Iskandar Tursunov, “Al Muamalat Consulting” rahbari: 20 ga yaqin bank islomiy bank darchalarini ochish uchun tayyorgarlik bosqichini boshladi. Qonun qabul qilinganidan keyin, tabiiyki, qonunosti hujjatlarida islomiy bank litsenziyasini olish uchun bankda nimalar qilinishi, qanday shartlar bajarilishi va qanday huquqiy asoslar yaratilishi kerakligi aniq belgilanadi. Bu kadrlarni tanlashdan tortib, bankda islomiy bank xizmatlarini koʻrsatishda muhim sanaladigan maxsus kengash – biz shariat kengashi deyapmiz – vakolatlarigacha boʻlgan jarayonlarni qamrab oladi. Shu talablar asosida banklar Markaziy bankka hujjat topshirib, islomiy bank litsenziyasini olishga harakatni boshladi. Markaziy bank xalqaro islom moliyasi ekspertlarini jalb qilgan holda, kamchiliklarga yoʻl qoʻymaslik uchun nizomlarni qayta koʻrib chiqdi. Shu sabab hujjat topshirish jarayoni biroz kechikdi. Ammo bu kechikish banklarimizning foydasiga: ishlar yanada toʻgʻri yoʻlga qoʻyilib, keyinchalik qoʻshimcha ishlarni qaytadan qilishga toʻgʻri kelmasligi uchun.
Shokir Sharipov, jurnalist: Men oddiy bir Oʻzbekiston vatandoshi sifatida qachon borib bevosita shu darchalarga murojaat qila olaman?
Hayotjon Azimov, “Al Muamalat Consulting” eksperti: Markaziy bankda arizalarni koʻrib chiqish muddati qonunda belgilangan. Ular koʻrib chiqilib, litsenziya berilganidan keyin banklar toʻlaqonli faoliyatni boshlaydi. Bu taxminan yil oxiri – keyingi yil boshlariga toʻgʻri kelishi kerak.
Shokir Sharipov: Demak, mana shu joriy yilning oxirida men bevosita banklardan qaysi biriga murojaat qilishni tanlay olaman. Shunaqami?
Hayotjon Azimov: Ha. Strategiya boʻyicha kamida bitta bankka litsenziya berish koʻzda tutilgan. Yaʼni kamida bitta bank shu yil islomiy bank faoliyatini, islomiy tamoyillar asosida xizmat koʻrsatishni boshlaydi. Demak, sizda shu yil oxirigacha, Xudo xohlasa, anʼanaviy bankdami yoki islomiy bankda hisob ochamanmi, degan tanlov boʻladi. Keyingi yil va undan keyingi yillarda esa islomiy banklarning oʻrtasida qaysi biriga boraman, degan tanlov boʻlishi ustida ishlayapmiz.
Iskandar Tursunov: Ayni paytda Oʻzbekistonda banklarda birorta islomiy bank darchasi mavjud emas. Aynan shunday darchalarni ochish uchun banklar Markaziy bankka hujjat topshirdi. Bilishimizcha, bir nechta bank hujjat taqdim etgan. Markaziy bank bilan muloqotlarda va belgilangan nizomlarda bu jarayon ikki-uch oygacha vaqt olishi aytilgan. Shundan kelib chiqsak, taxminan noyabr oylariga borib ayrim banklar islomiy bank darchasi uchun litsenziya olishi mumkin. Markaziy bank bu jarayonga juda jiddiy va jadal kirishgan. Lekin bu faqat Markaziy bankka bogʻliq emas. Banklarning oʻzi ham tayyor boʻlishi kerak. Yaʼni banklar Markaziy bank talab qilgan hujjatlarni kamchiliksiz, toʻla-toʻkis tayyorlab topshirishi kerak, aks holda litsenziya ololmaydi. Shuning uchun bu talab toʻgʻri. Yillar mobaynida islom moliyasi va bankchiligi bizda sekin rivojlandi, lekin soʻnggi besh-olti yilda bu sohaga jadal eʼtibor berilgani bois jarayon tezlashdi. Umid qilamizki, xalqimiz kutayotgan mujda – islomiy bank darchalarining ochilishi – tez orada roʻyobga chiqadi va yil soʻngiga qadar ikki-uchta bankda shunday darchalar boʻlishi mumkin.
