Özbekistonning yangi qiyofasi: Şavkat Mirziyoyev islohotlari mamlakatni qanday özgartirmoqda?
|12:45 / 24.07.20265 00017 min
Özbekiston 2016 yilda iqtisodiy jihatdan ança yopiq, qöşnilar bilan munosabatlari sovuq, biznes va xususiy sektor imkoniyatlari çeklangan mamlakat edi. Oradan ön yil ötarkan, mamlakat taşqi siyosatdan tortib iqtisodiyot, davlat boşqaruvi va jamiyat hayotigaça bölgan deyarli barça sohalarda keng kölamli islohotlarni boşdan keçirdi.
Foto: Prezident matbuot xizmatiFoto: Prezident matbuot xizmati
Sönggi yillarda Özbekistonda muvaffaqiyatli amalga oşirilgan islohotlarni sanab ötiş uçun, albatta, bir tahliliy maqola kamlik qiladi. Biz ijtimoiy soha, inson huquqlarini ta’minlaş, xalq bilan muloqotning yölga qöyilişi va propiska tizimining bekor qilinişi kabi köp e’tirof etilgan masalalarga töxtalmoqçi emasmiz. Uşbu maqolada taşqi siyosatda, iqtisodiyot, moliya sohalarida hamda Özbekiston imijini mustahkamlaş yölida bajarilgan işlarni bir qur esga oldik.
Markaziy Osiyoda yangi davr
Şavkat Mirziyoyev prezidentlik faoliyatini boşlaganidan keyin eng katta özgarişlardan biri taşqi siyosatda kuzatildi.
Köp yillar davomida Markaziy Osiyo davlatlari örtasida çegara, suv resurslari, transport va savdo bilan boğliq kelişmovçiliklar mintaqaning umumiy taraqqiyotiga salbiy ta’sir körsatib kelgan edi. Ayrim davlat rahbarlari örtasida rasmiy muloqotlar ham çeklangan, savdo aylanmasi esa mavjud imkoniyatlardan ança past darajada qolgan.
2017 yildan boşlab Özbekiston qöşni davlatlar bilan munosabatlarni yaxşilaşni taşqi siyosatning ustuvor yönalişi sifatida belgiladi.
Qozoğiston, Qirğiziston, Tojikiston va Turkmaniston bilan davlat rahbarlari darajasidagi muntazam uçraşuvlar yölga qöyildi. Ilgari hal etilmay kelgan çegara masalalarining katta qismi yeçim topdi, önlab çegara ötiş punktlari qayta oçildi, aviaqatnovlar tiklandi, savdo va investitsiya loyihalari faollaşdi.
Bu jarayonning eng muhim natijalaridan biri Markaziy Osiyo davlat rahbarlarining Maslahat uçraşuvlari formati taşkil etilgani böldi.
Bugun uşbu muloqot maydoni mintaqa davlatlari örtasidagi eng muhim siyosiy platformalardan biriga aylangan. Ilgari har bir davlat asosan taşqi yirik davlatlar bilan alohida munosabatlar qurgan bölsa, endi Markaziy Osiyo köplab masalalarda yagona mintaqa sifatida harakat qilişga intila boşladi.
Bu özgariş xalqaro hamjamiyat tomonidan ham tezda e’tirof etildi. Sönggi yillarda AQŞ, Germaniya, Yevropa Ittifoqi, Yaponiya, Xitoy, Janubiy Koreya va Fors körfazi davlatlari Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan aynan C5+1 formatida muloqot ötkazişni yölga qöydi. Bu esa mintaqa ilk bor xalqaro diplomatiyada yagona siyosiy-iqtisodiy makon sifatida körila boşlaganini anglatadi.
Yana bir muhim voqea - Ozarboyjonning ham mintaqa bilan institutsional hamkorlikka qöşilişi böldi. Bu esa Kaspiy orqali transport yölaklari, energetika hamkorligi va savdo aloqalarini yangi bosqiçga olib çiqiş imkonini kengaytirdi.
