tarixiy merosga ega mamlakat sifatida tanilgan bo‘lsa, keyingi yillarda ushbu salohiyatni iqtisodiy o‘sish manbai va mamlakatning “yumshoq kuchi”ga aylantirishga qaratilgan keng ko‘lamli ishlar boshlandi.
Buning uchun, avvalo, xorijlik sayyohlar uchun viza tartiblari sezilarli darajada yengillashtirildi. Ko‘plab davlatlar fuqarolari uchun vizasiz rejim yoki elektron viza tizimi joriy etildi, aviaqatnovlar geografiyasi kengaytirildi, mehmonxona va turistik xizmatlar infratuzilmasini rivojlantirishga katta investitsiyalar yo‘naltirildi. Natijada O‘zbekistonga kelayotgan xorijiy sayyohlar soni pandemiyagacha bo‘lgan davrda bir necha barobar o‘sdi, pandemiyadan keyin esa turizm oqimi yana tiklanib, o‘sish trayektoriyasiga qaytdi. 2025 yilda O‘zbekistonga tashrif buyurgan sayyohlar soni qariyb 12 mln nafarni tashkil etdi.
Islohotlarning eng muhim jihatlaridan biri tarixiy va diniy meros ob’yektlarini qayta tiklash va ularni jahon ziyorat turizmining muhim manzillariga aylantirishga qaratilgani bo‘ldi.
Samarqandda buyuk muhaddis Imom al-Buxoriy xotirasiga bag‘ishlangan mutlaqo yangi memorial majmua barpo etildi. Majmua xalqaro ilmiy va ziyorat markazi sifatida loyihalashtirildi. Majmua tarkibida zamonaviy masjid, muzey, kutubxona, ilmiy markaz qurilgan va ziyoratchilar uchun keng infratuzilma yaratilgan.
Toshkent shahrida qurilayotgan O‘zbekiston Islom tsivilizatsiyasi markazi ham mamlakatning eng yirik ma’naviy-ma’rifiy loyihalaridan biri hisoblanadi. Markazda O‘zbekiston hududidan yetishib chiqqan buyuk allomalar - Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Imom Moturidiy, Burhoniddin Marg‘inoniy, Mirzo Ulug‘bek, Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino va boshqa mutafakkirlarning ilmiy merosi zamonaviy muzey texnologiyalari asosida namoyish etiladi. Loyiha O‘zbekistonning islom tsivilizatsiyasi rivojiga qo‘shgan hissasini xalqaro maydonda keng targ‘ib qilishni maqsad qilgan.
Ayni paytda Samarqandda Imom Moturidiy majmuasi ham tubdan qayta qurilmoqda. Kalom ilmining yirik namoyandasi hisoblangan Imom Moturidiy merosini o‘rganish va targ‘ib qilishga qaratilgan ushbu majmua mamlakatning diniy-ma’rifiy markazlaridan biriga aylanishi ko‘zda tutilgan.
Turizm siyosati faqat Samarqand yoki Buxoro bilan cheklanib qolmadi. Xiva, Qo‘qon, Marg‘ilon, Shahrisabz, Termiz va boshqa shaharlarda ham yangi turistik markazlar, hunarmandchilik majmualari, gastronomik va madaniy hududlar tashkil etildi. Bu shaharlarda tarixiy obidalar restavratsiya qilinib, sayyohlar uchun zamonaviy xizmat ko‘rsatish infratuzilmasi shakllantirildi.
Bu yondashuvning muhim xususiyati shundaki, turizmga faqat iqtisodiy tarmoq sifatida emas, balki milliy madaniyat, tarixiy xotira va O‘zbekistonning xalqaro imijini mustahkamlash vositasi sifatida qarala boshlandi.
Natijada mamlakat Markaziy Osiyoning eng jozibador turistik yo‘nalishlaridan biriga aylanib, ziyorat turizmi, madaniy turizm va gastronomik turizm kabi yo‘nalishlarda ham o‘z mavqeini mustahkamlamoqda.
“Yashil iqtisodiyot” sari burilish
So‘nggi yillarda O‘zbekiston energetika sohasida ham tarixiy ahamiyatga ega o‘zgarishlarni boshladi. Agar avval mamlakat elektr energiyasi ishlab chiqarishda asosan tabiiy gazga tayangan bo‘lsa, keyingi yillarda qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan xalqaro xususiy investorlar ilk bor energetika sohasiga keng jalb qilindi. Saudiya Arabistonining ACWA Power, Birlashgan Arab Amirliklarining Masdar, Fransiya, Xitoy va boshqa mamlakatlar kompaniyalari ishtirokida qator quyosh va shamol elektr stansiyalari qurildi yoki qurilmoqda. Navoiy, Buxoro, Samarqand, Jizzax, Qoraqalpog‘iston va boshqa hududlarda amalga oshirilayotgan ushbu loyihalar kelgusida mamlakat energetika balansida “yashil” energiya ulushini keskin oshirishga xizmat qilishi kutilmoqda.
