Oq uyda «axloqan majburiy» kelişuv. Nega Tramp SI xavfsizligi nazoratini kompaniyalarning özida qoldirdi?

Sunʼiy intellekt xavfsizligi borasidagi xavotirlar fonida AQŞ prezidenti soha yetakçilarini Oq uyga töpladi. Uçraşuv yakunida Tramp va olti kompaniya rahbari «Super intellekt böyiça Oq uy kelişuvi» deb nomlangan bir sahifalik hujjatni imzoladi.

• modellarning kiberxavfsizlik, biologik va kimyoviy tahdidlar bilan boğliq imkoniyatlarini kuzatuvçi içki nazorat tizimi;

• uning işlaşini taʼminlaydigan içki jamoa;

• mustaqil taşqi auditor;

• direktorlar kengaşi tarkibida butun jarayonni kuzatadigan mustaqil qömita.

Biroq hujjat rasmiy buyruq emas va uning ijrosini kim nazorat qilişi nomaʼlum. Kelişuv buzilsa qanday çoralar körilişi ham unda körsatilmagan.

Şu kuni prezident yana bir ramziy qaror qabul qildi. Oq uy eʼlon qilgan farmonga köra, federal idoralar rasmiy hujjatlar va veb-saytlarda «Artificial Intelligence» (sunʼiy intellekt) örniga «Super Intelligence» (super intellekt) atamasini qöllaşi kerak. Tramp jurnalistlarga buni qisqa izohladi: «Çunki u sunʼiy emas».

Oq uy hovlisida suhbatlar

Yopiq eşiklar ortida boşlangan tuşlik kutilmaganda oçiq matbuot anjumaniga aylandi. Tramp mehmonlar bilan Oq uy hovlisidagi yölakka çiqdi va ortida kompaniya rahbarlari turgan holda yarim soatça savollarga javob berdi.

Prezident kelişuvni şunday taʼrifladi: «Bularning hammasi yaxşilik uçun böladi va biz uni xavfsiz qilamiz. Ular haqiqatan ham bir-birini nazorat qilib turadi, iş şunday yuradi».

Kelişuvning majburiy kuçi haqidagi savolga Tramp, «Menimça, u axloqan majburiy», deb javob berdi. Reutersʼning yozişiça, u hujjatni konstitutsiyaga ham qiyoslagan: «Bu qaysidir maʼnoda deyarli konstitutsiyaga öxşaydi. Dunyodagi eng yirik odamlar uni imzoladi, men ham prezident sifatida imzoladim. Bu çindan ham himoyaning bir şakli».

Meta asosçisi Mark Sukerberg kompaniyalar «mustahkam içki nazorat» tizimlarini yaratişga kelişganini aytdi. BBCga köra, u uçraşuvni «tarixiy suhbat» deb atadi. Şuningdek, Sukerberg bu yakuniy qadam emasligini taʼkidladi.

Bir neça kun oldin Tramp bilan keçki ovqatda qatnaşgan Anthropic rahbari Amodey prezidentning «sunʼiy intellektda kim yutsa, öşa yutadi» degan gapini eslatdi. Amodey hujjatni «juda muhim» va «xavfsiz ğalaba qozoniş» yöli deb atadi. Şuningdek, u ogohlantirişlarini ham takrorladi: «Texnologiyaning juda real xavflari bor. Bilasizmi, mexanizm, yaʼni bu xavflarni qanday bartaraf etişimiz hali muhokama qilinyapti».

Tarixda ilk bor trillioner bölgan Ilon Mask kelişuv mohiyatini öziga xos tarzda tuşuntirdi: «Biz qator narsalarga kelişdik: birgalikdagi monitoring, kengaşlarning maxsus qömitalari, umuman olganda, bir-birimizning uy vazifamizni tekşiriş». Uning fikriça, bu «odamlar faqat öz uy vazifasini özi tekşirganidan ança yaxşi».

Spiker Mayk Jonson esa Kongress «rulda barqaror qöllarni saqlaydi», deb işontirdi. Ammo yangi qonun qabul qilinişi haqida aniq gapirmadi.

Nega aynan hozir?

Oq uy va sunʼiy intellekt kompaniyalari yetakçilari örtasidagi faol muloqot va keçagi uçraşuvni sönggi oylardagi ketma-ket yuz bergan hodisalarsiz tuşunib bölmaydi. Aprel oyida Anthropic özining Mythos modelini öta xavfli deb topib, uni ommaga çiqarişdan voz keçgandi. Iyulda esa OpenAI modellari çeklangan sinov muhitidan çiqib, Hugging Face tizimlarini buzib kirdi.