Mavzuga oid
Taşqi siyosatdagi oçiqlik esa mamlakat içidagi iqtisodiy özgarişlar bilan hamohang keçdi.
Majburiy mehnatsiz iqtisodiyot
Prezident Mirziyoyev davrida xalqaro hamjamiyat eng köp e’tibor qaratgan sohalardan yana biri inson huquqlari böldi.
Bir neça yil davomida Özbekiston xalqaro taşkilotlar tomonidan paxta yiğim-terimida majburiy mehnat va bolalar mehnatidan foydalaniş bilan boğliq tanqidlarga uçrab kelgan edi. Qabul qilingan qarorlar natijasida davlat tomonidan taşkil etilgan majburiy mehnat amaliyoti bosqiçma-bosqiç barham topdi. Xalqaro mehnat taşkiloti (ILO) va boşqa xalqaro institutlar ham bu sohada sezilarli ijobiy özgarişlar kuzatilganini qayd etdi.
Bu özgarişlar nafaqat inson huquqlari nuqtayi nazaridan, balki iqtisodiy jihatdan ham muhim ahamiyatga ega böldi. Xususan, bir neça yil davom etgan xalqaro “Cotton Campaign” boykoti bekor qilindi va özbek paxtasi jahon bozoriga qaytiş imkoniyatiga ega böldi.
Albatta, 2017 yil 5 sentyabr Özbekiston iqtisodiy tarixidagi eng muhim sanalardan biri hisoblanadi. Aynan şu kuni mamlakatda valyuta bozori erkinlaştirildi. Unga qadar Özbekistonda ikki xil valyuta kursi amalda bölgan edi. Rasmiy kurs va “qorabozor” kursi örtasida katta farq mavjud bölib, bu holat biznes, investitsiya va taşqi savdo uçun jiddiy muammolar tuğdirardi. Köplab tadbirkorlar xorijdan mahsulot import qiliş yoki investorlar bilan hisob-kitob qilişda qiyinçiliklarga duç kelar, aholi esa çet el valyutasini erkin sotib ola olmasdi.
Prezident Şavkat Mirziyoyev qarori bilan jismoniy va yuridik şaxslarga çet el valyutasini banklar orqali erkin sotib oliş va sotiş huquqi berildi.
Bu qaror qisqa muddatda milliy valyutaning devalvatsiya qilinişiga olib kelgan bölsa-da, uzoq muddatli istiqbolda iqtisodiyotdagi eng muhim institutsional islohotlardan biri sifatida baholandi. Xalqaro valyuta jamğarmasi, Jahon banki va boşqa xalqaro moliya institutlari ham mazkur qadamni mamlakat iqtisodiyotining bozor tamoyillariga ötişidagi muhim bosqiç sifatida e’tirof etdi.
Xususiy sektorni qöllab-quvvatlaş
Valyuta erkinlaştirilganidan keyin iqtisodiy islohotlar yanada keng qamrov kasb etdi.
Prezident Mirziyoyev rahbarligida davlat iqtisodiyotidagi iştirokini qisqartiriş, xususiy sektor uluşini oşiriş va investitsiyalar uçun qulay muhit yaratişga qaratilgan qator qarorlar qabul qilindi. Samarasiz davlat korxonalarini qayta taşkil etiş yoki xususiy sektorga ötkaziş böyiça dasturlar boşlandi. Ayrim işlab çiqariş quvvatlari modernizatsiya qilindi, raqobat muhitini kengaytirişga qaratilgan çoralar qabul qilindi.
Köp yillar davomida amalda bölgan meva-sabzavot mahsulotlarini eksport qilişdagi davlat monopoliyasi bekor qilindi. Bu esa fermerlar va eksportyorlarga taşqi bozorlarga mustaqil çiqiş imkoniyatini berdi.
Avtomobilsozlik sohasida ham islohotlar boşlandi. Yangi modellar işlab çiqariş yölga qöyildi, mahalliylaştiriş darajasi oşirildi, yangi işlab çiqariş quvvatlari yaratildi. Keyingi yillarda xorijiy brendlarni jalb qiliş va bozorda raqobatni kuçaytiriş böyiça ham qator qarorlar qabul qilindi.
