Nega Starlink Ukraina armiyasi uçun bunçalik muhim?
|20:50 / 15.10.202627 25310 min
14-oktabrga ötar keçasi Ukraina dronlari kutilmaganda aloqani yöqota boşladi. Ilon Mask javobgarlikni özidan soqit qilib, bunday qarorlarni Pentagon va prezident qabul qilişini bildirdi. Xöş, Starlink Rossiya-Ukraina uruşida aynan qanday vazifani bajaradi va uning tizgini kimning qölida?
Ukrainalik askar front yaqinida Starlink terminalini yoqişga tayyorlamoqda / Foto: ReutersUkrainalik askar front yaqinida Starlink terminalini yoqişga tayyorlamoqda / Foto: Reuters
Ukraina armiyasi tört yildan ortiq tayanib kelayotgan sunʼiy yöldoş aloqasi bu hafta Kiyev va Vaşington örtasidagi bahsning markaziga aylandi. Çeklov haqida 14-oktabr kuni Ukraina prezidentining mudofaa texnologiyalari böyiça maslahatçisi Serhiy Beskrestnov maʼlum qildi. «Qurolli kuçlarimiz bu çeklovlar haqida ogohlantirilmadi va bu bir qator missiyalarning barbod bölişiga olib keldi», deb yozdi u.
Ukraina Mudofaa vazirligiga köra, öşa kun davomida aloqa bundan ham past tezlikda uzilgan. Keçga borib aloqa soatiga 160 kilometrgaça tiklangan, ammo çegaraning özi saqlanib qolgan. Ukrainaning sobiq mudofaa vaziri Mixail Fedorov Maskka minnatdorçilik bildirib, çegarani butunlay olib taşlaş Ukraina mudofaasi uçun «hal qiluvçi» ekanini yozdi.
Jang maydonining «asab tizimi»
Starlink Ukraina uçun oddiy internet emas, balki armiyaning asosiy aloqa vositasidir. AQŞdagi Uruşni örganiş instituti (ISW) innovatsiyalar böyiça direktori Jorj Barros BBC’ga bergan izohida uni «Ukraina harbiy aloqasining umurtqa poğonasi» deb atadi. Uning sözlariga köra, tizim dronlar, artilleriya va qömondonlik punktlarini yagona real vaqt tarmoğiga birlaştiradi, şu tufayli nişon aniqlangandan zarba berilgunça ötadigan vaqt qisqaradi.
The New York Times, BBC, Reuters, ISW maʼlumotlari asosida tayyorlandi. Sxema soddalaştirilgan, masştab saqlanmagan - Kun.uz
Ukraina dronlariga Starlink yoki uning harbiy versiyasi Starşield’ning kiçik terminali örnatiladi va u tepadan ötayotgan sunʼiy yöldoşlar bilan töxtovsiz aloqa uşlab turadi. Dron kamerasidagi video sunʼiy yöldoş va yer stansiyasi orqali internetga, undan yuzlab kilometr uzoqdagi operator ekraniga boradi. Operatorning buyruqlari esa xuddi şu yöl bilan dronga qaytadi. Oddiy radio aloqa uzoqqa yetmaydi va duşman uni radioelektron kuraş vositalari bilan osonroq bostiradi. Sunʼiy yöldoş aloqasi esa masofaga unçalik boğliq emas va bostirişga çidamliroq.
Mavzuga oid
Dron ustidagi Starlink terminali / Videodan lavha
Tarmoq terminal qanday tezlikda harakatlanayotganini biladi, şuning uçun SpaceX belgilangan tezlikdan oşgan dronning aloqasini uzib qöyişi mumkin: 14-oktabrdagi çeklov aynan şunday işladi.
Starlink tijoriy xizmat bölsa, Starshield SpaceX tomonidan hukumat mijozlari uçun yaratilgan, himoyasi kuçliroq harbiy versiyadir. Reuters’ning yozişiça, Starshield ham 11 mingdan ortiq yöldoşdan iborat öşa Starlink turkumiga tayanadi.
Ukrainadagi Starshield terminallari uçun Pentagon pul tölaydi. Bloomberg 2024-yil dekabrida Pentagonning ikki şartnomasi Ukrainada jami 3000 ta terminalni qamraşini maʼlum qilgandi.