Shokir Sharipov: Banklar uchun bu mahsulot, toʻgʻrimi, tijoriy mahsulot. Shuning uchun banklarda bu yoʻnalishda sustkashlik boʻlishi bozor iqtisodiyotiga ham zid boʻlsa kerak-a?
Iskandar Tursunov: Toʻgʻri. Sustkashlik xalqimizning kutayotgan orzusini kechiktiradi. Bundan tashqari, aholi qoʻlida aynan qadriyatlari yoki boshqa sabablar tufayli boʻsh turgan pulning iqtisodiyotga bir kun boʻlsa ham kech kirib kelishi – bu ham kechikish degani. Islom moliyasi va islom bankchiligi qoidalariga muvofiqlikni taʼminlash uchun barcha hujjatlar juda ehtiyotkorlik bilan koʻrib chiqildi va bu biroz vaqt oldi. Umid qilamizki, barcha masalalar hal etilgan holda banklar tez orada litsenziya ola boshlaydi.
Shokir Sharipov: Yutuqlarimiz oʻzimiz bilan. “Yutuq” degani oʻzi erishilgan narsa degani. Qayerda kamchiliklar bor? Harakatlarni nimalar bilan toʻldirishimiz kerak?
Iskandar Tursunov: Islom moliyasi faqat islomiy banklardan iborat emas. Oddiy xalq ham, regulyatorlar ham, bunga masʼul insonlar ham bilishi kerakki, islomiy moliya deganimizda faqat islomiy bankni tushunib, diqqat-eʼtiborni faqat unga qaratib qolish kerak emas. Chunki bu muqobil va toʻliq moliyaviy tizim. Shuning uchun parallel ravishda uning atrofidagi boshqa islomiy moliya instrumentlari ham rivojlanib borishi kerak. Faqat islomiy bankka diqqat qaratish bilan cheklanib boʻlmaydi.
Masalan, hozir Istiqbolli milliy agentlik islomiy qimmatli qogʻozlar - sukuk bozori ustida ishlayapti. Bu jarayon qanchalik tezlashsa, qonunchilik tezroq qabul qilinib amaliyotga kirsa, tizimning tarkibiy qismlari bir-birini toʻldirib boradi. Kapital bozori boʻlmagan joyda banklarning ishlashi ham, iqtisodiyotda moliya bozorining toʻlaqonli ishlashi ham oqsoqlanadi. Bundan tashqari, sugʻurta bozori ham rivojlanishi kerak. Mikromoliya tashkilotlariga ruxsat berildi, ularning rivojlanishi ham taʼminlanishi lozim.
Kecha prezidentimiz iqtisodiy va moliyaviy sohaga masʼul rahbarlar bilan uchrashib, Oʻzbekistonda aholi daromadini oshirish, kambagʻallikka qarshi kurashish va yangi ish oʻrinlarini yaratish boʻyicha koʻrsatmalar berdi. Tadbirkorlarga yildan-yilga katta eʼtibor berilyapti. Eʼtibor oshgan sari tadbirkorlarning moliyaviy resurslarga talabi ham ortadi. Bu talabni taʼminlab bera olishimiz kerak. Davlat rahbariga beriladigan taqdimotlarda anʼanaviy moliya bilan cheklanib qolmasdan, uning yoniga islomiy moliya instrumentlarini ham qoʻshib, ularning imkoniyatlari, potensiali, iqtisodiyotda qoʻshilgan qiymat va yangi ish oʻrinlari yaratish salohiyatini koʻrsatish vaqti keldi.
Prezident administratsiyasida va hukumat tashkilotlarida ham islomiy moliyaga masʼul boʻlimlar, boshqarmalar yoki departamentlar boʻlib, makro darajada islom moliyasining potensialini ishlab chiqib, davlat rahbariga taqdimotlar qilib borishi va bu yoʻnalishda jiddiy ish olib borishi kerak.
