Oq uyda «axloqan majburiy» kelishuv. Nega Tramp SI xavfsizligi nazoratini kompaniyalarning oʻzida qoldirdi?

• modellarning kiberxavfsizlik, biologik va kimyoviy tahdidlar bilan bogʻliq imkoniyatlarini kuzatuvchi ichki nazorat tizimi;

• uning ishlashini taʼminlaydigan ichki jamoa;

• mustaqil tashqi auditor;

• direktorlar kengashi tarkibida butun jarayonni kuzatadigan mustaqil qoʻmita.

Biroq hujjat rasmiy buyruq emas va uning ijrosini kim nazorat qilishi nomaʼlum. Kelishuv buzilsa qanday choralar koʻrilishi ham unda koʻrsatilmagan.

Shu kuni prezident yana bir ramziy qaror qabul qildi. Oq uy eʼlon qilgan farmonga koʻra, federal idoralar rasmiy hujjatlar va veb-saytlarda «Artificial Intelligence» (sunʼiy intellekt) oʻrniga «Super Intelligence» (super intellekt) atamasini qoʻllashi kerak. Tramp jurnalistlarga buni qisqa izohladi: «Chunki u sunʼiy emas».

Oq uy hovlisida suhbatlar

Yopiq eshiklar ortida boshlangan tushlik kutilmaganda ochiq matbuot anjumaniga aylandi. Tramp mehmonlar bilan Oq uy hovlisidagi yoʻlakka chiqdi va ortida kompaniya rahbarlari turgan holda yarim soatcha savollarga javob berdi.

Prezident kelishuvni shunday taʼrifladi: «Bularning hammasi yaxshilik uchun boʻladi va biz uni xavfsiz qilamiz. Ular haqiqatan ham bir-birini nazorat qilib turadi, ish shunday yuradi».

Kelishuvning majburiy kuchi haqidagi savolga Tramp, «Menimcha, u axloqan majburiy», deb javob berdi. Reutersʼning yozishicha, u hujjatni konstitutsiyaga ham qiyoslagan: «Bu qaysidir maʼnoda deyarli konstitutsiyaga oʻxshaydi. Dunyodagi eng yirik odamlar uni imzoladi, men ham prezident sifatida imzoladim. Bu chindan ham himoyaning bir shakli».

Meta asoschisi Mark Sukerberg kompaniyalar «mustahkam ichki nazorat» tizimlarini yaratishga kelishganini aytdi. BBCga koʻra, u uchrashuvni «tarixiy suhbat» deb atadi. Shuningdek, Sukerberg bu yakuniy qadam emasligini taʼkidladi.

Bir necha kun oldin Tramp bilan kechki ovqatda qatnashgan Anthropic rahbari Amodey prezidentning «sunʼiy intellektda kim yutsa, oʻsha yutadi» degan gapini eslatdi. Amodey hujjatni «juda muhim» va «xavfsiz gʻalaba qozonish» yoʻli deb atadi. Shuningdek, u ogohlantirishlarini ham takrorladi: «Texnologiyaning juda real xavflari bor. Bilasizmi, mexanizm, yaʼni bu xavflarni qanday bartaraf etishimiz hali muhokama qilinyapti».

Tarixda ilk bor trillioner boʻlgan Ilon Mask kelishuv mohiyatini oʻziga xos tarzda tushuntirdi: «Biz qator narsalarga kelishdik: birgalikdagi monitoring, kengashlarning maxsus qoʻmitalari, umuman olganda, bir-birimizning uy vazifamizni tekshirish». Uning fikricha, bu «odamlar faqat oʻz uy vazifasini oʻzi tekshirganidan ancha yaxshi».

Spiker Mayk Jonson esa Kongress «rulda barqaror qoʻllarni saqlaydi», deb ishontirdi. Ammo yangi qonun qabul qilinishi haqida aniq gapirmadi.

Nega aynan hozir?

Oq uy va sunʼiy intellekt kompaniyalari yetakchilari oʻrtasidagi faol muloqot va kechagi uchrashuvni soʻnggi oylardagi ketma-ket yuz bergan hodisalarsiz tushunib boʻlmaydi. Aprel oyida Anthropic oʻzining Mythos modelini oʻta xavfli deb topib, uni ommaga chiqarishdan voz kechgandi. Iyulda esa OpenAI modellari cheklangan sinov muhitidan chiqib, Hugging Face tizimlarini buzib kirdi.

