“Oʻgʻil boʻlsa, bas”: Oʻzbekistonda oʻgʻil farzandga ustunlik oilalar qaroriga qanday taʼsir qiladi?
|17:1568113 min
Oʻzbekistonda oilalar oʻgʻil farzandli boʻlgach, farzand koʻrishni davom ettirish ehtimoli sezilarli kamayadi. Yangi tadqiqotga koʻra, bu taʼsir tugʻuruqlar soni oshgani sari kuchayib, 32–36 foizgacha yetadi. Tadqiqot mualliflari buni oilaning kamida bitta oʻgʻilga ega boʻlishni koʻzlagan “toʻxtash qoidasi” bilan izohlaydi.
Oʻzbekistonda oilalar kamida bitta oʻgʻil koʻrsa, keyingi farzandni dunyoga keltirish ehtimoli sezilarli darajada kamayadi. Bu yaqinda eʼlon qilingan “A Tale of two choices: Son preference and reproductive outcomes in Uzbekistan” tadqiqotidan kelib chiqadigan xulosadir. Tadqiqot mualliflari Hilola Dushamova, Rashid Javed, Gʻayrat Suyunov va Munira Zakirova.
Kun.uz tadqiqot mualliflardan biri Rashid Javed bilan suhbatlashib, ayrim savollarga javob oldi.
Oʻgʻil boʻlsa, yetarli – tadqiqotning asosiy xulosasi
Tadqiqotda 2021–2022 yillardagi Oʻzbekiston Multiple Indicator Cluster Survey maʼlumotlaridan foydalanilgan. Ikkinchi bosqichda 4448 ta uy xoʻjaligidan maʼlumot yigʻilgan. Tadqiqotning yakuniy tanlanmasiga esa kamida bir marta tirik farzand koʻrgan 3585 nafar turmush qurgan ayol kiritilgan.
Mualliflar “oʻzbek oilalarida oʻgʻil farzandga ehtiyoj yuqori boʻlgani uchun oilalar oʻgʻil tugʻilguncha farzand koʻrishda davom etadi” degan oddiy taxminni emas, balki buning teskarisini ham koʻrsatishgan: oʻgʻil tugʻilgach, farzand koʻrishni toʻxtatish yoki keyingi tugʻuruqni kechiktirish ehtimoli oshadi. Masalan:
ikkinchi farzanddan keyin kamida bitta oʻgʻli bor ayollarning yana farzand koʻrish ehtimoli 16,7 foizga past;
uchinchi tugʻuruqdan keyin bu farq 32,1 foizgacha;
toʻrtinchi tugʻuruqdan keyin esa 35,9 foizgacha yetadi.
Yana qiziq tomoni - oʻgʻillar soni oshgani sari farzand koʻrishni davom ettirish ehtimoli ham kamayadi.
Masalan, dastlabki ikki farzandi qiz boʻlgan ayollarga nisbatan bitta oʻgʻli bor ayollarning keyingi farzand koʻrish ehtimoli 15,8 foizga, ikki oʻgʻli bor ayollarniki esa 18,4 foizga past boʻlgan.
Toʻrtinchi tugʻuruqdan keyin esa oʻgʻil farzandlari soniga qarab keyingi tugʻuruq ehtimoli 28,6–38,5 foizga past boʻlgan.
Lekin tadqiqotning eng qiziq joyi boshqa: tadqiqotchilar ikki xil jinsdagi farzandlari bor oilalar bilan faqat qizlari yoki faqat oʻgʻillari bor oilalarni ham solishtirgan. Natijada birinchi ikki farzandi qiz boʻlgan ayolning uchinchi farzandni koʻrish ehtimoli aralash jinsdagi ikki farzandi bor ayolnikidan 15,6 foiz yuqori.
ualliflarning O‘zbekiston MICS 2021–2022 ma’lumotlari asosidagi hisob-kitoblari.
Jins kesimida paritet bo‘yicha farzand ko‘rishning davomiyligi.
ualliflarning O‘zbekiston MICS 2021–2022 ma’lumotlari asosidagi hisob-kitoblari.
Jins kesimida paritet bo‘yicha farzand ko‘rishning davomiyligi.
Uchta qizi bor ayollarda toʻrtinchi farzandni koʻrish ehtimoli 32,1 foizga yuqori, toʻrtta qizi bor ayollarda esa beshinchi farzand ehtimoli 36,1 foizga yuqori boʻlgan. Ammo bir xil jinsdagi barcha farzandlari oʻgʻil boʻlgan oilalarda keyingi farzand koʻrishga statistik jihatdan sezilarli taʼsir aniqlanmagan. Shu sababli mualliflar Oʻzbekistonda “oilada, albatta, oʻgʻil ham, qiz ham boʻlishi kerak” degan “mixed sex preference” aralash jins ustunligi uchun dalil topmagan. Aksincha, natijalar oʻgʻilga boʻlgan afzallikni koʻrsatadi.
