Suvosti kemalari bir asrdan ortiq vaqt ichida sekin harakatlanuvchi kemalardan insoniyat yaratgan eng murakkab muhandislik tizimlaridan biriga aylandi. Zamonaviy submarinalar uchun yashirin harakatlanish asosiy ustunlik hisoblansa-da, tezlik ham muhim ahamiyatga ega. U qulay pozitsiyani tezroq egallash, raqibni tutib olish yoki xavfli hududdan chiqib ketish imkonini beradi.
Foto: Wikimedia CommonsFoto: Wikimedia Commons
Tarixdagi eng tez suvosti kemalarining katta qismi Sovuq urush davrida paydo bo‘lgan. O‘sha yillarda SSSR va AQSh suvosti kemasozligi imkoniyatlarini maksimal darajaga olib chiqishga intilgan.
Ayrim loyihalarda asosiy e’tibor yuqori tezlikka qaratilgan va buning evaziga shovqin darajasi hamda ekspluatatsiya xarajatlari oshgan. Zamonaviy suvosti kemalarida esa tezlik, yashirinlik, qurollanish va boshqa xususiyatlar o‘rtasida muvozanatga erishish ustuvor hisoblanadi.
1. 661-loyiha «Anchar» (Papa) - 82,8 km/soat
SSSRda yaratilgan 661-loyiha «Anchar» suvosti kemasi tarixda qurilgan eng tez submarina sifatida qayd etiladi. G‘arbda Papa klassi nomi bilan tanilgan titan korpusli atom suvosti kemasi sinovlar paytida, mavjud ma’lumotlarga ko‘ra, soatiga 82,8 kilometr tezlikka erishgan.
Bu rekord hanuzgacha yangilanmagan.
Bunday natijaga ikkita kuchli yadro reaktori va ilg‘or titan korpusi hisobiga erishilgan. Titan konstruksiya og‘irligini kamaytirish bilan birga, suvosti kemasining katta chuqurlikda harakatlanishiga ham imkon bergan.
Biroq yuqori ko‘rsatkichlarning o‘z «narxi» bor edi. Submarinani qurish nihoyatda qimmatga tushgan, texnik jihatdan murakkab bo‘lgan va yuqori tezlikda juda katta shovqin chiqargan. Bu esa uni raqibning gidroakustik vositalari orqali aniqlashni osonlashtirgan.
Ushbu loyiha bo‘yicha faqat bitta - dastlab K-162, keyinchalik K-222 deb nomlangan suvosti kemasi qurilgan.
2. 705-loyiha «Lira» (Alfa) - 76 km/soat
«Lira» SSSR suvosti kemasozligidagi eng jasur muhandislik loyihalaridan biri bo‘lgan.
1970-yillarda foydalanishga topshirilgan submarina yengil titan korpus va suyuq metall issiqlik tashuvchisiga ega innovatsion yadro reaktorini birlashtirgan.
Bu texnologiya suvosti kemasiga o‘sha davrdagi ko‘plab boshqa submarinalar erisha olmaydigan darajada tez sur’at olish imkonini bergan.
Mavjud ma’lumotlarga ko‘ra, «Lira»ning maksimal tezligi soatiga taxminan 76 kilometrni tashkil etgan. U o‘sha davrdagi ko‘plab torpedalardan uzoqlashish va chuqurlikni tez o‘zgartirish imkoniyatiga ega bo‘lgan.
Mavzuga oid
Biroq innovatsion reaktorga xizmat ko‘rsatish qimmat va murakkab bo‘lgani sababli bunday submarinalarni ommaviy qurish imkoniyati cheklangan.
3. Seawolf klassi - 65 km/soatdan yuqori
AQShning Seawolf klassidagi ko‘p maqsadli atom suvosti kemalari avvalgi rekordchi submarinalardan boshqacha konsepsiya asosida yaratilgan.
Bu yerda yuqori tezlik bilan bir qatorda yashirinlikka ham katta e’tibor qaratilgan.
AQSh Harbiy-dengiz kuchlari Seawolf kemalarining maksimal tezligini rasman ochiqlamagan. Biroq ochiq manbalardagi baholarga ko‘ra, ular suv ostida soatiga 65 kilometrdan yuqori tezlikda harakatlana oladi.