Eksportni qöllab-quvvatlaş davlat siyosatining ustuvor yönalişlaridan biriga aylandi. Eksport qiluvçi korxonalarga moliyaviy va taşkiliy yordam körsatiş mexanizmlari kengaytirildi, taşqi bozorlarga çiqiş uçun yangi instrumentlar joriy etildi.
Yangi moliyaviy tizim sari
Sönggi yillarda moliya sohasida ham bir qator institutsional özgarişlar amalga oşirildi.
Şulardan eng muhimi - Toşkent xalqaro moliya markazini taşkil etiş böyiça qaror qabul qilinganidir. Loyiha xalqaro moliyaviy xizmatlar uçun alohida huquqiy rejim yaratiş, xorijiy investorlar uçun zamonaviy huquqiy infratuzilma şakllantiriş va Özbekistonni mintaqaviy moliyaviy markazlardan biriga aylantirişni maqsad qilgan.
Bu taşabbusning muhim jihatlaridan biri xalqaro amaliyotda keng qöllanadigan mustaqil huquqiy mexanizmlar va investitsiya nizolarini hal qilişning zamonaviy tizimlarini joriy etişdan iborat.
Şu bilan birga, mamlakatda Islom moliyasi mexanizmlarini joriy etiş böyiça ham huquqiy va institutsional asoslar şakllantirila boşlandi. Bu sohada alohida qonunçilik taşabbuslari ilgari surildi, Markaziy bank huzurida Islom moliyasi böyiça kengaş taşkil etildi, banklar va moliya institutlari uçun yangi mahsulotlar işlab çiqiş işlari boşlandi.
Mutaxassislarning fikriça, mazkur islohotlar Özbekistonga Yaqin Şarq va Janubi-Şarqiy Osiyo mamlakatlaridan investitsiyalar jalb qiliş imkoniyatlarini kengaytirişi mumkin.
Iqtisodiy özgarişlarning yana bir muhim qismi soliq sohasida ham amalga oşirildi. Asosiy soliq stavkalari qayta körib çiqildi, ayrim soliqlar bekor qilindi yoki birlaştirildi, hisobot topşiriş tartiblari soddalaştirildi.
Islohotlar natijasida xalqaro reytinglarda Özbekistonning biznes yuritiş muhiti böyiça körsatkiçlari ham yaxşilana boşladi. Davlat xizmatlarining raqamlaştirilişi, litsenziya va ruxsat beriş tartiblarining qisqarişi ham tadbirkorlik muhitiga ijobiy ta’sir körsatdi.
Xalqaro maydondagi yangi avlod
Özbekistonda yoşlarga oid davlat siyosati doirasida sportni ommalaştiriş va yuqori malakali sportçilarni tayyorlaşga alohida e’tibor qaratildi. Maktablar, sport maktablari, olimpiya va paralimpiya zaxiralari kollejlari, ixtisoslaştirilgan akademiyalar hamda mahallalardagi ommaviy sport infratuzilmasini rivojlantirişga qaratilgan dasturlar amalga oşirildi. Muntazam sport bilan şuğullanuvçilar soni sönggi yillarda sezilarli oşgan, ommaviy sport esa davlat siyosatining muhim yönalişlaridan biriga aylangan.
Bu e’tiborning samarasi xalqaro musobaqalarda ham körina boşladi. Parij olimpiadasida Özbekiston medallar soni böyiça 13-örinda qayd etildi.
Şaxmatda Özbekiston dunyoning eng kuçli mamlakatlaridan biriga aylandi. Nodirbek Abdusattorov va Javohir Sindarov kabi yoş grossmeysterlar jahon elitasi safidan örin oldi, Özbekiston esa jamoaviy reytinglarda yetakçi davlatlar qatoriga kirdi. Xorij naşrlari ham bugun Özbekistonni Hindiston, AQŞ va Xitoy qatoridagi eng kuçli şaxmat davlatlaridan biri sifatida tilga olmoqda.
