“Öğil bölsa, bas”: Özbekistonda öğil farzandga ustunlik oilalar qaroriga qanday taʼsir qiladi?
|17:15 / 15.09.202625 44913 min
Özbekistonda oilalar öğil farzandli bölgaç, farzand körişni davom ettiriş ehtimoli sezilarli kamayadi. Yangi tadqiqotga köra, bu taʼsir tuğuruqlar soni oşgani sari kuçayib, 32–36 foizgaça yetadi. Tadqiqot mualliflari buni oilaning kamida bitta öğilga ega bölişni közlagan “töxtaş qoidasi” bilan izohlaydi.
Özbekistonda oilalar kamida bitta öğil körsa, keyingi farzandni dunyoga keltiriş ehtimoli sezilarli darajada kamayadi. Bu yaqinda eʼlon qilingan “A Tale of two choices: Son preference and reproductive outcomes in Uzbekistan” tadqiqotidan kelib çiqadigan xulosadir. Tadqiqot mualliflari Hilola Duşamova, Raşid Javed, Ğayrat Suyunov va Munira Zakirova.
Kun.uz tadqiqot mualliflardan biri Raşid Javed bilan suhbatlaşib, ayrim savollarga javob oldi.
Öğil bölsa, yetarli – tadqiqotning asosiy xulosasi
Tadqiqotda 2021–2022-yillardagi Özbekiston Multiple Indicator Cluster Survey maʼlumotlaridan foydalanilgan. Ikkinçi bosqiçda 4448 ta uy xöjaligidan maʼlumot yiğilgan. Tadqiqotning yakuniy tanlanmasiga esa kamida bir marta tirik farzand körgan 3585 nafar turmuş qurgan ayol kiritilgan.
Mualliflar “özbek oilalarida öğil farzandga ehtiyoj yuqori bölgani uçun oilalar öğil tuğilgunça farzand körişda davom etadi” degan oddiy taxminni emas, balki buning teskarisini ham körsatişgan: öğil tuğilgaç, farzand körişni töxtatiş yoki keyingi tuğuruqni keçiktiriş ehtimoli oşadi. Masalan:
ikkinçi farzanddan keyin kamida bitta öğli bor ayollarning yana farzand köriş ehtimoli 16,7 foizga past;
uçinçi tuğuruqdan keyin bu farq 32,1 foizgaça;
törtinçi tuğuruqdan keyin esa 35,9 foizgaça yetadi.
Yana qiziq tomoni - öğillar soni oşgani sari farzand körişni davom ettiriş ehtimoli ham kamayadi.
Masalan, dastlabki ikki farzandi qiz bölgan ayollarga nisbatan bitta öğli bor ayollarning keyingi farzand köriş ehtimoli 15,8 foizga, ikki öğli bor ayollarniki esa 18,4 foizga past bölgan.
Törtinçi tuğuruqdan keyin esa öğil farzandlari soniga qarab keyingi tuğuruq ehtimoli 28,6–38,5 foizga past bölgan.
Lekin tadqiqotning eng qiziq joyi boşqa: tadqiqotçilar ikki xil jinsdagi farzandlari bor oilalar bilan faqat qizlari yoki faqat öğillari bor oilalarni ham soliştirgan. Natijada birinçi ikki farzandi qiz bölgan ayolning uçinçi farzandni köriş ehtimoli aralaş jinsdagi ikki farzandi bor ayolnikidan 15,6 foiz yuqori.
Mavzuga oid
ualliflarning O‘zbekiston MICS 2021–2022 ma’lumotlari asosidagi hisob-kitoblari.
Jins kesimida paritet bo‘yicha farzand ko‘rishning davomiyligi.
Jins kesimida paritet bo‘yicha farzand ko‘rishning davomiyligi.
ualliflarning O‘zbekiston MICS 2021–2022 ma’lumotlari asosidagi hisob-kitoblari.
Jins kesimida paritet bo‘yicha farzand ko‘rishning davomiyligi.
Uçta qizi bor ayollarda törtinçi farzandni köriş ehtimoli 32,1 foizga yuqori, törtta qizi bor ayollarda esa beşinçi farzand ehtimoli 36,1 foizga yuqori bölgan. Ammo bir xil jinsdagi barça farzandlari öğil bölgan oilalarda keyingi farzand körişga statistik jihatdan sezilarli taʼsir aniqlanmagan. Şu sababli mualliflar Özbekistonda “oilada, albatta, öğil ham, qiz ham bölişi kerak” degan “mixed sex preference” aralaş jins ustunligi uçun dalil topmagan. Aksinça, natijalar öğilga bölgan afzallikni körsatadi.