Davlatimiz rahbari “Al Muamalat Consulting” va islom moliyasi sohasida qilayotgan ishlarimizni munosib koʻrib, eʼtirof etdi va koʻkrak nishoni berdi. Oʻsha yerda minglab tadbirkorlar ishtirok etgan katta netvorking boʻldi. Tadbirkorlar bilan suhbatlashganingizda, ular islomiy moliyani kutib turganini koʻrasiz. Ular “qachon?” deb soʻrashyapti. Davlatimiz rahbari ham bu ishlar ijobiy natija berayotganini, ular hech qachon toʻxtatilmasligini va shu yoʻnalishda sekin-asta davom etilishini aytdi.
Shokir Sharipov: Prezidentning “sekin-asta” deganini boshqacha talqin qiladiganlar ham chiqishi mumkin-da... “Sekinlashishimiz kerak ekan”, deb.
Iskandar Tursunov: “Sekinlashishimiz mumkin” deyish oʻta katta strategik xato va iqtisodiy orqaga ketish boʻladi. Bu aynan islom moliyasi rivojlanishiga va uni kutib turgan insonlarning umidsizligiga olib kelishi mumkin. Men hurmatli prezidentimiz bilan muloqotda aytdimki, Oʻzbekiston qoʻshni davlatlarda 30 yil davomida amalga oshirilib, bugungi kunda ham erishila olmagan ayrim natijalarga olti yil ichida institutsional va tizimli yondashuv orqali erishdi. Davlatimiz rahbari ham aynan tizimli, shoshmashosharliksiz, institutsional yondashuv bilan ishlash va bu yondashuv ijobiy natija berayotganini taʼkidladi. Umid qilamanki, sohani rivojlantirishni qoʻllab-quvvatlayotganlar “sekin-asta” degan gapni prioritet orqada ekan, deb emas, balki hozir amalga oshirayotgan ishlarimiz toʻgʻri va shu jadallikda, shu yondashuvda davom etish kerak, deb tushunadi.
Shokir Sharipov: Yaʼni amaldorlar “sekin-asta”ni shunday tushunishi kerak.
Iskandar Tursunov: Ha. Davlatimiz rahbari Oʻzbekistonda tadbirkorlikni rivojlantirish haqida jon kuydirib aytayotgan gaplarining barchasida biror narsani sekinlashtirib qoʻyishni emas, balki ilgʻor, natijador va manfaatli harakat qilishni nazarda tutyapti. Menimcha, masʼullar ham, sohaga oid insonlar ham buni toʻgʻri tushunib turishibdi.
Shokir Sharipov: Masalan, men puldor, qadriyatli bir kishiman, tadbirkorman. Pulimni ishlatishni, iqtisodiyotda ishlashini, kimgadir foyda keltirishini xohlayman. Ertaga biror gʻalati holatda qolmaymanmi? Deylik, pulimni bankka joylashtiraman, keyin kimdir kelib: “Bu pulni qayerdan topdingiz?” deb soʻramaydimi?
Iskandar Tursunov: Aslida, islomiy moliya va islomiy bank tizimi Oʻzbekistonda nima maqsadda yaratilyapti? Aynan qadriyatli insonlar yoki tadbirkorlarning qoʻlida boʻsh turgan mablagʻlarni iqtisodiyotga jalb qilish hamda moliyaviy inklyuzivlikni taʼminlash uchun. Yaʼni odamlarda tanlov imkoniyati boʻladigan yana bir muqobil moliyaviy tizim kirib kelyapti. Bu anʼanaviy moliyaviy tizimga hech qanday xavf tugʻdirmaydi yoki risk bermaydi.
Islomiy bank aynan shu qadriyatlar asosida yillar davomida jamgʻarmaga ega boʻlgan insonlarning mablagʻlarini jalb qilib, uni iqtisodiyot va moliya sektoriga toʻgʻri rasmiylashtirgan holda kiritishi kerak. Bu jarayon, albatta, bank, davlat va masʼul organlar tomonidan kafolatlanishi lozim. Maqsad shunchaki bank ochib qoʻyish yoki “islomiy moliya bormi – bor” qilish emas. Maqsad – iqtisodiyot va moliyaga aynan shu resurslarni jalb qilish. Demak, mablagʻlarning kafolati va daxlsizligi taʼminlanishi kerak.
Shundagina biz kutayotgan natijalar – kambagʻallikni qisqartirish, yangi ish oʻrinlarini yaratish, tadbirkor va aholining davlatga va tizimga ishonchini oshirish roʻyobga chiqadi. Oʻylaymanki, bu yerda hadiksirash, qoʻrqish yoki “resursni bankka joylashtirsam, qayerdan olgansan, deb soʻrashadi” degan xavotirlar oʻtmishda qoldi, Shokir aka.