Futbolda ham uzoq yillik investitsiyalar va bolalar-ösmirlar futboliga qaratilgan e’tibor öz natijasini berdi. Sönggi ön yillikda Özbekiston ösmirlar va yoşlar terma jamoalari muntazam ravişda jahon çempionatlariga yöllanma oldi, Olimpiya terma jamoasi esa Parij-2024 olimpiadasida iştirok etdi. FIFA bu muvaffaqiyatlarni mamlakatda barpo etilgan futbol akademiyalari, yoşlar tayyorlaş tizimi va infratuzilmaning izçil rivojlanişi bilan boğlaydi.
Bu jarayonning eng yorqin natijasi 2025 yilda milliy terma jamoaning tarixda ilk bor futbol böyiça jahon çempionatiga yöllanma olgani böldi. Şu tariqa Özbekiston AQŞ, Meksika va Kanada mezbonlik qilgan 2026 yilgi FIFA jahon çempionatida ilk bor iştirok etdi. Bu nafaqat milliy futbol, balki mustaqil Özbekiston sporti tarixidagi eng muhim voqealardan biri sifatida baholandi.
Sportdagi uşbu natijalar mamlakatning xalqaro imijiga ham ijobiy ta’sir körsatdi. Ilgari Özbekiston asosan boks, dzyudo kabi yakkakuraş sport turlari bilan tanilgan bölsa, bugun şaxmat, futbol va boşqa jamoaviy sport turlarida ham raqobatbardoş davlat sifatida e’tirof etilmoqda. Bu esa yoşlar siyosati, sport infratuzilmasi va iqtidorli avlodni qöllab-quvvatlaşga qaratilgan uzoq muddatli yondaşuvning amaliy natijasi sifatida köriladi.
Turizm va ma’naviy meros: Özbekistonning yangi qiyofasi
Şavkat Mirziyoyev rahbarligida amalga oşirilgan islohotlarning yana bir muhim yönalişi turizm sohasini iqtisodiyotning strategik tarmoqlaridan biriga aylantiriş böldi. Agar avval Özbekiston asosan boy tarixiy merosga ega mamlakat sifatida tanilgan bölsa, keyingi yillarda uşbu salohiyatni iqtisodiy ösiş manbai va mamlakatning “yumşoq kuçi”ga aylantirişga qaratilgan keng kölamli işlar boşlandi.
Buning uçun, avvalo, xorijlik sayyohlar uçun viza tartiblari sezilarli darajada yengillaştirildi. Köplab davlatlar fuqarolari uçun vizasiz rejim yoki elektron viza tizimi joriy etildi, aviaqatnovlar geografiyasi kengaytirildi, mehmonxona va turistik xizmatlar infratuzilmasini rivojlantirişga katta investitsiyalar yönaltirildi. Natijada Özbekistonga kelayotgan xorijiy sayyohlar soni pandemiyagaça bölgan davrda bir neça barobar ösdi, pandemiyadan keyin esa turizm oqimi yana tiklanib, ösiş trayektoriyasiga qaytdi. 2025 yilda Özbekistonga taşrif buyurgan sayyohlar soni qariyb 12 mln nafarni taşkil etdi.
Islohotlarning eng muhim jihatlaridan biri tarixiy va diniy meros ob’yektlarini qayta tiklaş va ularni jahon ziyorat turizmining muhim manzillariga aylantirişga qaratilgani böldi.
Samarqandda buyuk muhaddis Imom al-Buxoriy xotirasiga bağişlangan mutlaqo yangi memorial majmua barpo etildi. Majmua xalqaro ilmiy va ziyorat markazi sifatida loyihalaştirildi. Majmua tarkibida zamonaviy masjid, muzey, kutubxona, ilmiy markaz qurilgan va ziyoratçilar uçun keng infratuzilma yaratilgan.