Tuğuruqlar oraliği ham özgaradi
Tadqiqotga köra, öğli bor ayollar keyingi farzandni uzoqroq interval bilan körişga moyil. Masalan, birinçi farzanddan keyin:
öğli yöq ayollarda keyingi homiladorlik 24 oy içida yuz berişi 47 foiz;
öğli bor ayollarda esa 40 foiz.
Ikkinçi tuğuruqdan keyin bu körsatkiç mos ravişda 22 foiz va 14 foiz bölgan.
Cox modeli orqali hisoblaganda, birinçi farzandi öğil bölgan ayollarda keyingi tuğuruq oraliği qiz farzandli ayollarga nisbatan taxminan 14 foiz uzoqroq bölgan. Ikkinçi farzandi öğil bölganlarda esa keyingi tuğuruqni keçiktiriş taʼsiri 23 foiz atrofida.
Muayyan tug‘ilish tartibida kamida bir nafar o‘g‘il farzandning mavjudligi va keyingi tug‘ilish oralig‘i
Muayyan tug‘ilish tartibida kamida bir nafar o‘g‘il farzandning mavjudligi va keyingi tug‘ilish oralig‘i
Kontratsepsiya
Kamida bitta öğli bor ayollarning kontratsepsiyadan foydalaniş ehtimoli 8,9 foiz yuqori bölgan. Mualliflar buni öğil tuğilgaç, ayrim oilalarda farzand körişni töxtatiş qarori kuçayişi bilan boğlaş mumkinligini körsatadi. Tadqiqotda kontratsepsiya tarkibidagi usullarning taxminan 96,6 foizi zamonaviy usullar, 3,4 foizi esa anʼanaviy usullar ekani ham qayd etilgan.
Hisob-kitoblarda ayolning yoşi, taʼlimi, erining yoşi, oila kattaligi, hudud (qişloq/şahar) va iqtisodiy holati kabi omillar ham nazorat qilingan.
Yana bir muhim raqam: Özbekistonda tuğilişdagi jinslar nisbati
Tadqiqot mualliflari mavzuni faqat tuğilişlar ketma-ketligi bilan çeklamaydi. Ular Özbekistonda tuğilişdagi jinslar nisbatini ham muhokama qiladi: har 100 qizga 108 nafar öğil bola. Tabiiy nisbat esa taxminan 105 öğilga 100 qiz deb olinadi.
Mualliflar Özbekistondagi bu yuqori nisbat jins tanlab abort qiliş ehtimoli bilan boğliq bölişi mumkinligini muhokama qiladi. Ammo bu tadqiqotning asosiy empirik natijasi emas va mualliflarning özi ham Özbekistonda jins tanlab abort qiliş böyiça işonçli maʼlumotlar kamligini taʼkidlaydi. Şuning uçun maqolada “Özbekistonda qiz homilalar abort qilinadi” degan qatʼiy xulosa çiqariş notöğri böladi.
“Öğil farzandning tuğilişi oilaning muhim reproduktiv maqsadlaridan biriga erişilganini bildiruvçi signal”, deydi doktor Raşid Javed.
Muayyan tug‘ilish tartibidagi o‘g‘il farzandlar soni va keyingi tug‘ilish oralig‘i
Muayyan tug‘ilish tartibidagi o‘g‘il farzandlar soni va keyingi tug‘ilish oralig‘i
Dr. Raşid Javed – Fransiyadagi Pau va Adur mamlakatlari universitetida iqtisodiyot böyiça PhD darajasini olgan. Hozirda Buyuk Britaniyadagi Northumbria University tarkibidagi Newcastle Business Sçoolʼda öqituvçi sifatida faoliyat yuritadi.
Uning ilmiy tadqiqotlari rivojlaniş va demografik iqtisodiyot yönalişlariga qaratilgan bölib, xususan, öğil farzandga bölgan afzallik, reproduktiv qarorlar va bolalarning inson kapitalidagi gender tafovutlarini örganadi.
