Amerika davlat qarzi tarixda ilk bor 40 trillion dollardan oshdi. Mamlakat Moliya vazirligi e’lon qilgan ma’lumotlarga ko‘ra, 18-avgust holatiga davlat qarzining umumiy qiymati 40 trillion 47 milliard dollarga yetgan. Shundan xususiy investorlar, aholi va tashkilotlar oldidagi qarz 32 trillion 265 milliard dollardan ortiqni, hukumatlararo ichki qarz majburiyatlari esa 7 trillion 781 milliard dollardan ortiqni tashkil etadi. Soddaroq qilib aytadigan bo‘lsak, davlat qarzi xuddi oddiy fuqaro o‘zining kredit kartasidan har oylik maoshidan ko‘ra ko‘proq pul sarflab, qarzini to‘liq yopolmay, foizlar ustiga foizlar minib borishiga o‘xshaydi. Hukumatning xarajatlari uning soliqlar orqali yig‘adigan daromadlaridan doimiy ravishda oshib ketishi yillik byudjet kamomadlarini yuzaga keltiradi va bu kamomadlar yillar davomida yig‘ilib, umumiy davlat qarzini tashkil qiladi.
10 yilda 2 barobar o‘sish
Amerika qarzining tarixi mamlakatning mustaqillik uchun olib borgan kurashlari va uning davlat sifatida shakllanish davriga borib taqaladi. 1790-yilda AQShning birinchi moliya vaziri Aleksandr Gamilton shtatlarning urush davridagi qarzlarini federal hukumat zimmasiga olish tashabbusi bilan chiqadi. Mamlakatning ilk davlat qarzi 75 million dollarni tashkil etgan. Ajablanarli tomoni AQSh butun tarixi davomida faqat bir marta to‘liq qarzsiz davlatga aylangan. Bu voqea 1835-yilning yanvar oyida, Endryu Jekson boshqaruvi paytida yuz beradi. U xarajatlarni cheklaydi va davlatga tegishli yerlarni agressiv ravishda sotish orqali 33 million dollarlik qarzni to‘liq uzishga muvaffaq bo‘ladi. Biroq, bu muvaffaqiyat uzoqqa cho‘zilmadi. Jeksonning bank siyosati va chayqovchilik kreditlari ortidan kelib chiqqan 1837-yildagi iqtisodiy vahima mamlakatni chuqur inqirozga botirdi va hukumat yana qarz olishga majbur bo‘ldi. O‘sha kundan boshlab to bugungi kungacha Amerika davlat qarzi faqat o‘sib kelyapti.
Xususan, Donald Tramp o‘zining birinchi prezidentlik muddatini boshlagan 2017-yilning yanvarida davlat qarzi 19,95 trillion dollar bo‘lgan. O‘shanda paytda u raqamlar qo‘rqinchli darajada ekanligiga urg‘u berib, «sakkiz yil ichida», ya’ni ikki prezidentlik muddati davomida bundan qutulish mumkinligini aytgandi. Amalda esa 10 yildan kamroq vaqt ichida Amerikaning moliyaviy majburiyatlari 2 barobarga oshdi. Trampning birinchi muddati davomida qarzga 7,8 trillion dollar, Jo Bayden boshqaruvi yillarida esa 8,4 trillion dollar qo‘shildi. 2025-yil yanvarida Tramp qayta Oq uyga kelganidan beri o‘tgan bir yarim yil ichida qarz yana 3,8 trillion dollarga oshdi.
Nega AQSh qarzi keskin oshib ketdi?
Oxirgi yillarda AQSh davlat qarzining keskin oshib borayotgani mutaxassislarni ham hayratda qoldiryapti. 2025-yilning oktyabr oyida qarz 38 trillion dollarga yetgan bo‘lsa, 2026-yilning martida bu ko‘rsatkich 39 trillion dollargacha ko‘paydi. Oradan besh oy ham o‘tar-o‘tmas 2026-yilning 18-avgustida 40 trillion dollarlik marra ham zabt etildi. Bunday shiddatli tezlashuvga qator omillar ta’sir qilayotgan bo‘lishi mumkin.