Toşkent şahrida qurilayotgan Özbekiston Islom tsivilizatsiyasi markazi ham mamlakatning eng yirik ma’naviy-ma’rifiy loyihalaridan biri hisoblanadi. Markazda Özbekiston hududidan yetişib çiqqan buyuk allomalar - Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Imom Moturidiy, Burhoniddin Marğinoniy, Mirzo Uluğbek, Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino va boşqa mutafakkirlarning ilmiy merosi zamonaviy muzey texnologiyalari asosida namoyiş etiladi. Loyiha Özbekistonning islom tsivilizatsiyasi rivojiga qöşgan hissasini xalqaro maydonda keng tarğib qilişni maqsad qilgan.
Ayni paytda Samarqandda Imom Moturidiy majmuasi ham tubdan qayta qurilmoqda. Kalom ilmining yirik namoyandasi hisoblangan Imom Moturidiy merosini örganiş va tarğib qilişga qaratilgan uşbu majmua mamlakatning diniy-ma’rifiy markazlaridan biriga aylanişi közda tutilgan.
Turizm siyosati faqat Samarqand yoki Buxoro bilan çeklanib qolmadi. Xiva, Qöqon, Marğilon, Şahrisabz, Termiz va boşqa şaharlarda ham yangi turistik markazlar, hunarmandçilik majmualari, gastronomik va madaniy hududlar taşkil etildi. Bu şaharlarda tarixiy obidalar restavratsiya qilinib, sayyohlar uçun zamonaviy xizmat körsatiş infratuzilmasi şakllantirildi.
Bu yondaşuvning muhim xususiyati şundaki, turizmga faqat iqtisodiy tarmoq sifatida emas, balki milliy madaniyat, tarixiy xotira va Özbekistonning xalqaro imijini mustahkamlaş vositasi sifatida qarala boşlandi.
Natijada mamlakat Markaziy Osiyoning eng jozibador turistik yönalişlaridan biriga aylanib, ziyorat turizmi, madaniy turizm va gastronomik turizm kabi yönalişlarda ham öz mavqeini mustahkamlamoqda.
“Yaşil iqtisodiyot” sari buriliş
Sönggi yillarda Özbekiston energetika sohasida ham tarixiy ahamiyatga ega özgarişlarni boşladi. Agar avval mamlakat elektr energiyasi işlab çiqarişda asosan tabiiy gazga tayangan bölsa, keyingi yillarda qayta tiklanuvçi energiya manbalarini rivojlantiriş davlat siyosatining ustuvor yönalişlaridan biriga aylandi.
Prezident Şavkat Mirziyoyev taşabbusi bilan xalqaro xususiy investorlar ilk bor energetika sohasiga keng jalb qilindi. Saudiya Arabistonining ACWA Power, Birlaşgan Arab Amirliklarining Masdar, Fransiya, Xitoy va boşqa mamlakatlar kompaniyalari iştirokida qator quyoş va şamol elektr stansiyalari qurildi yoki qurilmoqda. Navoiy, Buxoro, Samarqand, Jizzax, Qoraqalpoğiston va boşqa hududlarda amalga oşirilayotgan uşbu loyihalar kelgusida mamlakat energetika balansida “yaşil” energiya uluşini keskin oşirişga xizmat qilişi kutilmoqda.
Şu bilan birga, elektr energiyasi bozorini liberallaştiriş, xususiy sektor iştirokini kengaytiriş, tarmoqlarni modernizatsiya qiliş va energiya tejovçi texnologiyalarni joriy etiş böyiça keng kölamli islohotlar amalga oşirildi.
Energetika sohasidagi islohotlar nafaqat elektr energiyasi işlab çiqariş hajmini oşiriş, balki iqtisodiyotni dekarbonizatsiya qiliş, investitsiyalar jalb etiş va barqaror rivojlaniş maqsadlariga erişişga qaratilgan yangi strategiyaning ajralmas qismiga aylandi.