Starlink’ning standart tariflarida soatiga 160 kilometrdan tez uçadigan havo vositalariga ulaniş allaqaçon çeklangan. Ukraina qurollariga esa aynan Starshield bundan tezroq uçiş imkonini berib kelgandi.
Yangi çeklov Ukrainaning eng avvalo ikki yönalişiga zarba beradi. Birinçisi - havo mudofaasi. Barrosning aytişiça, Starlink’ka ulangan tutib oluvçi dronlar Rossiyaning reaktiv «Shaheed»lariga qarşi eng samarali vositalardan biri bölgan. Biroq bu «Shaheed»lar soatiga 320 kilometrdan tezroq uça oladi. Tezligi 160 km/soatdan oşganda aloqasi uzilgan dron endi ularni quvib yetolmaydi.
Ukrainaning tutib oluvçi dronlari / Foto: AFP
Kremlga yaqin harbiy blogerlardan biri esa çeklov Rossiya kuçlariga Ukraina infratuzilmasiga eng köp zarar yetkaziş uçun «imkoniyat oynasi» oçganini yozdi.
Ikkinçisi - front ortidagi örta masofali zarbalar. Starşield’ga ulangan dronlar, jumladan, AQŞda işlab çiqarilgan Hornet dronlari Rossiya logistikasiga qarşi kampaniyaning tayançi hisoblanadi. Bu aloqa operatorga dronni yuqori tezlikda, bosib olingan hududlar ustida ham jonli boşqariş imkonini beradi.
Ukraina Uçuvçisiz tizimlar kuçlari maʼlumotlariga köra, 14-oktabrda Rossiya harbiy transportiga zarbalar keskin kamaygan. Havo-desant qöşinlarining 7-tezkor reaksiya korpusi esa soatiga 110–120 kilometr tezlikdayoq dronlar bilan aloqa uzilganini xabar qildi (korpus keyinroq bu xabarni izohsiz öçirib taşladi).
Rossiya içkarisiga zarbalar berişda esa çeklov taʼsir qilmaydi, çunki Starlink va Starshield Ukraina uçun faqat öz hududi ustida işlaydi.
Elektrsiz şaharlar uçun aloqa
Rossiya energetika tizimiga zarbalarni kuçaytirgan bir paytda ukrainaliklar uçun front çiziğidan uzoqda ham Starlink’ning ahamiyati kamaymaydi. Kiyev rasmiylariga köra, bu texnologiya kasalxonalar, maktablar, muhim infratuzilma va frontoldi hududlarni aloqada uşlab turadi. Elektr uzilişlari paytida aholiga isitiş, quvvat va internet beradigan «Yengilmaslik nuqtalari»da ham Starlink işlatiladi.
New York Times’ning yozişiça, bu hozir ayniqsa muhim: 14-oktabrdagi Rossiya hujumida Kiyevdagi uçala issiqlik elektr markaziga zarba berildi va poytaxtda 600 ming kişi elektrsiz qoldi.
Kiyevga Rossiya zarbasi oqibati - 13-oktabr / AP
Hozirça Ukrainadagi Starlink çeklovlari faqat harakatdagi terminallarga taalluqli, yaʼni dron va transport vositalariga örnatilgan terminallarga. Çeklovlar statsionar fuqarolik ulanişlariga taʼsir qilgani haqida xabarlar yöq.
Hisobni Polşa tölaydi, muqobil esa yöq
Starshield uçun Pentagon tölasa, Ukrainadagi oddiy Starlink terminallarining katta qismi uçun Polşa pul tölaydi. 2025-yil sentabrida Fedorov Ukrainada 50 mingdan ortiq terminal işlayotganini, ulardan 29 mingdan ortiğini Polşa yetkazib berganini aytgandi. Polşa taşqi işlar vaziri Radoslav Sikorski bu xarajatni yiliga taxminan 50 mln dollar deb baholagan.
Varşava uçun bu öz xavfsizligi masalasi hamdir: Polşa boş vaziri Donald Tusk avgustda mamlakat hisobidan işlayotgan Starlink stansiyalari havo tahdidlarini aniqlaşga yordam berişini taʼkidlagandi. 23-sentabrda esa Varşava yaqinida, Ukraina armiyasiga ham xizmat qilgani aytilgan Starlink yer stansiyasiga öt qöyildi. Polşa rasmiylari bunda Rossiya razvedkasini gumon qilmoqda.