– Tadqiqotingizga köra, ayolning öğli bölsa, keyingi farzandni köriş ehtimoli kamayadi. Buni qanday tuşuntirasiz? Öğil farzand tuğilişi oilaning “yana farzand körişimiz kerak” degan qarorini özgartiradimi? Bu holat öğil farzandga bölgan anʼanaviy ehtiyoj bilan boğliqmi?
– Asosan, ha. Tadqiqotimiz şuni körsatadiki, birinçi farzandning jinsi keyingi tuğuruqqa sezilarli taʼsir qilmaydi - ayollarning 80 foizdan ortiği birinçi farzandi öğil yoki qiz bölişidan qatʼi nazar, ikkinçi farzandni dunyoga keltiradi.
Biroq ikkinçi tuğuruqdan boşlab vaziyat özgaradi: oilada kamida bitta öğil farzand bölsa, ular farzand körişni davom ettiriş ehtimoli sezilarli darajada kamayadi. Masalan, ikkinçi farzand tuğilgaç, dastlabki ikki farzandi orasida kamida bitta öğli bor juftliklarning uçinçi farzandni köriş ehtimoli dastlabki ikki farzandi qiz bölgan juftliklarga nisbatan 16,7 foizga past.
Xuddi şuningdek, uçinçi va törtinçi tuğuruqlardan keyin ham kamida bitta öğli bor juftliklarning farzand körişni davom ettiriş ehtimoli qariyb uçdan birga kam. Bu holat klassik “töxtaş qoidasi” (stopping rule) mavjudligini körsatadi: oilalar kamida bitta öğil farzandli bölmagunça farzand körişda davom etişi mumkin. Şunday ekan, öğil farzandning tuğilişi oilaning muhim reproduktiv maqsadlaridan biriga erişilganini bildiruvçi signal bölib xizmat qiladi.
– Tadqiqotda öğil farzand tuğilgaç, keyingi tuğuruqlar oraliği uzayişi va kontratsepsiyadan foydalaniş ehtimoli oşişi aniqlangan. Bunda asosiy omil nima deb öylaysiz: öğil farzandga bölgan ijtimoiy-madaniy ehtiyoj qondirilişimi, oilaning rejalaştirilgan farzandlar soniga yetgan deb hisoblaşimi yoki iqtisodiy omillarmi?
– Tadqiqotimiz natijalari öğil farzandga bölgan afzallik özbek juftliklarining reproduktiv xulq-atvoriga uçta asosiy yöl orqali sezilarli taʼsir qilişini körsatadi.
Birinçidan, kamida bitta öğli bor ayollarning umuman boşqa farzand körmaslik ehtimoli sezilarli darajada yuqori. Bu taʼsir tuğuruqlar soni oşgani sari kuçayadi va 32–36 foizgaça yetadi.
Ikkinçidan, yana farzand körişga qaror qilgan ayollar orasida ham öğil farzandning mavjudligi keyingi tuğuruqni öğli bölmagan ayollarga nisbatan keçiktiradi.
Kontratsepsiyadan foydalaniş ham uşbu mexanizmning bir qismidir: kamida bitta öğli bor ayollarning kontratsepsiyadan foydalaniş ehtimoli öğli bölmagan ayollarga qaraganda 8,9 foizga yuqori. Bu esa tadqiqotimizda kuzatilgan tuğuruqlar orasidagi uzoqroq intervallarni qisman tuşuntiradi.
Uçinçidan, biz “aralaş jinsdagi farzandlarga ega böliş” afzalligi, yaʼni oilada ham öğil, ham qiz bölişini istaş holatiga dalil topmadik. Agar ota-onalar şunçaki xilma-xillikni - bir öğil va bir qizni - istaganida, barça farzandlari öğil bölgan oilalar qiz farzandli böliş uçun yana farzand körişga harakat qilişini kutgan bölardik. Biroq bunday holat kuzatilmaydi.
Aksinça, barça farzandlari qiz bölgan oilalar farzand körişni davom ettiriş ehtimoli sezilarli darajada yuqori. Tuğuruqlar soni köpaygan sari bu ehtimol 36 foizgaça yuqori böladi. Bu, bizningça, asosiy maqsad muayyan oilaviy tarkib yoki farzandlar soniga erişiş emas, balki oilada kamida bitta öğil farzand bölişi ekanini körsatuvçi eng yaqqol dalildir.