Tugʻuruqlar oraligʻi ham oʻzgaradi
Tadqiqotga koʻra, oʻgʻli bor ayollar keyingi farzandni uzoqroq interval bilan koʻrishga moyil. Masalan, birinchi farzanddan keyin:
oʻgʻli yoʻq ayollarda keyingi homiladorlik 24 oy ichida yuz berishi 47 foiz;
oʻgʻli bor ayollarda esa 40 foiz.
Ikkinchi tugʻuruqdan keyin bu koʻrsatkich mos ravishda 22 foiz va 14 foiz boʻlgan.
Cox modeli orqali hisoblaganda, birinchi farzandi oʻgʻil boʻlgan ayollarda keyingi tugʻuruq oraligʻi qiz farzandli ayollarga nisbatan taxminan 14 foiz uzoqroq boʻlgan. Ikkinchi farzandi oʻgʻil boʻlganlarda esa keyingi tugʻuruqni kechiktirish taʼsiri 23 foiz atrofida.
Muayyan tug‘ilish tartibida kamida bir nafar o‘g‘il farzandning mavjudligi va keyingi tug‘ilish oralig‘i
Kontratsepsiya
Kamida bitta oʻgʻli bor ayollarning kontratsepsiyadan foydalanish ehtimoli 8,9 foiz yuqori boʻlgan. Mualliflar buni oʻgʻil tugʻilgach, ayrim oilalarda farzand koʻrishni toʻxtatish qarori kuchayishi bilan bogʻlash mumkinligini koʻrsatadi. Tadqiqotda kontratsepsiya tarkibidagi usullarning taxminan 96,6 foizi zamonaviy usullar, 3,4 foizi esa anʼanaviy usullar ekani ham qayd etilgan.
Hisob-kitoblarda ayolning yoshi, taʼlimi, erining yoshi, oila kattaligi, hudud (qishloq/shahar) va iqtisodiy holati kabi omillar ham nazorat qilingan.
Yana bir muhim raqam: Oʻzbekistonda tugʻilishdagi jinslar nisbati
Tadqiqot mualliflari mavzuni faqat tugʻilishlar ketma-ketligi bilan cheklamaydi. Ular Oʻzbekistonda tugʻilishdagi jinslar nisbatini ham muhokama qiladi: har 100 qizga 108 nafar oʻgʻil bola. Tabiiy nisbat esa taxminan 105 oʻgʻilga 100 qiz deb olinadi.
Mualliflar Oʻzbekistondagi bu yuqori nisbat jins tanlab abort qilish ehtimoli bilan bogʻliq boʻlishi mumkinligini muhokama qiladi. Ammo bu tadqiqotning asosiy empirik natijasi emas va mualliflarning oʻzi ham Oʻzbekistonda jins tanlab abort qilish boʻyicha ishonchli maʼlumotlar kamligini taʼkidlaydi. Shuning uchun maqolada “Oʻzbekistonda qiz homilalar abort qilinadi” degan qatʼiy xulosa chiqarish notoʻgʻri boʻladi.
“Oʻgʻil farzandning tugʻilishi oilaning muhim reproduktiv maqsadlaridan biriga erishilganini bildiruvchi signal”, deydi doktor Rashid Javed.
Muayyan tug‘ilish tartibidagi o‘g‘il farzandlar soni va keyingi tug‘ilish oralig‘i
Dr. Rashid Javed – Fransiyadagi Pau va Adur mamlakatlari universitetida iqtisodiyot boʻyicha PhD darajasini olgan. Hozirda Buyuk Britaniyadagi Northumbria University tarkibidagi Newcastle Business Schoolʼda oʻqituvchi sifatida faoliyat yuritadi.
Uning ilmiy tadqiqotlari rivojlanish va demografik iqtisodiyot yoʻnalishlariga qaratilgan boʻlib, xususan, oʻgʻil farzandga boʻlgan afzallik, reproduktiv qarorlar va bolalarning inson kapitalidagi gender tafovutlarini oʻrganadi.
– Tadqiqotingizga koʻra, ayolning oʻgʻli boʻlsa, keyingi farzandni koʻrish ehtimoli kamayadi. Buni qanday tushuntirasiz? Oʻgʻil farzand tugʻilishi oilaning “yana farzand koʻrishimiz kerak” degan qarorini oʻzgartiradimi? Bu holat oʻgʻil farzandga boʻlgan anʼanaviy ehtiyoj bilan bogʻliqmi?