Shokir Sharipov: Endi tasavvur qilaylik, men puldor tadbirkor emasman, oddiy odamman. Hech qaysi bank bilan umuman ishim yoʻq, chunki moliyaviy imkoniyatim yoʻq. Shunday holatda menga islomiy moliya institutining nima foydasi bor?
Hayotjon Azimov: Islomiy moliya ekotizimi faqat islomiy bankdan iborat emas. Uning tijoriy tarafi bor: islomiy banklar, islomiy sugʻurta kompaniyalari – buni takaful deymiz, undan tashqari islomiy kapital bozorlari bor. Bu tizim 10-100 dollardan tortib milliard va trillionlargacha boʻlgan mablagʻlarni qamrab olishi mumkin. Lekin islom moliyasining yana bir oʻziga xos jihati – islomiy ijtimoiy moliya. Bu komponent juda muhim va butun dunyoda keng tarqalgan.
Ijtimoiy moliya tabiatan islom moliyasi talablariga yaqin boʻlgani uchun bu yerda qilinadigan ish nisbatan kam. Masalan, oddiy bankni islomiy bankka oʻtkazish uchun koʻp ish qilish kerak: moliyaviy mahsulotlarni ishlab chiqish, tasdiqlash, qonunlarni oʻzgartirish talab etiladi. Ijtimoiy ahamiyatga ega qismi esa tabiatan islom moliyasi standartlari talablariga yaqin. Faqat uni moliyaviy va tijoriy tizim bilan bogʻlash kerak boʻlgan nuqtalar bor.
Islomiy ijtimoiy moliyaning asosiy komponentlari uchta: zakot, ehson va vaqf. Banklar, islomiy sugʻurta va kapital bozorlari kabi moliyaviy tizim ishtirokchilari zakot toʻlaydi. Bizda ham dividend toʻlashdan oldin zakot hisoblanishi mumkin – bu soliqqa oʻxshash tarzda ishlaydi.
Iskandar Tursunov: Oʻzbekiston Respublikasida ijtimoiy himoya va ijtimoiy koʻmakka juda katta eʼtibor beriladi. Har yili katta miqdorda mablagʻlar va sarmoyalar ajratiladi, byudjetdan qoʻshimcha resurslar beriladi. Islomiy banklar va islomiy moliya institutlarining rivojlanishi ijtimoiy himoyaga sarflanadigan byudjet mablagʻlariga tushadigan yukni yengillashtirishi mumkin. Chunki islomiy banklar va islomiy moliya tashkilotlari yil soʻngida daromad olganda yoki nisobga yetganda zakot toʻlaydi yoki mablagʻlarining bir qismini xayriyaga yoʻnaltiradi. Bular kichik summalar emas.
Zamonaviy islom moliyasida zakot ham, vaqf ham shunday zamonaviy instrumentlarga aylanganki, Malayziya, Indoneziya va arab davlatlarida ulardan aholining ijtimoiy qatlamlariga, tadbirkor ayollarga yoki boquvchisi yoʻq insonlarga yordam berish uchun katta resurslar yigʻishda foydalanilyapti. Islomiy moliya xizmati bilan shugʻullangan banklar va boshqa tashkilotlar, albatta, davlat belgilagan soliqlar va turli yigʻimlarni ham toʻlaydi.
Ayrim davlatlarda zakot toʻlanayotgani ham hisobga olinib, soliqlarda shunga mutanosib yengilliklar berilgan. Chunki tashkilot soliqlarni toʻlashdan tashqari, islom moliyasi talablaridan kelib chiqqan holda 2,5 foizlik zakot ham toʻlaydi. Aylanmasi katta tashkilotlar uchun bu kichik summa emas. Demak, biz ham shu masalalarni koʻrib chiqishimiz kerak. Oʻylaymanki, bu byudjet yukini yengillashtiradi va davlatimizning ijtimoiy himoya sohasida olib borayotgan ishlarini qoʻllab-quvvatlagan holda aholiga beriladigan koʻmaklar hajmini oshirishga xizmat qiladi.