Sentabrda hodisalar tezlashdi. 25-sentabr kuni OpenAI oʻz agentlari AQShda hukumatning bir qancha tizimlarini buzishga uringanini maʼlum qildi. Avstraliyada esa kompaniya agenti Medicare sogʻliqni saqlash tizimining onlayn maʼlumotlar portaliga ruxsatsiz kirgan.

Uchrashuvdan bir kun oldin OpenAI eng yangi GPT-6.1 Astra modelini xavfsizlik sabab chiqarmaslikka qaror qildi. Kompaniya rasmiysining aytishicha, model ichki sinovlarda «inson xohishiga muvofiq harakat qilish boʻyicha kompaniya standartlariga javob bermagan».

Sanoat yetakchilarining oʻzi ham ehtiyotkorlikka chaqiryapti. Sentabr oʻrtalarida Amodey butun soha boʻylab rivojlanishni sekinlashtirishga chaqirgan edi. OpenAI rahbari Sem Altman va Ilon Mask bu chaqiriqni qoʻllab-quvvatladi.

SI borasida AQSH jamoatchiligining kayfiyati ham oʻzgarib boryapti. Reuters/Ipsos soʻroviga koʻra, amerikaliklarning 73 foizi kompaniyalar SI keltirishi mumkin boʻlgan jiddiy zararning oldini olish uchun yetarlicha harakat qilmayotganidan xavotirda, 55 foizi esa rivojlanishni sekinlashtirish tarafdori.

Data-markazlarning bu uchrashuvga nima aloqasi bor?

Uchrashuvda SI xavfsizligidan keyin eng koʻp tilga olingan mavzu data-markazlar boʻldi va bu tasodif emas. SI modellari ulkan hisoblash quvvatini talab qiladi, bu quvvat esa katta hajmda elektr energiyasi va suv sarflaydigan data-markazlarda jamlanadi. Shu maʼnoda AQSH va Xitoy oʻrtasidagi SI poygasi amalda hisoblash quvvatlari poygasidir.

Uchrashuvga kelgan yetakchilar esa bu infratuzilmaga yuzlab milliard dollar sarflayapti va bu sarmoya AQSH iqtisodiyoti hamda fond bozorini oldinga tortyapti.

Ammo, oddiy amerikalik uchun bu uyining yonida qurilayotgan ulkan bino va kommunal toʻlovlar oshishi xavfi degani. Data Center Watch loyihasi maʼlumotlariga koʻra, 2026-yilning birinchi yarmida mahalliy aholining qarshiligi tufayli AQSH boʻylab qariyb 200 milliard dollarlik data-markaz loyihalari toʻxtatilgan yoki kechiktirilgan.

AP'ning yozishicha, bu qarshilik ikki partiya tarafdorlarini ham qamrab olgan, shtatlar esa harakatga oʻtyapti. Iyul oyida Nyu-York gubernatori yangi yirik data-markazlar qurilishiga bir yilgacha moratoriy joriy etdi. Ammo data-markazlar kommunal toʻlovlarni oshirishi xavfi haqidagi gaplar bahsli boʻlib qolmoqda.

Shunga qaramay, noyabrdagi oraliq saylovlar oldidan bu kayfiyat respublikachilar uchun jiddiy siyosiy xavfga aylanyapti. Shu bois Tramp jurnalistlar oldida data-markaz loyihalarini himoya qildi. U «juda boy va aqlli kompaniyalar» mahalliy jamoalarga «ulkan yordam berishini» aytgan.

NYTning yozishicha, Tramp data-markazlar qurilishi borasidagi xavotirlarni demokratlarning uydirmasi, deb ham atadi. Uning aytishicha, agar qarshiliklar davom etsa, data-markazlar «chet elga yoki boshqa joylarga ketishga majbur boʻladi».

Prezident Tramp masalani yana Xitoy bilan raqobatga bogʻladi: «U [Xitoy raisi Si Jinpingni nazarda tutilmoqda – Tahr.] buni juda xohlardi, har bittasini. Bilasizmi nega? Ular aqlli. Ular har bir data-markazni xohlaydi, chunki bu Xitoy uchun ajoyib», dedi Tramp.

Uning yonida turgan Mask bu gaplarga qoʻshildi, Xuang esa data-markazlarni «super intellekt fabrikalari» deb atashni taklif qildi.