Bu kemalar Sovuq urushning so‘nggi bosqichida ilg‘or sovet submarinalariga qarshi turish maqsadida ishlab chiqilgan. Ular kuchli atom energetik qurilmasi, zamonaviy gidroakustik komplekslar va shovqinni kamaytirish texnologiyalari bilan jihozlangan.
Nihoyatda qimmatligi sababli atigi uchta Seawolf klassidagi suvosti kemasi qurilgan.
4. 885-loyiha «Yasen» - 65 km/soat
Rossiyaning «Yasen» loyihasidagi atom suvosti kemalari mamlakatning zamonaviy ko‘p maqsadli submarinalari qatoriga kiradi.
Ochiq ma’lumotlarga ko‘ra, ular suv ostida soatiga taxminan 65 kilometr tezlikka erisha oladi.
Loyihada yuqori tezlik zamonaviy yashirinlik texnologiyalari va qurollanish bilan uyg‘unlashtirilgan. Matnda qayd etilishicha, ular «Kalibr», «Oniks» va «Sirkon» raketalaridan foydalanish imkoniyatiga ega.
Ushbu loyihada rekord tezlikdan ko‘ra, yashovchanlik, akustik sezilmaslik va uzoq masofadagi nishonlarga zarba berish imkoniyatiga ko‘proq e’tibor berilgan.
5. 971-loyiha «SHCHuka-B» (Akula) - 65 km/soat
971-loyiha SSSR suvosti kemasozligi rivojida muhim bosqich bo‘lgan. U yuqori tezlik bilan avvalgi sovet submarinalariga nisbatan pastroq shovqin darajasini birlashtirgan.
«SHCHuka-B» suv ostida soatiga taxminan 65 kilometr tezlikka erisha olgan.
Tezlik, uzoq muddat avtonom harakatlanish, katta chuqurliklarda suzish va torpeda qurollari bu submarinalarning asosiy xususiyatlari sifatida keltiriladi. Modernizatsiya qilingan ayrim kemalar paydo bo‘lganidan o‘nlab yillar o‘tgach ham xizmatda qolgan.
6. 945-loyiha Sierra - 63 km/soat
945-loyiha suvosti kemalari ham Alfa va Papa singari titan korpus bilan qurilgan.
Bu material konstruksiya og‘irligini kamaytirish, korroziyaga chidamlilikni oshirish va katta chuqurliklarda harakatlanish imkonini yaxshilashga xizmat qilgan.
Ularning maksimal suvosti tezligi soatiga taxminan 63 kilometr deb baholanadi.
Ushbu submarinalar tezkor ravishda nishonlarni tutib olish va katta chuqurliklarda harakatlanish uchun mo‘ljallangan. Biroq titanning yuqori narxi qurilgan kemalar sonini cheklagan.
7. Virginia klassi - 63 km/soatdan yuqori
AQShning Virginia klassi zamonaviy suvosti kemasozligida ustuvorliklar qanday o‘zgarganini ko‘rsatadi.
Ochiq manbalardagi baholarga ko‘ra, ushbu atom suvosti kemalarining maksimal tezligi soatiga 63 kilometrdan oshadi. AQSh Harbiy-dengiz kuchlari esa aniq maksimal ko‘rsatkichni rasman tasdiqlamagan.
Virginia loyihasida asosiy maqsad tezlik rekordini o‘rnatish emas. Kemalarda yashirinlik, zamonaviy sensorlar, qurol tizimlarining moslashuvchanligi va turli vazifalarni bajarish imkoniyatiga urg‘u berilgan.
Ular razvedka olib borish, boshqa suvosti kemalariga qarshi harakat qilish, quruqlikdagi nishonlarga zarba berish va maxsus kuchlar operatsiyalarini qo‘llab-quvvatlash kabi vazifalarni bajarishi mumkin.
Shu tariqa, tarixdagi eng yuqori tezlik natijasi hamon SSSRning K-222 suvosti kemasiga tegishli - 82,8 km/soat. Biroq zamonaviy submarinalarda mutlaq tezlikdan ko‘ra, yashirinlik, sensorlar, avtonomlik va turli vazifalarni bajara olish imkoniyati muhimroq o‘ringa chiqqan.
