«Dunyoni özgartirgan odam» - SSSRning sönggi yillari va uning sönggi rahbari Gorbaçyov haqida
|23:04 / 31.08.202273 91621 min
Moskvadagi Markaziy klinik şifoxonada SSSRning birinçi va oxirgi prezidenti Mixail Gorbaçyov 92 yoşida vafot etdi.
Mixail Gorbaçyov sovuq uruşni tugatiş uçun hammadan köproq harakat qilgan inson sifatida dunyo böylab çuqur hurmat qozondi. Ammo sobiq sovet ittifoqi hududida köplar uni umrining oxirigaça mamlakat parçalanişida aybladi.
1985 yilda, Gorbaçyov KPSS (Sovet ittifoqi kommunistik partiyasi) Markaziy qömitasi boş kotibi lavozimini egallaganida, özining 54 yoşida u siyosiy byuroning eng yoş a’zosi edi va ungaça mamlakatni boşqarib kelgan boşqa qarib qartayib qolgan apparatçilar fonida alohida ajralib turardi.
Leonid Brejnev, Yuriy Andropov va Konstantin Çernenkoning 20 yillik boşqaruvi davrida sovetlar ittifoqi çuqur turğunlikka yuz tutgandi.
1970-yillarda neft dollari oqimi kirib kelişi sovet xalqiga kamtargina bölsa-da, avval misli körilmagan farovonlik taqdim etgandi. Ammo rejali iqtisodiyotning tizimli muammolari hal etilmagandi.
Pasayiş va parçalaniş
Sovet iqtisodiyoti sariyoğ örniga zambaraklar işlab çiqarardi. Iste’mol tovarlari, jumladan, asosiy oziq-ovqat mahsulotlari taqçilligi sovetlar ittifoqida kundalik turmuş tarzini zaharlab, odamlarni juda köp vaqtini navbatlarda turişga sarflaşga majbur qilardi.
80-yillar boşida jahon bozorida neft narxi qulaşi resurs talab etadigan, rentabellik bilan işlamaydigan korxonalar faoliyatini saqlab qolişni qiyinlaştiradi. Bu vaqtda sovet qöşinlari Afğonistonga bostirib kirgandi va u yerda tez orada qonli partizan uruşi botqoğiga kirib qolgandi, bu uruşning oxiri körinmasdi.
Uruş, xalqaro izolyatsiya, Ikkinçi jahon uruşidan keyingi ön yilliklarda röyobga çiqmagan kommunistik möl-kölçilik va’dalari - bularning bari sovet odamlarining hukumatga işonçiga putur yetkazdi. Bunday işonçsizlik turli körinişlarda namoyon böldi: alkogolizm, davlat mulkini öğirlaş va rejimga böysunmaslik böyiça tobora jasoratli harakatlar.
Gorbaçyovning boş kotiblikdagi ötmişdoşlaridan biri Yuriy Andropov gaykalarni qattiqroq buraş orqali tizimni saqlab qolişga urinib körgandi: işlab çiqariş intizomini kuçaytiriş (militsiya kun böyi zaruratsiz iş joyida bölmaganlarni reyd qilardi), korrupsioner byurokratlarning alohida klanlari ustidan oçiq sud jarayonlari, dissidentlarni ta’qib qiliş.
Ammo Andropov oliy lavozimda atigi 15 oyga yaqin ötirib, vafot etdi - şundan amalda 10 oyga yaqinida işladi. Uning örniga kelgan Konstantin Çernenko ham allaqaçon munkillab qolgandi va kasal edi - u Andropovdan köra köproq yaşay olmadi va tarixda fuqarolar deyarli tanimagan rahbar sifatida qoldi.
Mavzuga oid
Kuçga tölgan davrida hokimiyatga çiqqan Gorbaçyov keng kölamli islohotlar dasturini boşladi va uni «qayta quriş» deb atadi.
Stalinizmdan köngil qoliş
Mixail Rossiya janubidagi dehqon oilasida voyaga yetgan. Foto: Getty Images
Mixail Sergeyeviç Gorbaçyov 1931 yil 2 martida Stavropol ölkasida oddiy dehqon oilasida tuğilgan. Uning oilasi ham Katta terrordan çetda qolmagan, garçi boşqalar bilan soliştirganda oson qutulgan bölsa-da: onasi tomonidan bobosi 1937 yilda trotskizm uçun hibsga olingan - bu şunçalik nohaq ayblov bölganki, bir yil ötib uni qöyib yuborişgan.
Keyinroq Gorbaçyov uning bobosi bilan sodir bölgan voqea bölajak boş kotibning sovet tuzumiga bölgan qaraşlarini özgartirganini aytadi. Ammo bu ança keyinroq bölgan.
Stalin boşqaruvi davrida odamlar buni xayol qila olişmagan va «şubha ostiga olingan» qarindoşlardan voz keçişgan.
BBC bilan intervyuda Gorbaçyov maktabda bitiruv inşosi mavzusi Stalin bölganini eslaydi. Va bobosi hibsga olingani yoş kolxozçining ijtimoiy lift böylab işonç bilan kötarilişiga heç qanday tösqinlik qila olmaydi.
1948 yilda Gorbaçyovning otasi, örim-terim yiğinida faollik körsatgan kombaynçi Sotsialistik mehnat qahramoni yulduzini oladi, unga yordamçilik qilgan ösmir öğli esa Mehnat qizil bayroq ordeni bilan taqdirlanadi.