Yangilanayotgan iqtisodiy arteriyalar
Iqtisodiy ösişni ta’minlaşda transport va muhandislik infratuzilmasini modernizatsiya qiliş ham muhim vazifalardan biri böldi. Sönggi yillarda mamlakatning avtomobil, temiryöl va aviatsiya tarmoqlarini rivojlantirişga qaratilgan yirik investitsiya dasturlari amalga oşirildi.
Toşkent metrosining önlab yillar davomida qurilmagan yangi yönalişlari foydalanişga topşirildi. Yerusti halqa liniyasi, Sergeli va Yangi Özbekiston yönalişlari poytaxt transport tizimini sezilarli darajada kengaytirdi. Temiryöl sohasida yuqori tezlikdagi “Afrosiyob”, “Jaloliddin Manguberdi” poyezdlari qatnovi yangi yönalişlargaça kengaytirildi, içki hududlar örtasidagi transport aloqalari yaxşilandi.
Avtomobil yöllarini rekonstruksiya qiliş, yangi köpriklar va yöl ötkazgiçlar quriş işlari ham mamlakat böylab davom etmoqda. Ayniqsa, Toşkent-Samarqand avtomagistralini zamonaviy talablar asosida qayta quriş loyihasi Özbekiston transport tizimini xalqaro tranzit yölaklari bilan yanada çambarças boğlaşga qaratilgan.
Aviatsiya sohasida ham muhim özgarişlar yuz berdi. Samarqand xalqaro aeroporti töliq rekonstruksiya qilinib, yangi terminal işga tuşirildi. Urganç, Buxoro, Termiz va boşqa şaharlarda aeroport infratuzilmasi modernizatsiya qilindi, yangi xalqaro yönalişlar oçildi. Toşkentning yangi xalqaro aeroporti qurilmoqda.
Şu bilan birga, Yangi Özbekiston şahri qurilişi mamlakatdagi eng yirik şaharsozlik loyihalaridan biriga aylandi. Yangi ma’muriy binolar, turar joylar, ta’lim muassasalari, boğlar va transport kommunikatsiyalari barpo etilmoqda.
Uşbu loyihalarning umumiy maqsadi mamlakatning logistika salohiyatini oşiriş, hududlarning özaro boğliqligini kuçaytiriş va Özbekistonni Markaziy Osiyodagi muhim transport hamda tranzit markazlaridan biriga aylantirişdan iborat.
Islohotlarning umumiy natijasi
2016 yildan keyin Özbekistonda boşlangan islohotlar mamlakat taraqqiyotining yangi bosqiçini boşlab berdi. Ular taşqi siyosatdan tortib davlat boşqaruvi, iqtisodiyot, ijtimoiy hayot va xavfsizlik tizimigaça bölgan deyarli barça asosiy sohalarni qamrab oldi. Ularning ayrimlari qisqa vaqt içida öz samarasini bergan bölsa, boşqalari uzoq muddatli natija berişga möljallangan institutsional özgarişlar hisoblanadi.
Sönggi yillarda qilinayotgan işlarga yaxlit nazar taşlanganda, ularning umumiy maqsadi davlatni yanada oçiqroq qiliş, iqtisodiyotni liberallaştiriş, xususiy sektor rolini oşiriş, fuqarolar huquqlarini kengaytiriş va Markaziy Osiyoda özaro işonç hamda hamkorlik muhitini mustahkamlaşga qaratilgani körinadi.
Özbekiston tarixida mustaqillikdan keyingi davr şartli ravişda ikki bosqiçga bölinadi. Birinçi bosqiç davlatçilik asoslarini yaratiş davri bölgan bölsa, 2016 yildan keyingi davr mamlakatni oçiq iqtisodiyot, faol taşqi siyosat va institutsional islohotlar yöliga olib çiqişga qaratilgan bosqiç sifatida tarixga kirmoqda.
Albatta, bu islohotlarning yakuniy samarasiga vaqt baho beradi, ammo ularning mamlakat taraqqiyoti trayektoriyasini özgartirgani bugunning özidayoq közga taşlanadi.