Birinchidan, qarzga xizmat ko‘rsatish xarajatlari oshib boryapti. O‘tgan yillarda yuzaga kelgan kuchli inflyatsiyani jilovlash maqsadida AQSh Federal zaxira tizimi foiz stavkalarini so‘nggi 20 yildagi eng yuqori darajagacha ko‘tardi. Bu hukumat uchun juda qimmatga tushdi, chunki davlat o‘zining yangi obligatsiyalarini sotish va eski qarzlarini yangilash uchun sarmoyadorlarga ancha yuqori daromad taklif qilishga majbur bo‘ldi. Vaziyat shu darajaga yetdiki, 2024-yildan boshlab tarixda birinchi marta davlat qarzi bo‘yicha sof foiz to‘lovlari milliy mudofaa xarajatlari hamda qariyalar uchun tibbiy sug‘urta dasturi xarajatlaridan ham oshib ketdi. 2026-moliya yilining dastlabki to‘qqiz oyida davlat qarzini to‘lash bo‘yicha foizlarga 827 milliard dollar sarflandi. Yil oxiriga borib bu ko‘rsatkich 1 trillion dollarga yaqinlashishi kutilyapti. Ya’ni hukumat eski qarzning foizlarini to‘lash uchun yangi qarz olishga majbur bo‘lyapti, bu esa umumiy qarz miqdorini hech qanday real iqtisodiy qiymat yaratmasdan turib oshirib yuboradi.
Ikkinchidan, qarzning oshib borayotganiga siyosiy qarorlar ham ta’sir ko‘rsatyapti. Joriy yilning fevral oyida AQSh Oliy sudi Tramp tomonidan o‘rnatilgan yirik bojxona tariflarini noqonuniy deb topdi va bekor qildi. Bu qaror hukumat byudjetiga ikki karra zarba berdi. Birinchidan, rejalashtirilgan ulkan bojxona tushumlari to‘xtadi. Ikkinchidan, davlat qonunga xilof ravishda yig‘ib olingan tariflarni biznes egalariga qaytarib berishga majbur bo‘ldi. Xususan, 2026-moliya yilining boshidan beri hukumat tariflarni qaytarish operatsiyalari uchun 100 milliard dollarga yaqin mablag‘ sarflagan. Tushumlarning kamayishi va xarajatlarning ortishi Moliya vazirligini shoshilinch ravishda qimmatli qog‘ozlar chiqarishga majbur qilgan. Shuningdek, Tramp tomonidan 2025-yil 4-iyulda imzolagan hamda «yagona, katta va chiroyli» deya ta’riflangan qonun ham Amerika iqtisodiyotiga qimmatga tushishi va keyingi 10 yilda qarzni 4,1 trillion dollarga oshirishi prognoz qilinyapti.
Uchinchidan, qariyb olti oydan beri davom etayotgan Erondagi urushni moliyalashtirish ham Qo‘shma Shtatlar byudjetiga qimmatga tushyapti. Mudofaa sohasiga va harbiy harakatlarga mlrdlab dollar qo‘shimcha mablag‘lar yo‘naltirilyapti. Urushning narx-navo va inflyatsiyaga ko‘rsatayotgan ta’siri bugungi kunda AQSh iqtisodiyoti oldida turgan eng jiddiy xatarlardan biri sifatida ko‘rilyapti.
Eng katta xavflardan biri shuki, AQSh endilikda global miqyosdagi kutilmagan iqtisodiy inqirozlarni bartaraf etish uchun moliyaviy o‘q-dorisiz qoldi. 2008-yilgi moliyaviy halokat yoki 2020-yildagi Covid-19 pandemiyasi davrida Amerika xalqaro bozorni saqlab qolish uchun qisqa vaqt ichida trillionlab dollar qarz olishga qodir edi. Bugungi kunda esa davlat qarzi YaIMning qariyb 123 foizini tashkil etmoqda va hukumat qo‘li bog‘langan holatda qolgan.