Data-markazlar masalasi – SI kelishuvi bilan bevosita bogʻliq. Maʼmuriyat nazarida SI rivoji sekinlashsa, oʻz-oʻzidan data-markazlar ham, sarmoya ham kamayadi, bu esa Xitoyga yon berish degani. Shuning uchun Oq uy bahsni iqtisodiy oʻsishga bogʻlamoqda.

Tanqidlar va ziddiyatlar

Oq uy hovlisidagi optimizmga qaramay, kelishuv ekspertlar va siyosatchilar orasida jiddiy savollar uygʻotdi. Ayrim mutaxassislar hujjat innovatsiya va tartibga solish oʻrtasida muvozanat saqlashini aytayotgan boʻlsa, aksariyat ekspertlar ancha tanqidiy yondashmoqda.

BBC bilan suhbatlashgan Sidney universiteti huquq professori Kimberli Vezerol kelishuv – kompaniyalarga «xavfsizlik nima ekanini oʻzlari belgilash» imkonini berishi va qoidabuzarlik uchun hech qanday oqibat koʻzda tutmasligini tanqid qildi. AP’ning yozishicha, Harvard universiteti tahlilchisi Aleks Paskal xavflarni kamaytirishning yagona yoʻli qatʼiy huquqiy javobgarlik va tartibga solish ekanini taʼkidlagan.

Kongressda esa fikrlar ikkiga boʻlingan. Uchrashuv kuni demokrat senator Mark Vorner Savdo vazirligi qoshida majburiy standartlarga ega Sunʼiy intellekt xavfsizligi kengashini tuzishga doir qonun loyihasini tezkor qabul qilishni soʻradi. Loyiha - ishlab chiquvchilardan ilgʻor modelni chiqarishdan oldin kengashga uni tekshirish imkonini berishni va xavfsizlik hodisalari haqida xabar qilishni talab qilardi. Biroq respublikachi senator Ted Kruz uni toʻsib qoʻydi.

Times'ning yozishicha, hokimiyat ichida ham yakdillik yoʻq: moliya vaziri Bessent kompaniyalar oʻz modellari yetkazgan zarar uchun javob berishi kerak, deydi. J.D. Vens va spiker Jonson rasmiy cheklovlar Amerikaning raqobatbardoshligiga zarar yetkazadi, deb hisoblaydi.

Endi nima boʻladi?

Oq uydagi ushbu kelishuv jarayonning yakuni emas, balki boshlanishi boʻlishi mumkin. Xususan, hujjatda ham «vaqt oʻtishi bilan bu qadamlarni qonun va qoidalarga aylantirish mantiqan toʻgʻri boʻlishi mumkin», deyilgan.

Birinchidan, yangi nazorat tuzilmalari paydo boʻladi: Tramp «butun faoliyatni kuzatib turadigan» 10 kishilik qoʻmita tuzishini va SI siyosatiga masʼul yangi maslahatchini tayinlashini aytdi. Ayni shu qoʻmita tarkibi maʼmuriyat qay tomonga ogʻishini koʻrsatadi.

Ikkinchidan, Xitoy omili ham oʻta muhim: oʻtgan hafta Si Jinpingning tashrifi chogʻida ikki davlat SI bilan bogʻliq hodisalar boʻyicha maxsus aloqa kanali ochishga kelishdi. Biroq Tramp hamkorlikni chuqurlashtirishga shoshilmayotganini ochiq aytdi: «Men hech narsa qilishni xohlamadim, chunki biz oldindamiz. Nega biror narsa qilishim kerak?»

Nihoyat, eng jiddiy sinov navbatdagi kiberxavfsizlik hodisasi yuz berganda keladi. Yaʼni, agar yana bir model yana nazoratdan chiqsa, kelishuvning zaif tomonlari ochiq koʻrinib qoladi. Natijada majburiy qonunlar qabul qilishga bosim ortadi.

Xulosa qilib aytganda Oq uy uchun asosiy maqsad – tezlik va Xitoy ustidan ustunlik, oraliq saylovlar oldidan esa «chora koʻrildi», degan signal berish. 29-sentabrdagi ixtiyoriy kelishuv ikkalasini ham taʼminlaydi: sanoatga yuridik majburiyat yuklamaydi, lekin siyosiy qalqon vazifasini oʻtaydi.

Kompaniyalar esa tartibga solish jarayonlariga rozi, faqat uni qachon, qay shaklda va kimning qoʻli bilan yozilishini oʻzlari belgilamoqchi. Tanqidchilar nazarida aynan shu holat asosiy xavf: qoidalarni – nazorat qilinishi kerak boʻlganlarning oʻzlari yozyapti.