Davlat xarajatlari eng yuqori bölgan mamlakatlar reytingi
|09:16 / 11.08.20263 6004 min
Davlat xarajatlari har qanday mamlakat iqtisodiyotida muhim örin tutadi. Byudjet mablağlari soğliqni saqlaş, pensiya ta’minoti, ta’lim, infratuzilma, mudofaa va boşqa ijtimoiy ahamiyatga ega sohalarni moliyalaştirişga yönaltiriladi.
Biroq davlat ehtiyojlari uçun sarflanadigan mablağlarning iqtisodiyotdagi uluşi mamlakatlar kesimida sezilarli darajada farq qiladi. Bu aholi tarkibi, ijtimoiy siyosat, iqtisodiy model va hukumatning byudjet ustuvorliklariga boğliq.
Visual Capitalist tomonidan Xalqaro valyuta jamğarmasi (XVJ) ma’lumotlari asosida tayyorlangan infografikada turli mamlakatlarda davlat xarajatlarining yalpi içki mahsulotga nisbatan uluşi taqqoslangan.
Kiribati reytingda birinçi örinda
XVJ ma’lumotlariga köra, davlat xarajatlarining YaIMga nisbatan uluşi böyiça Kiribati dunyoda yetakçilik qilmoqda.
Reytingning yuqori qismida Şimoliy va Ğarbiy Yevropaning bir qator mamlakatlari ham joylaşgan. Ularda davlat xarajatlari YaIMning qariyb yarmi yoki undan ham köproğini taşkil etadi.
Şu bilan birga, yirik rivojlanayotgan iqtisodiyotlarning aksariyati davlat ehtiyojlari uçun milliy mahsulotining nisbatan kamroq qismini sarflaydi.
Kiribati va Marşall orollari kabi Tinç okeanidagi kiçik davlatlarning reytingda Yevropa iqtisodiyotlari bilan yonma-yon turişi birinçi qaraşda kutilmagan natija bölib körinişi mumkin.
Buning asosiy sabablaridan biri - uşbu orol davlatlarining xorijiy moliyaviy yordam va xalqaro grantlarga yuqori darajada boğliqligidir. Bunday mablağlar milliy iqtisodiyot hajmi kiçik bölişiga qaramay, davlat xizmatlariga yönaltiriladigan xarajatlarning salmoqli qismini moliyalaştiriş imkonini beradi.
Loui institutining Pacific Aid Map loyihasi ma’lumotlariga köra, Kiribati rivojlaniş maqsadlari uçun katta miqdorda xalqaro yordam oladi. Şu sabab mamlakatda davlat xarajatlari hajmi uning yillik YaIMga yaqin darajaga yetadi.
Yevropada davlat xarajatlari nega yuqori?
Yevropa mamlakatlarida esa boşqa tendensiya kuzatiladi. Rivojlangan ijtimoiy himoya tizimi davlat xarajatlarining yuqori bölişida asosiy omillardan biri hisoblanadi.
Jumladan, davlat xarajatlarining YaIMga nisbati:
Finlandiyada - 57,7 foiz; Fransiyada - 57,2 foiz; Belgiyada - 54,5 foiz;
Mavzuga oid
Italiyada - 50,6 foiz;
Germaniyada - 49,4 foiz.
Uşbu mamlakatlarda davlat soğliqni saqlaş tizimi, pensiyalar, işsizlik nafaqalari va boşqa keng qamrovli ijtimoiy dasturlarni moliyalaştiradi. Bu esa tabiiy ravişda byudjet xarajatlarini oşiradi.
Yana bir muhim omil - aholining qarişi. Rivojlangan mamlakatlarda pensionerlar sonining köpayişi pensiya ta’minoti va tibbiy xizmatlarga sarflanadigan mablağlarni oşirmoqda.
Şu sababli dunyoning eng boy mamlakatlaridan ayrimlari davlat xarajatlari eng yuqori bölgan davlatlar reytingidan ham muntazam örin oladi.
Iqtisodiyot rivojlangan sari davlat xarajatlari ham ösadi
Tarixiy jihatdan iqtisodiyot rivojlanişi bilan davlat xarajatlarining köpayişi tendensiyasi kuzatiladi. Çunki hukumatlar iqtisodiy imkoniyatlar kengaygan sari ta’lim, tibbiyot va ijtimoiy himoya tizimlarini ham rivojlantiradi.
Biroq davlat xarajatlarining aniq miqdori faqat iqtisodiy rivojlaniş darajasiga boğliq emas. Bunda mamlakatning byudjet siyosati, aholi demografiyasi va davlatning iqtisodiyotdagi roli ham katta ahamiyatga ega.
Katta davlat xarajatlari yuqori turmuş darajasini anglatadimi?
Har doim ham emas.
Yuqori davlat xarajatlari aholiga körsatiladigan xizmatlar sifatini oşirişi, infratuzilmani yaxşilaşi va uzoq muddatli iqtisodiy taraqqiyotga yordam berişi mumkin. Biroq natija faqat qança mablağ sarflanganiga emas, balki byudjet pullarining qay darajada samarali taqsimlanganiga ham boğliq.
Agar davlat xarajatlari uzoq vaqt davomida byudjet daromadlaridan yuqori bölsa, surunkali byudjet taqçilligi yuzaga kelişi va davlat qarzi ortişi mumkin. Bu esa iqtisodiyot uçun qöşimça moliyaviy xavflarni keltirib çiqaradi.
Şuningdek, byudjet mablağlarining qayerga yönaltirilişi ham muhim. Ayrim mamlakatlar soğliqni saqlaş, ta’lim va ijtimoiy himoyaga katta mablağ ajratsa, boşqalari infratuzilma, mudofaa yoki davlat qarziga xizmat körsatişga köproq xarajat qiladi.
Şu bois davlat xarajatlarining YaIMdagi uluşi bir xil bölgan ikki mamlakatda ham iqtisodiy ösiş, aholi turmuş darajasi va ijtimoiy farovonlik körsatkiçlari keskin farq qilişi mumkin.