Ho‘rmuzni ochish shartlari va Kiyevga raketa sotayotgan turklar – kun dayjesti
|14:49 / 10.08.20263 52310 min
O‘tgan kun davomida jahonda ro‘y bergan eng asosiy voqea va yangiliklar sharhi bilan kundalik xabarnomada tanishtiramiz.
«Makka pakti Eronga qarshi qaratilmagan»
Turkiya tashqi ishlar vaziri Hoqon Fidan Makka pakti - Eron yoki boshqa biror davlatga qarshi qaratilmaganini, balki uch ittifoqchi xavfsizligi uchun umumiy kafolat bo‘lishini ta’kidladi.
Uning aytishicha, Turkiya, Saudiya va Pokiston - hujum sodir bo‘lgan taqdirda qanday darajada, qanday shakl va formatda yordam so‘rashlarini maslahatlashuvlar orqali hal qiladi. Ammo a’zo davlatga hujum qilinmaguncha hech bir davlat tahdid deb hisoblamaydi.
Turkiya, Pokiston va Saudiya Arabistoni o‘rtasida imzolangan mudofaa pakti texnik jihatdan NATOning o‘zaro mudofaa to‘g‘risidagi 5-moddasiga tengdir.
5-modda bu - Shimoliy Atlantika shartnomasi tashkilotining eng muhim va asosiy tamoyili bo‘lib, NATOga a’zo har qanday davlatga qilingan qurolli hujum tashkilotning barcha a’zolariga hujum deb baholanadi.
Fidan, shuningdek, pakt boshqa mintaqaviy mamlakatlar uchun ham kengayishga ochiqligini va mavjud alyanslar o‘rnini bosishga intilmasligini ma’lum qildi.
«Prezident Erdo‘g‘anning qarashi shundan iboratki, biz faqat uchta mamlakat bilan cheklanib qolmasligimiz kerak. Aksincha, kengayishimiz va barcha (mintaqaviy) mamlakatlarni ushbu tom ostida birlashtirishimiz kerak». Uning aytishicha, ma’lum texnik masalalar hal qilingach, Misr ham paktga qo‘shilishi mumkin.
U alyans doirasida NATOdagiga o‘xshash vazirlar qo‘mitasi, shuningdek, Saudiya Arabistonida joylashgan bosh kotibiyat tashkil etilishini, biroq operatsion tafsilotlar qo‘mitaning birinchi yig‘ilishida belgilanishini bildirdi.
Erondagi urush va Yaqin Sharq mintaqasida avj olgan keskinlik fonida 7-avgust kuni Turkiya, Saudiya va Pokiston yetakchilari «Makka qo‘shma mudofaa kelishuvi»ni imzolagandi. Qo‘shma bayonotga ko‘ra, ushbu kelishuv har qanday tajovuz harakatiga qarshi jamoaviy tiyib turishni kuchaytiradi hamda uchta davlatdan birortasiga qilingan qurolli hujum barchaga qilingan hujum deb baholanishini belgilaydi.
Ho‘rmuzni ochish bo‘yicha shartlar
Eron tashqi ishlar vaziri Abbos Araqchi yakshanba kuni O‘mon bilan Ho‘rmuz bo‘yicha kelishuv o‘zining «yakuniy bosqichida» ekanini aytdi. Biroq strategik suv yo‘li qayta ochilishidan oldin AQSh bir qancha shartlarni bajarishi kerakligini ta’kidladi.
Mavzuga oid
Araqchiga ko‘ra, bo‘g‘ozning qayta ochilishi qisman AQShning Eronga qilingan hujumlar paytida yetkazilgan zarar uchun kompensatsiya to‘lashiga bog‘liq. Eronning boshqa rasmiylari esa AQShning Tehronga va uning ittifoqchilari keyingi tajovuzlarini to‘xtatish; dengiz qamalini olib tashlash; sanksiyalarni bekor qilish hamda muzlatib qo‘yilgan Eron aktivlarini ozod qilishni ham ro‘yxatga kiritdi.