Sentabrda hodisalar tezlaşdi. 25-sentabr kuni OpenAI öz agentlari AQŞda hukumatning bir qança tizimlarini buzişga uringanini maʼlum qildi. Avstraliyada esa kompaniya agenti Medicare soğliqni saqlaş tizimining onlayn maʼlumotlar portaliga ruxsatsiz kirgan.

Uçraşuvdan bir kun oldin OpenAI eng yangi GPT-6.1 Astra modelini xavfsizlik sabab çiqarmaslikka qaror qildi. Kompaniya rasmiysining aytişiça, model içki sinovlarda «inson xohişiga muvofiq harakat qiliş böyiça kompaniya standartlariga javob bermagan».

Sanoat yetakçilarining özi ham ehtiyotkorlikka çaqiryapti. Sentabr örtalarida Amodey butun soha böylab rivojlanişni sekinlaştirişga çaqirgan edi. OpenAI rahbari Sem Altman va Ilon Mask bu çaqiriqni qöllab-quvvatladi.

SI borasida AQŞ jamoatçiligining kayfiyati ham özgarib boryapti. Reuters/Ipsos söroviga köra, amerikaliklarning 73 foizi kompaniyalar SI keltirişi mumkin bölgan jiddiy zararning oldini oliş uçun yetarliça harakat qilmayotganidan xavotirda, 55 foizi esa rivojlanişni sekinlaştiriş tarafdori.

Data-markazlarning bu uçraşuvga nima aloqasi bor?

Uçraşuvda SI xavfsizligidan keyin eng köp tilga olingan mavzu data-markazlar böldi va bu tasodif emas. SI modellari ulkan hisoblaş quvvatini talab qiladi, bu quvvat esa katta hajmda elektr energiyasi va suv sarflaydigan data-markazlarda jamlanadi. Şu maʼnoda AQŞ va Xitoy örtasidagi SI poygasi amalda hisoblaş quvvatlari poygasidir.

Uçraşuvga kelgan yetakçilar esa bu infratuzilmaga yuzlab milliard dollar sarflayapti va bu sarmoya AQŞ iqtisodiyoti hamda fond bozorini oldinga tortyapti.

Ammo, oddiy amerikalik uçun bu uyining yonida qurilayotgan ulkan bino va kommunal tölovlar oşişi xavfi degani. Data Center Watch loyihasi maʼlumotlariga köra, 2026-yilning birinçi yarmida mahalliy aholining qarşiligi tufayli AQŞ böylab qariyb 200 milliard dollarlik data-markaz loyihalari töxtatilgan yoki keçiktirilgan.

AP'ning yozişiça, bu qarşilik ikki partiya tarafdorlarini ham qamrab olgan, ştatlar esa harakatga ötyapti. Iyul oyida Nyu-York gubernatori yangi yirik data-markazlar qurilişiga bir yilgaça moratoriy joriy etdi. Ammo data-markazlar kommunal tölovlarni oşirişi xavfi haqidagi gaplar bahsli bölib qolmoqda.

Şunga qaramay, noyabrdagi oraliq saylovlar oldidan bu kayfiyat respublikaçilar uçun jiddiy siyosiy xavfga aylanyapti. Şu bois Tramp jurnalistlar oldida data-markaz loyihalarini himoya qildi. U «juda boy va aqlli kompaniyalar» mahalliy jamoalarga «ulkan yordam berişini» aytgan.

NYTning yozişiça, Tramp data-markazlar qurilişi borasidagi xavotirlarni demokratlarning uydirmasi, deb ham atadi. Uning aytişiça, agar qarşiliklar davom etsa, data-markazlar «çet elga yoki boşqa joylarga ketişga majbur böladi».

Prezident Tramp masalani yana Xitoy bilan raqobatga boğladi: «U [Xitoy raisi Si Jinpingni nazarda tutilmoqda – Tahr.] buni juda xohlardi, har bittasini. Bilasizmi nega? Ular aqlli. Ular har bir data-markazni xohlaydi, çunki bu Xitoy uçun ajoyib», dedi Tramp.

Uning yonida turgan Mask bu gaplarga qöşildi, Xuang esa data-markazlarni «super intellekt fabrikalari» deb ataşni taklif qildi.