Starlink va uning raqobatçilaridagi sunʼiy yöldoşlar soni / Foto: Reuters
Yevropa esa tayyor örinbosar taklif qila olmaydi. Reuters’ga köra, Starlink’ning 11 mingdan ortiq sunʼiy yöldoşiga muqobil Eutelsat’ning OneWeb tarmoğida 600 dan sal köproq yöldoş bor. Mustaqil ekspert Kristian fon der Roppning fikriça, bu tizim Ukraina harbiylariga foydali qöşimça quvvat berişi mumkin. Ammo u Starlink örnini bosolmaydi: uning terminallari qimmat, oğir va köp energiya sarflaydi. Yevroittifoqning mudofaa va kosmos böyiça komissari Andrius Kubilyus ittifoq «Amerika kosmik imkoniyatlariga ança qaram» ekanini tan oldi, biroq Yevropa öz tizimlarini işga tuşirişiga hali yillar kerak.
Tizgin kimning qölida?
Starlink çeklovlari Kiyev va Vaşington munosabatlari keskin yomonlaşgan kunlarga töğri kelmoqda. 9-oktabrda AQŞ prezidenti Donald Tramp Rossiya dizelini jahon bozoriga çiqarişga ruxsat beruvçi kelişuvni eʼlon qildi. Ukraina prezidenti Volodimir Zelenskiy buni Moskva hujumlarini kuçaytiradigan qaror deb tanqid qilgaç, Tramp Ukrainaga yangi yetakçi kerakligini aytdi.
Zelenskiyning aytişiça, Starlink va razvedka böyiça «köplab kutilmagan holatlar» bölgan. Xususan, Ukraina ikki keça ketma-ket hamkorlardan Rossiyaning ballistik raketa hujumi haqida oldindan ogohlantiriş olmagan.
Britaniyalik jurnalist Pirs Morgan bilan suhbatda Zelenskiy Starlink çeklovi haqida: «Bu katta xato. Bu qaror köplab odamlarning hayotiga zomin böladi», dedi. Ammo u bunga kim javobgar ekanini oçiqlamadi.
SpaceX rahbari Ilon Mask esa javobgarlikni hukumatga yuklamoqda: «Starshield tizimlari AQŞ hukumatiga tegişli va u tomonidan boşqariladi. Tezlik yoki foydalanişga oid har qanday çeklovlarni AQŞ harbiylari va oxir-oqibat prezident hal qiladi», deb yozdi Mask.
Axios’ning yozişiça, Oq uy Kiyevga SpaceX’ni nazorat qilmasligini aytgan, yuqori martabali amerikalik amaldor esa maʼmuriyatning bunga aloqasi yöqligini taʼkidlagan.
Tramp maʼmuriyati Kiyevni Rossiyaning neft obyektlariga zarbalarni töxtatişga undamoqda. Maqsad bozorga köproq dizel çiqariş va noyabrdagi oraliq saylovlar oldidan yoqilği narxini tuşiriş. Zelenskiy esa narx oşişiga köproq Yaqin Şarqdagi uruş sabab bölganini aytadi. Vaşington, agar Kiyev Rossiya neftni qayta işlaş zavodlariga zarbalarni töxtatmasa, razvedka almaşinuvi va qurol xaridini töxtatiş bilan ham tahdid qilgan.
Foto: Reuters
Ukrainalik rasmiylar ham çeklovni Kiyevni Tramp talabiga köndiriş uçun ataylab qilingan bosim deb hisoblaydi. Biroq u Rossiya içkarisidagi zarbalarga texnik jihatdan taʼsir qilmaydi, şu bois uning zarari asosan Ukraina havo mudofaasi va frontga tuşmoqda. Strategik jihatdan esa Vaşington Ukrainaga bergan razvedka, qurol va aloqadan qaçon va qayerda foydalanişni özi belgilamoqçidek körinmoqda.
Kim qaror qilganidan qatʼi nazar, bu voqea Ukraina mudofaasining muhim qismi boşqa davlat va xususiy kompaniyaga boğlanib qolganini körsatmoqda. Ukrainaning Buntar Aerospace kompaniyasi hammuassisi Bogdan Sas aytganidek, «kimningdir bugungi kayfiyatiga» qaram bölmaslik uçun endi ularga suveren imkoniyatlar kerak.