AQSH davlat qarzi tarixda ilk bor 40 trillion dollarlik chegaradan oʻtdi. Oxirgi oʻn yil ichida qariyb ikki barobarga koʻpaygan moliyaviy majburiyatlarning keskin oshishiga yuqori foiz toʻlovlari, byudjet taqchilligi, siyosiy qarorlar va harbiy xarajatlar taʼsir oʻtkazayotgan boʻlishi mumkin. Xoʻsh, Amerikaning qarz yuki nega toʻxtovsiz ravishda oʻsib borapti va bu global iqtisodiyot uchun qanday xatarlarni yuzaga keltiradi?
Amerika davlat qarzi tarixda ilk bor 40 trillion dollardan oshdi. Mamlakat Moliya vazirligi eʼlon qilgan maʼlumotlarga koʻra, 18-avgust holatiga davlat qarzining umumiy qiymati 40 trillion 47 milliard dollarga yetgan. Shundan xususiy investorlar, aholi va tashkilotlar oldidagi qarz 32 trillion 265 milliard dollardan ortiqni, hukumatlararo ichki qarz majburiyatlari esa 7 trillion 781 milliard dollardan ortiqni tashkil etadi. Soddaroq qilib aytadigan boʻlsak, davlat qarzi xuddi oddiy fuqaro oʻzining kredit kartasidan har oylik maoshidan koʻra koʻproq pul sarflab, qarzini toʻliq yopolmay, foizlar ustiga foizlar minib borishiga oʻxshaydi. Hukumatning xarajatlari uning soliqlar orqali yigʻadigan daromadlaridan doimiy ravishda oshib ketishi yillik byudjet kamomadlarini yuzaga keltiradi va bu kamomadlar yillar davomida yigʻilib, umumiy davlat qarzini tashkil qiladi.
10 yilda 2 barobar oʻsish
Amerika qarzining tarixi mamlakatning mustaqillik uchun olib borgan kurashlari va uning davlat sifatida shakllanish davriga borib taqaladi. 1790-yilda AQShning birinchi moliya vaziri Aleksandr Gamilton shtatlarning urush davridagi qarzlarini federal hukumat zimmasiga olish tashabbusi bilan chiqadi. Mamlakatning ilk davlat qarzi 75 million dollarni tashkil etgan. Ajablanarli tomoni AQSH butun tarixi davomida faqat bir marta toʻliq qarzsiz davlatga aylangan. Bu voqea 1835-yilning yanvar oyida, Endryu Jekson boshqaruvi paytida yuz beradi. U xarajatlarni cheklaydi va davlatga tegishli yerlarni agressiv ravishda sotish orqali 33 million dollarlik qarzni toʻliq uzishga muvaffaq boʻladi. Biroq, bu muvaffaqiyat uzoqqa choʻzilmadi. Jeksonning bank siyosati va chayqovchilik kreditlari ortidan kelib chiqqan 1837-yildagi iqtisodiy vahima mamlakatni chuqur inqirozga botirdi va hukumat yana qarz olishga majbur boʻldi. Oʻsha kundan boshlab to bugungi kungacha Amerika davlat qarzi faqat oʻsib kelapti.
Xususan, Donald Tramp oʻzining birinchi prezidentlik muddatini boshlagan 2017-yilning yanvarida davlat qarzi 19,95 trillion dollar boʻlgan. Oʻshanda paytda u raqamlar qoʻrqinchli darajada ekanligiga urgʻu berib, «sakkiz yil ichida», yaʼni ikki prezidentlik muddati davomida bundan qutulish mumkinligini aytgandi. Amalda esa 10 yildan kamroq vaqt ichida Amerikaning moliyaviy majburiyatlari 2 barobarga oshdi. Trampning birinchi muddati davomida qarzga 7,8 trillion dollar, Jo Bayden boshqaruvi yillarida esa 8,4 trillion dollar qoʻshildi. 2025-yil yanvarida Tramp qayta Oq uyga kelganidan beri oʻtgan bir yarim yil ichida qarz yana 3,8 trillion dollarga oshdi.
Nega AQSH qarzi keskin oshib ketdi?