– Asosan, ha. Tadqiqotimiz shuni koʻrsatadiki, birinchi farzandning jinsi keyingi tugʻuruqqa sezilarli taʼsir qilmaydi - ayollarning 80 foizdan ortigʻi birinchi farzandi oʻgʻil yoki qiz boʻlishidan qatʼi nazar, ikkinchi farzandni dunyoga keltiradi.
Biroq ikkinchi tugʻuruqdan boshlab vaziyat oʻzgaradi: oilada kamida bitta oʻgʻil farzand boʻlsa, ular farzand koʻrishni davom ettirish ehtimoli sezilarli darajada kamayadi. Masalan, ikkinchi farzand tugʻilgach, dastlabki ikki farzandi orasida kamida bitta oʻgʻli bor juftliklarning uchinchi farzandni koʻrish ehtimoli dastlabki ikki farzandi qiz boʻlgan juftliklarga nisbatan 16,7 foizga past.
Xuddi shuningdek, uchinchi va toʻrtinchi tugʻuruqlardan keyin ham kamida bitta oʻgʻli bor juftliklarning farzand koʻrishni davom ettirish ehtimoli qariyb uchdan birga kam. Bu holat klassik “toʻxtash qoidasi” (stopping rule) mavjudligini koʻrsatadi: oilalar kamida bitta oʻgʻil farzandli boʻlmaguncha farzand koʻrishda davom etishi mumkin. Shunday ekan, oʻgʻil farzandning tugʻilishi oilaning muhim reproduktiv maqsadlaridan biriga erishilganini bildiruvchi signal boʻlib xizmat qiladi.
– Tadqiqotda oʻgʻil farzand tugʻilgach, keyingi tugʻuruqlar oraligʻi uzayishi va kontratsepsiyadan foydalanish ehtimoli oshishi aniqlangan. Bunda asosiy omil nima deb oʻylaysiz: oʻgʻil farzandga boʻlgan ijtimoiy-madaniy ehtiyoj qondirilishimi, oilaning rejalashtirilgan farzandlar soniga yetgan deb hisoblashimi yoki iqtisodiy omillarmi?
– Tadqiqotimiz natijalari oʻgʻil farzandga boʻlgan afzallik oʻzbek juftliklarining reproduktiv xulq-atvoriga uchta asosiy yoʻl orqali sezilarli taʼsir qilishini koʻrsatadi.
Birinchidan, kamida bitta oʻgʻli bor ayollarning umuman boshqa farzand koʻrmaslik ehtimoli sezilarli darajada yuqori. Bu taʼsir tugʻuruqlar soni oshgani sari kuchayadi va 32–36 foizgacha yetadi.
Ikkinchidan, yana farzand koʻrishga qaror qilgan ayollar orasida ham oʻgʻil farzandning mavjudligi keyingi tugʻuruqni oʻgʻli boʻlmagan ayollarga nisbatan kechiktiradi.
Kontratsepsiyadan foydalanish ham ushbu mexanizmning bir qismidir: kamida bitta oʻgʻli bor ayollarning kontratsepsiyadan foydalanish ehtimoli oʻgʻli boʻlmagan ayollarga qaraganda 8,9 foizga yuqori. Bu esa tadqiqotimizda kuzatilgan tugʻuruqlar orasidagi uzoqroq intervallarni qisman tushuntiradi.
Uchinchidan, biz “aralash jinsdagi farzandlarga ega boʻlish” afzalligi, yaʼni oilada ham oʻgʻil, ham qiz boʻlishini istash holatiga dalil topmadik. Agar ota-onalar shunchaki xilma-xillikni - bir oʻgʻil va bir qizni - istaganida, barcha farzandlari oʻgʻil boʻlgan oilalar qiz farzandli boʻlish uchun yana farzand koʻrishga harakat qilishini kutgan boʻlardik. Biroq bunday holat kuzatilmaydi.
Aksincha, barcha farzandlari qiz boʻlgan oilalar farzand koʻrishni davom ettirish ehtimoli sezilarli darajada yuqori. Tugʻuruqlar soni koʻpaygan sari bu ehtimol 36 foizgacha yuqori boʻladi. Bu, bizningcha, asosiy maqsad muayyan oilaviy tarkib yoki farzandlar soniga erishish emas, balki oilada kamida bitta oʻgʻil farzand boʻlishi ekanini koʻrsatuvchi eng yaqqol dalildir.
Biroq tadqiqotimiz boʻyicha bir muhim izoh bor: biz odamlarning xatti-harakatlarini kuzatdik, ularning niyatlarini emas. Shu sababli iqtisodiy sabablarni, masalan, qarilik chogʻida moddiy taʼminot yoki meros masalasini toʻliq inkor eta olmaymiz. Bunday omillar madaniy afzallik bilan birga mavjud boʻlishi yoki hatto uning asosida yotishi mumkin.