Data-markazlar masalasi – SI kelişuvi bilan bevosita boğliq. Maʼmuriyat nazarida SI rivoji sekinlaşsa, öz-özidan data-markazlar ham, sarmoya ham kamayadi, bu esa Xitoyga yon beriş degani. Şuning uçun Oq uy bahsni iqtisodiy ösişga boğlamoqda.

Tanqidlar va ziddiyatlar

Oq uy hovlisidagi optimizmga qaramay, kelişuv ekspertlar va siyosatçilar orasida jiddiy savollar uyğotdi. Ayrim mutaxassislar hujjat innovatsiya va tartibga soliş örtasida muvozanat saqlaşini aytayotgan bölsa, aksariyat ekspertlar ança tanqidiy yondaşmoqda.

BBC bilan suhbatlaşgan Sidney universiteti huquq professori Kimberli Vezerol kelişuv – kompaniyalarga «xavfsizlik nima ekanini özlari belgilaş» imkonini berişi va qoidabuzarlik uçun heç qanday oqibat közda tutmasligini tanqid qildi. AP’ning yozişiça, Harvard universiteti tahlilçisi Aleks Paskal xavflarni kamaytirişning yagona yöli qatʼiy huquqiy javobgarlik va tartibga soliş ekanini taʼkidlagan.

Kongressda esa fikrlar ikkiga bölingan. Uçraşuv kuni demokrat senator Mark Vorner Savdo vazirligi qoşida majburiy standartlarga ega Sunʼiy intellekt xavfsizligi kengaşini tuzişga doir qonun loyihasini tezkor qabul qilişni söradi. Loyiha - işlab çiquvçilardan ilğor modelni çiqarişdan oldin kengaşga uni tekşiriş imkonini berişni va xavfsizlik hodisalari haqida xabar qilişni talab qilardi. Biroq respublikaçi senator Ted Kruz uni tösib qöydi.

Times'ning yozişiça, hokimiyat içida ham yakdillik yöq: moliya vaziri Bessent kompaniyalar öz modellari yetkazgan zarar uçun javob berişi kerak, deydi. J.D. Vens va spiker Jonson rasmiy çeklovlar Amerikaning raqobatbardoşligiga zarar yetkazadi, deb hisoblaydi.

Endi nima böladi?

Oq uydagi uşbu kelişuv jarayonning yakuni emas, balki boşlanişi bölişi mumkin. Xususan, hujjatda ham «vaqt ötişi bilan bu qadamlarni qonun va qoidalarga aylantiriş mantiqan töğri bölişi mumkin», deyilgan.

Birinçidan, yangi nazorat tuzilmalari paydo böladi: Tramp «butun faoliyatni kuzatib turadigan» 10 kişilik qömita tuzişini va SI siyosatiga masʼul yangi maslahatçini tayinlaşini aytdi. Ayni şu qömita tarkibi maʼmuriyat qay tomonga oğişini körsatadi.

Ikkinçidan, Xitoy omili ham öta muhim: ötgan hafta Si Jinpingning taşrifi çoğida ikki davlat SI bilan boğliq hodisalar böyiça maxsus aloqa kanali oçişga kelişdi. Biroq Tramp hamkorlikni çuqurlaştirişga şoşilmayotganini oçiq aytdi: «Men heç narsa qilişni xohlamadim, çunki biz oldindamiz. Nega biror narsa qilişim kerak?»

Nihoyat, eng jiddiy sinov navbatdagi kiberxavfsizlik hodisasi yuz berganda keladi. Yaʼni, agar yana bir model yana nazoratdan çiqsa, kelişuvning zaif tomonlari oçiq körinib qoladi. Natijada majburiy qonunlar qabul qilişga bosim ortadi.

Xulosa qilib aytganda Oq uy uçun asosiy maqsad – tezlik va Xitoy ustidan ustunlik, oraliq saylovlar oldidan esa «çora körildi», degan signal beriş. 29-sentabrdagi ixtiyoriy kelişuv ikkalasini ham taʼminlaydi: sanoatga yuridik majburiyat yuklamaydi, lekin siyosiy qalqon vazifasini ötaydi.

Kompaniyalar esa tartibga soliş jarayonlariga rozi, faqat uni qaçon, qay şaklda va kimning qöli bilan yozilişini özlari belgilamoqçi. Tanqidçilar nazarida aynan şu holat asosiy xavf: qoidalarni – nazorat qilinişi kerak bölganlarning özlari yozyapti.