Oxirgi yillarda AQSH davlat qarzining keskin oshib borayotgani mutaxassislarni ham hayratda qoldirapti. 2025-yilning oktabr oyida qarz 38 trillion dollarga yetgan boʻlsa, 2026-yilning martida bu koʻrsatkich 39 trillion dollargacha koʻpaydi. Oradan besh oy ham oʻtar-oʻtmas 2026-yilning 18-avgustida 40 trillion dollarlik marra ham zabt etildi. Bunday shiddatli tezlashuvga qator omillar taʼsir qilayotgan boʻlishi mumkin.
Birinchidan, qarzga xizmat koʻrsatish xarajatlari oshib borapti. Oʻtgan yillarda yuzaga kelgan kuchli inflatsiyani jilovlash maqsadida AQSH Federal zaxira tizimi foiz stavkalarini soʻnggi 20 yildagi eng yuqori darajagacha koʻtardi. Bu hukumat uchun juda qimmatga tushdi, chunki davlat oʻzining yangi obligatsiyalarini sotish va eski qarzlarini yangilash uchun sarmoyadorlarga ancha yuqori daromad taklif qilishga majbur boʻldi. Vaziyat shu darajaga yetdiki, 2024-yildan boshlab tarixda birinchi marta davlat qarzi boʻyicha sof foiz toʻlovlari milliy mudofaa xarajatlari hamda qariyalar uchun tibbiy sugʻurta dasturi xarajatlaridan ham oshib ketdi. 2026-moliya yilining dastlabki toʻqqiz oyida davlat qarzini toʻlash boʻyicha foizlarga 827 milliard dollar sarflandi. Yil oxiriga borib bu koʻrsatkich 1 trillion dollarga yaqinlashishi kutilapti. Yaʼni hukumat eski qarzning foizlarini toʻlash uchun yangi qarz olishga majbur boʻlapti, bu esa umumiy qarz miqdorini hech qanday real iqtisodiy qiymat yaratmasdan turib oshirib yuboradi.
Ikkinchidan, qarzning oshib borayotganiga siyosiy qarorlar ham taʼsir koʻrsatapti. Joriy yilning fevral oyida AQSH Oliy sudi Tramp tomonidan oʻrnatilgan yirik bojxona tariflarini noqonuniy deb topdi va bekor qildi. Bu qaror hukumat byudjetiga ikki karra zarba berdi. Birinchidan, rejalashtirilgan ulkan bojxona tushumlari toʻxtadi. Ikkinchidan, davlat qonunga xilof ravishda yigʻib olingan tariflarni biznes egalariga qaytarib berishga majbur boʻldi. Xususan, 2026-moliya yilining boshidan beri hukumat tariflarni qaytarish operatsiyalari uchun 100 milliard dollarga yaqin mablagʻ sarflagan. Tushumlarning kamayishi va xarajatlarning ortishi Moliya vazirligini shoshilinch ravishda qimmatli qogʻozlar chiqarishga majbur qilgan. Shuningdek, Tramp tomonidan 2025-yil 4-iyulda imzolagan hamda «yagona, katta va chiroyli» deya taʼriflangan qonun ham Amerika iqtisodiyotiga qimmatga tushishi va keyingi 10 yilda qarzni 4,1 trillion dollarga oshirishi prognoz qilinapti.
Uchinchidan, qariyb olti oydan beri davom etayotgan Erondagi urushni moliyalashtirish ham Qoʻshma Shtatlar byudjetiga qimmatga tushapti. Mudofaa sohasiga va harbiy harakatlarga mlrdlab dollar qoʻshimcha mablagʻlar yoʻnaltirilapti. Urushning narx-navo va inflatsiyaga koʻrsatayotgan taʼsiri bugungi kunda AQSH iqtisodiyoti oldida turgan eng jiddiy xatarlardan biri sifatida koʻrilapti.
Eng katta xavflardan biri shuki, AQSH endilikda global miqyosdagi kutilmagan iqtisodiy inqirozlarni bartaraf etish uchun moliyaviy oʻq-dorisiz qoldi. 2008-yilgi moliyaviy halokat yoki 2020-yildagi Covid-19 pandemiyasi davrida Amerika xalqaro bozorni saqlab qolish uchun qisqa vaqt ichida trillionlab dollar qarz olishga qodir edi. Bugungi kunda esa davlat qarzi YaIMning qariyb 123 foizini tashkil etmoqda va hukumat qoʻli bogʻlangan holatda qolgan.