Shu bilan birga, elektr energiyasi bozorini liberallashtirish, xususiy sektor ishtirokini kengaytirish, tarmoqlarni modernizatsiya qilish va energiya tejovchi texnologiyalarni joriy etish bo‘yicha keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirildi.
Energetika sohasidagi islohotlar nafaqat elektr energiyasi ishlab chiqarish hajmini oshirish, balki iqtisodiyotni dekarbonizatsiya qilish, investitsiyalar jalb etish va barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishga qaratilgan yangi strategiyaning ajralmas qismiga aylandi.
Yangilanayotgan iqtisodiy arteriyalar
Iqtisodiy o‘sishni ta’minlashda transport va muhandislik infratuzilmasini modernizatsiya qilish ham muhim vazifalardan biri bo‘ldi. So‘nggi yillarda mamlakatning avtomobil, temiryo‘l va aviatsiya tarmoqlarini rivojlantirishga qaratilgan yirik investitsiya dasturlari amalga oshirildi.
Toshkent metrosining o‘nlab yillar davomida qurilmagan yangi yo‘nalishlari foydalanishga topshirildi. Yerusti halqa liniyasi, Sergeli va Yangi O‘zbekiston yo‘nalishlari poytaxt transport tizimini sezilarli darajada kengaytirdi. Temiryo‘l sohasida yuqori tezlikdagi “Afrosiyob”, “Jaloliddin Manguberdi” poyezdlari qatnovi yangi yo‘nalishlargacha kengaytirildi, ichki hududlar o‘rtasidagi transport aloqalari yaxshilandi.
Avtomobil yo‘llarini rekonstruksiya qilish, yangi ko‘priklar va yo‘l o‘tkazgichlar qurish ishlari ham mamlakat bo‘ylab davom etmoqda. Ayniqsa, Toshkent-Samarqand avtomagistralini zamonaviy talablar asosida qayta qurish loyihasi O‘zbekiston transport tizimini xalqaro tranzit yo‘laklari bilan yanada chambarchas bog‘lashga qaratilgan.
Aviatsiya sohasida ham muhim o‘zgarishlar yuz berdi. Samarqand xalqaro aeroporti to‘liq rekonstruksiya qilinib, yangi terminal ishga tushirildi. Urganch, Buxoro, Termiz va boshqa shaharlarda aeroport infratuzilmasi modernizatsiya qilindi, yangi xalqaro yo‘nalishlar ochildi. Toshkentning yangi xalqaro aeroporti qurilmoqda.
Shu bilan birga, Yangi O‘zbekiston shahri qurilishi mamlakatdagi eng yirik shaharsozlik loyihalaridan biriga aylandi. Yangi ma’muriy binolar, turar joylar, ta’lim muassasalari, bog‘lar va transport kommunikatsiyalari barpo etilmoqda.
Ushbu loyihalarning umumiy maqsadi mamlakatning logistika salohiyatini oshirish, hududlarning o‘zaro bog‘liqligini kuchaytirish va O‘zbekistonni Markaziy Osiyodagi muhim transport hamda tranzit markazlaridan biriga aylantirishdan iborat.
Islohotlarning umumiy natijasi
2016 yildan keyin O‘zbekistonda boshlangan islohotlar mamlakat taraqqiyotining yangi bosqichini boshlab berdi. Ular tashqi siyosatdan tortib davlat boshqaruvi, iqtisodiyot, ijtimoiy hayot va xavfsizlik tizimigacha bo‘lgan deyarli barcha asosiy sohalarni qamrab oldi. Ularning ayrimlari qisqa vaqt ichida o‘z samarasini bergan bo‘lsa, boshqalari uzoq muddatli natija berishga mo‘ljallangan institutsional o‘zgarishlar hisoblanadi.
So‘nggi yillarda qilinayotgan ishlarga yaxlit nazar tashlanganda, ularning umumiy maqsadi davlatni yanada ochiqroq qilish, iqtisodiyotni liberallashtirish, xususiy sektor rolini oshirish, fuqarolar huquqlarini kengaytirish va Markaziy Osiyoda o‘zaro ishonch hamda hamkorlik muhitini mustahkamlashga qaratilgani ko‘rinadi.
O‘zbekiston tarixida mustaqillikdan keyingi davr shartli ravishda ikki bosqichga bo‘linadi. Birinchi bosqich davlatchilik asoslarini yaratish davri bo‘lgan bo‘lsa, 2016 yildan keyingi davr mamlakatni ochiq iqtisodiyot, faol tashqi siyosat va institutsional islohotlar yo‘liga olib chiqishga qaratilgan bosqich sifatida tarixga kirmoqda.
Albatta, bu islohotlarning yakuniy samarasiga vaqt baho beradi, ammo ularning mamlakat taraqqiyoti trayektoriyasini o‘zgartirgani bugunning o‘zidayoq ko‘zga tashlanadi.