– Oʻzbekistonda tugʻilishdagi jinslar nisbati tabiiy koʻrsatkichdan yuqoriroq - har 100 qizga 108 oʻgʻil bola toʻgʻri kelishi qayd etilgan. Sizning tadqiqotingizdagi natijalar bilan birgalikda qaralganda, bu raqamlar Oʻzbekistonda oʻgʻil farzandga boʻlgan afzallikning real demografik oqibatlari haqida qanday signal beradi? Jins tanlash amaliyotining mavjudligi yoki koʻlami haqida tadqiqotingizdan qanday xulosa chiqarish mumkin va nimani aytish uchun hozircha dalil yetarli emas?
– Bu masalada ehtiyotkor boʻlishimiz kerak. Oʻzbekistonda tugʻilishdagi jinslar nisbati - har 100 qizga 108 nafar oʻgʻil, tabiiy koʻrsatkichdan, yaʼni 105:100 nisbatidan ancha yuqori. Bu holat bir necha oʻn yillardan beri saqlanib kelayotgani ham eʼtiborga molik.
Biroq bizning tadqiqotimiz tugʻilishdan keyingi reproduktiv xatti-harakat, yaʼni farzand koʻrishni toʻxtatish va tugʻuruqlar orasidagi interval masalasiga bagʻishlangan. Biz tugʻilishdan oldingi jarayonlarni oʻrganmadik.
Xususan, jins tanlab abort qilish holatini bevosita tekshirmadik. Bundan tashqari, Oʻzbekistonda bunday amaliyot boʻyicha ishonchli maʼlumotlar deyarli mavjud emas.
Biz aytishimiz mumkin boʻlgan narsa shuki, bu ikki hodisa mantiqan oʻzaro bogʻliq: jins tanlash texnologiyalaridan foydalanish imkoniyati cheklangan jamiyatlarda oilalar oʻgʻil farzandli boʻlish uchun farzand koʻrishni takrorlash orqali oʻz maqsadiga erishishga harakat qilishi mumkin. Bunday texnologiyalar kengroq tarqalgan joylarda esa ushbu bosimning bir qismi tugʻilishdan oldingi jins tanlashga koʻchishi mumkin.
Har ikkala xatti-harakat ham bir xil asosiy omil - oʻgʻil farzandga boʻlgan afzallik bilan izohlanishi mumkin. Biroq bizning tadqiqotimiz asosan reproduktiv xatti-harakatning tugʻilishdan keyingi qismiga oid dalillarni taqdim etadi.
– Agar oʻgʻil farzand tugʻilishi haqiqatan ham oilaning keyingi reproduktiv qaroriga shunchalik kuchli taʼsir qilsa, bu Oʻzbekistonning kelajakdagi demografik jarayonlari - tugʻilish darajasi, oilalar hajmi va aholi tarkibiga qanday taʼsir qilishi mumkin? Sizningcha, siyosatchilar va demograflar bu natijadan qanday xulosa chiqarishi kerak?
Tadqiqotimiz natijalari oʻgʻil farzandga boʻlgan afzallik Oʻzbekistonning uzoq muddatli demografik rivojlanishi uchun muhim oqibatlarga olib kelishi mumkinligini koʻrsatadi.
Masalan, agar oilalar oʻgʻil farzandli boʻlgach, farzand koʻrishni ertaroq toʻxtatsa, bu vaqt oʻtishi bilan tugʻilish darajasi pasayishi va oilalar hajmi kichrayishiga olib kelishi mumkin.
Shu bilan birga, agar oʻgʻil farzandga boʻlgan afzallik tugʻilishdagi jinslar nisbatining doimiy ravishda yuqori boʻlishiga ham hissa qoʻshayotgan boʻlsa, bu uzoq muddatda aholining jinsiy tarkibiga ham taʼsir koʻrsatishi mumkin.
Siyosatchilar uchun asosiy xulosa shuki: oʻgʻil farzandga boʻlgan afzallik shunchaki madaniy qarash emas. U amaldagi reproduktiv xatti-harakatni - farzand koʻrishni toʻxtatish va tugʻuruqlar orasidagi vaqtni belgilashni ham shakllantiradi.
Shu sababli gender tengligini ilgari suradigan hamda oʻgʻil farzandni afzal koʻrishga sabab boʻlayotgan ijtimoiy va iqtisodiy ragʻbatlarni kamaytiradigan siyosatlar Oʻzbekistonning kelajakdagi demografik rivojlanishi uchun muhim boʻlishi mumkin.