Biroq tadqiqotimiz böyiça bir muhim izoh bor: biz odamlarning xatti-harakatlarini kuzatdik, ularning niyatlarini emas. Şu sababli iqtisodiy sabablarni, masalan, qarilik çoğida moddiy taʼminot yoki meros masalasini töliq inkor eta olmaymiz. Bunday omillar madaniy afzallik bilan birga mavjud bölişi yoki hatto uning asosida yotişi mumkin.
– Özbekistonda tuğilişdagi jinslar nisbati tabiiy körsatkiçdan yuqoriroq - har 100 qizga 108 öğil bola töğri kelişi qayd etilgan. Sizning tadqiqotingizdagi natijalar bilan birgalikda qaralganda, bu raqamlar Özbekistonda öğil farzandga bölgan afzallikning real demografik oqibatlari haqida qanday signal beradi? Jins tanlaş amaliyotining mavjudligi yoki kölami haqida tadqiqotingizdan qanday xulosa çiqariş mumkin va nimani aytiş uçun hozirça dalil yetarli emas?
– Bu masalada ehtiyotkor bölişimiz kerak. Özbekistonda tuğilişdagi jinslar nisbati - har 100 qizga 108 nafar öğil, tabiiy körsatkiçdan, yaʼni 105:100 nisbatidan ança yuqori. Bu holat bir neça ön yillardan beri saqlanib kelayotgani ham eʼtiborga molik.
Biroq bizning tadqiqotimiz tuğilişdan keyingi reproduktiv xatti-harakat, yaʼni farzand körişni töxtatiş va tuğuruqlar orasidagi interval masalasiga bağişlangan. Biz tuğilişdan oldingi jarayonlarni örganmadik.
Xususan, jins tanlab abort qiliş holatini bevosita tekşirmadik. Bundan taşqari, Özbekistonda bunday amaliyot böyiça işonçli maʼlumotlar deyarli mavjud emas.
Biz aytişimiz mumkin bölgan narsa şuki, bu ikki hodisa mantiqan özaro boğliq: jins tanlaş texnologiyalaridan foydalaniş imkoniyati çeklangan jamiyatlarda oilalar öğil farzandli böliş uçun farzand körişni takrorlaş orqali öz maqsadiga erişişga harakat qilişi mumkin. Bunday texnologiyalar kengroq tarqalgan joylarda esa uşbu bosimning bir qismi tuğilişdan oldingi jins tanlaşga köçişi mumkin.
Har ikkala xatti-harakat ham bir xil asosiy omil - öğil farzandga bölgan afzallik bilan izohlanişi mumkin. Biroq bizning tadqiqotimiz asosan reproduktiv xatti-harakatning tuğilişdan keyingi qismiga oid dalillarni taqdim etadi.
– Agar öğil farzand tuğilişi haqiqatan ham oilaning keyingi reproduktiv qaroriga şunçalik kuçli taʼsir qilsa, bu Özbekistonning kelajakdagi demografik jarayonlari - tuğiliş darajasi, oilalar hajmi va aholi tarkibiga qanday taʼsir qilişi mumkin? Sizningça, siyosatçilar va demograflar bu natijadan qanday xulosa çiqarişi kerak?
Tadqiqotimiz natijalari öğil farzandga bölgan afzallik Özbekistonning uzoq muddatli demografik rivojlanişi uçun muhim oqibatlarga olib kelişi mumkinligini körsatadi.
Masalan, agar oilalar öğil farzandli bölgaç, farzand körişni ertaroq töxtatsa, bu vaqt ötişi bilan tuğiliş darajasi pasayişi va oilalar hajmi kiçrayişiga olib kelişi mumkin.
Şu bilan birga, agar öğil farzandga bölgan afzallik tuğilişdagi jinslar nisbatining doimiy ravişda yuqori bölişiga ham hissa qöşayotgan bölsa, bu uzoq muddatda aholining jinsiy tarkibiga ham taʼsir körsatişi mumkin.
Siyosatçilar uçun asosiy xulosa şuki: öğil farzandga bölgan afzallik şunçaki madaniy qaraş emas. U amaldagi reproduktiv xatti-harakatni - farzand körişni töxtatiş va tuğuruqlar orasidagi vaqtni belgilaşni ham şakllantiradi.
Şu sababli gender tengligini ilgari suradigan hamda öğil farzandni afzal körişga sabab bölayotgan ijtimoiy va iqtisodiy rağbatlarni kamaytiradigan siyosatlar Özbekistonning kelajakdagi demografik rivojlanişi uçun muhim bölişi mumkin.