AQSh ushbu shartlarni bajargach va bo‘g‘oz qayta ochilgach, ushbu kelishuv yangi kema qatnovi yo‘laklarini belgilab beradi.
Juma kuni AQSh rasmiysi bo‘g‘oz orqali xavfsiz qatnovni tiklash uchun kelishuv yaqin ekanini aytgandi. Eron esa AQSh bilan to‘g‘ridan to‘g‘ri muzokaralar olib bormayapti. «Vashington iyun oyida imzolangan vaqtinchalik kelishuvni buzar ekan, Tehron ularni boshlamaydi», dedi Araqchi. Xabarlar vositachilar orqali almashilmoqda.
AQSh prezidenti Donald Tramp esa Axios nashriga bergan intervyusida AQSh Eron bilan munosabatlarda «vazmin» harakat qilayotganini aytdi. «Biz ular bilan faqatgina yarim-muzokara holatidamiz. Biz shunchaki yuqori inflyatsiya iskanjasidagi hamda pulsiz qolgan Eronni kuzatmoqdamiz», dedi Tramp.
Reuters bilan gaplashgan AQSh rasmiysiga ko‘ra, «tijoriy qatnovlarni to‘siqlarsiz tiklash bo‘yicha kelishuv e’lon qilinishi bilanoq Qo‘shma Shtatlari Eron portlari qamalini olib tashlaydi».
Rossiya-Ukraina urushi
Yakshanba kuni Ukraina va Rossiya bir-birini o‘limga olib keluvchi hujumlarda aybladi. Rasmiylarga ko‘ra, Ukrainaning Xarkiv shahrida ko‘p qavatli turar joy binosiga zarba berilishi oqibatida uch kishi halok bo‘ldi va 37 kishi yaralandi.
Rossiyaning Belgorod shahrida esa Ukraina dronlari hujumi oqibatida besh kishi halok bo‘lgan va 25 kishi yaralangan.
Zelenskiy Odessa dengiz porti zarba oqibatida shikastlanganini aytdi. «Shu tariqa, ruslar dunyoning oziq-ovqat xavfsizligiga qarshi urush olib bormoqda», dedi prezident Zelenskiy.
Odessa dengiz portlari Ukrainaning ulkan qishloq xo‘jaligi eksporti uchun asosiy qon tomir hisoblanadi. Rossiya Ukrainani Qora dengizdan uzib qo‘yish maqsadida Odessani bombardimon qilib kelmoqda.
Ukraina esa Qora dengizdagi Rossiya neft tankerlari va boshqa yuk kemalariga hujum qilmoqda.
Urush besh yillik marraga yaqinlashib kelarkan, Kiyev AQShdan ko‘proq o‘rta va uzoq masofaga mo‘ljallangan qurol tizimlarini olishga qattiq urinib ko‘rdi, ammo natijalar samarali bo‘lmadi.
Ukrainaning «Militarnyi» harbiy yangiliklar nashriga ko‘ra, endi Ukraina yordam so‘rab Turkiyaga yuzlanmoqda. Xususan, mamlakat Turkiyadan 70 ta ATACMS va 12 ta M270 yoppasiga o‘t ochish reaktiv tizimini sotib olyapti. Ushbu buyurtma shuningdek, kassetali jangovar qismlar bilan jihozlangan 2500 dan ortiq kichik o‘q-dorilarni ham o‘z ichiga oladi.
Kelishuvning umumiy qiymati 283 million dollar deb baholanmoqda. So‘z yuritilayotgan ATACMS raketalari eskiroq namunadagi dizaynga ega bo‘lib, ularning uchish masofasi 165 kilometr bilan cheklangan.
Ekstremal ob-havo
Kanadaning g‘arbiy qismidagi Britaniya Kolumbiyasida avj olayotgan o‘rmon yong‘inlari kuchayib, ko‘lami va shiddati jihatidan favqulodda holat deb e’lon qilindi.
O‘rmon yong‘inlariga qarshi kurash xizmati provinsiyada 102 ta faol yong‘in o‘chog‘i borligini, ularning qariyb yarmi nazoratdan chiqqanini ma’lum qildi. Yong‘in shiddatining ortishi hamda ko‘rish darajasining o‘ta yomonlashuvi uni o‘chirishga to‘sqinlik qilmoqda.
Shanba kuni to‘satdan kuchaygan, Sammerlend hududini qamrab olgan birgina yong‘in 10 ming gektardan ortiq yerni «yeb bitirdi». Kanada politsiyasi yong‘in oqibatida halok bo‘lganlar bo‘lishi mumkinligi uchun tergov o‘tkazilayotganini ma’lum qildi.
Yong‘in halqasi ichida qolib ketgan 50 dan ortiq insonlar havo orqali evakuatsiya qilindi. Umuman olganda, 20 mingdan ortiq odam o‘z uylarini tashlab chiqishga majbur bo‘ldi.
Dunyoning boshqa chekkasida esa odamlar tayfundan aziyat chekmoqda. Bu yil Xitoyga yopirilgan eng kuchli «Delfin» tayfuni yakshanba kuni o‘zi bilan kuchli jala hamda shamol keltirdi.
Xitoy meteorologiya rasmiylarining xabar berishicha, tayfun quruqlikka yopirilgan paytda shamolning maksimal tezligi soatiga 151 km ni tashkil etdi. Bu Simpson shkalasi bo‘yicha 1-toifali dovulga tengdir.
Mamlakat sharqida transport harakati to‘xtatildi va 1 milliondan ortiq odam o‘z uylaridan evakuatsiya qilindi. Shanxay kamida 30 ming kishini evakuatsiya qilishdan tashqari, 1500 ga yaqin reyslarni ham bekor qildi.
Dushanbagacha Xitoyning katta qismida kuchli yomg‘ir yog‘ishi prognoz qilinmoqda. Rasmiylarga ko‘ra, daryolarida yirik toshqinlar kuzatilishi, kichikroq daryolarda esa suv sathi xavfli darajadan oshib ketishi ehtimoli bor.
Olimlar fikriga ko‘ra, iqlimning global isishi ekstremal ob-havo hodisalari, jumladan, yanada kuchliroq tayfunlar yuzaga kelishi ehtimolini oshirmoqda.
Netanyahu Trampning G‘azo rejasini rad etdi
Isroil bosh vaziri Binyamin Netanyahu yakshanba kuni o‘zining o‘ng qanot hukumatiga murojaat qildi. U o‘z chiqishida AQSh Donald Trampning G‘azo bo‘yicha so‘nggi rejasini rad etishini ta’kidladi.
«Harbiylar Hamas qurolsizlantirilmaguncha hech qanday olib chiqib ketishni amalga oshirmaydi... bu og‘ir qurollar, yengil qurollar, umuman barcha qurollarni anglatadi», dedi Netanyahu.
Netanyahuning aytishicha, Isroil rasmiylari bu boradagi e’tirozlarni Vashington bilan muhokama qilmoqda.
Tinchlik Kengashining G‘azo bo‘yicha elchisi Nikolay Mladenovga ko‘ra, Hamasdan qurollar tortib olinib, yaroqsiz holga keltirilganidan so‘ng, Isroildan o‘z qo‘shinlarini «hududma-hudud» olib chiqib ketish talab qilinadi.
Netanyahu 27 oktyabrga belgilangan saylovlarda qayta saylanishga harakat qilmoqda. Shu bois u G‘azodagi yon bosishlardan g‘azablangan o‘ta o‘ng qanot vazirlari va asosiy harbiy homiysi Tramp o‘rtasida qolib ketgan.
Hamasning yuqori martabali rasmiysi Basem Naim esa guruh Qohirada kelishilgan yo‘l xaritasiga sodiq qolishini aytdi.
«Biz vositachilar va AQSh kafilidan - Netanyahu hukumatini yo‘l xaritasiga rioya qilishga, shuningdek, ichki sabablarga ko‘ra jarayonga to‘sqinlik qilmaslikka undab, bosim o‘tkazishlarini kutamiz», dedi u.