19 yoşida ilğor va faol sifatida Kommunistik partiya a’zoligiga tavsiya etiladi hamda MGU (Moskva davlat universiteti)ning nufuzli yuridik fakultetiga qabul qilinadi. U imtihonlarsiz öqişga kirgan - ya’ni akademik muvaffaqiyat uçun emas, balki çekk hududdan bölgan ösmirda umidli istiqbol körgan partiya ma’murlari körsatmasi bilan.
Moskvada ta’lim olişi Gorbaçyovga yangi ufqlarni oçadi. 1953 yilda Stalin vafot etadi. Gorbaçyov boşqa mamlakatlardan bölgan talabalar bilan tanişadi va döstlaşadi - u eng yaqin dösti deb Çexoslovakiyadan bölgan Zdenek Mlinarjni aytadi, u Gorbaçyov hokimiyatga kelişidan ança oldin, 1968 yilda sovet tanklari bilan bostirilgan «Praga bahori» me’morlaridan biri bölgandi.
Mixail Gorbaçyov va rafiqasi Raisa Gorbaçyova Reykyavikda, bu yerda Gorbaçyovning Reygan bilan uçraşuvi bölib ötgan. 1986 yil 13 oktyabr.
Nick Didlick / Reuters / Scanpix / LETA
MGUda Gorbaçyov butun umrlik muhabbatiga aylangan Raisa Titarenkoni uçratadi. Ular 1953 yilda turmuş qurişadi.
«U bilan işlaş mumkin»
Universitetni tamomlab, yurist diplomini olgaç u vataniga, Stavropolga yöl oladi, ammo mahalliy prokuraturada uzoq vaqt işlay olmaydi. Uni tezda komsomollik işiga ötkazişadi.
Partiya iyerarxiyasida izçillik bilan yuqorilab, 1966 yilda Gorbaçyov KPSSning Stavropol ölkasi qömitasi birinçi kotibi böladi, 1971 yildan esa Markaziy qömita a’zosiga aylanadi.
Stavropol ölkasi hududida Kavkaz mineral suvlari sanatoriyasi joylaşgandi va bu yerga siyosiy byuroning keksaygan a’zolari soğligini tiklaş uçun tez-tez taşrif buyurişardi. Moskvadan keladigan hurmatli mehmonlarni kutib oliş va ularga qulayliklar yaratiş davomida Gorbaçyov zarur aloqalar örnatadi. Aytişlariça, şaxsan KGBning qudratli rahbari Yuriy Andropov uning homiysi bölgan.
1978 yil 19 sentabrida Leonid Brejnevning maxsus poyezdi (unga Konstantin Çernenko hamrohlik qilayotgandi) Mineral suvlarda töxtaydi. Bu vaqtda «Qizil toşlar» sanatoriyasida hordiq çiqarayotgan bölgan Andropov u yerga Gorbaçyovni olib boradi. Şu tariqa, perronda bir vaqtning özida KPSS markaziy qömitasining tört boş kotibi uçraşgan. Xabarlarga köra, aynan öşanda Gorbaçyovni poytaxtga ötkaziş masalasi hal bölgan.
Öşa yilning 27 noyabrida Gorbaçyov Markaziy qömitaning qişloq xöjaligi masalalari böyiça kotibi böladi, 1980 yil oktyabrida esa - siyosiy byuro a’zosiga aylanadi.
Istiqbolli yoş siyosatçi köp marta xorijga safarlar qiladi va unga xorijdagi hayot ma’qul böladi. U sovet ittifoqi «çiriyotgan kapitalizm»dan köp narsa örganiş mumkin deb hisoblaydi.
Ğarbda ham bir qança tarixiy tanişuvlar böladi.
Gorbaçyovlar oilasi Katta teatrda — Buyuk Britaniya boş vaziri Margaret Tetçer bilan. 1989 yil aprel.
Georges De Keerle / Getty Images
1984 yil dekabrida Londonda Gorbaçyov Britaniya boş vaziri Margaret Tetçer bilan uçraşadi va unga yoqib qoladi. Tetçer xonim BBC uçun intervyularidan birida şunday degandi: «Bu odam bilan işlasa böladi».
Kanadada Gorbaçyov sovetlar elçisi Aleksandr Yakovlev bilan tanişadi, u keyinroq ötkazilajak islohotlardagi muhim ittifoqçisiga aylanadi.
Oçiqlik va qayta quriş
1985 yil 11 martida hokimiyat tepasida paydo bölgan Gorbaçyov röy berajak ulkan özgarişlar haqida signal berişni ortga surmaydi. Leningradga safar vaqtida u olomon oldiga çiqadi - sovet yölboşçilar uçun bu juda ğayrioddiy harakat edi.
Ötmişdoşlaridan farqli ölaroq, Gorbaçyov tez-tez rafiqasi bilan jamoat joylarida köriniş bera boşlaydi. Ğarbda bu unga oddiy insonlarga xos heç narsa begona bölmagan şaxs imijini şakllantiriş imkonini beradi. SSSRda orasta kiyinadigan va zakovatli Raisa Maksimovna (ilk yillardagi hazillarda u «sovet rahbarlari rafiqalari orasida turmuş örtoğidan yengilroq vaznda bölgan ilk birinçi xonim» ekani aytilardi) turliça reaksiyalarga sabab böladi. Köplar uning siyosiy rolini börttirib körsatişga moyil edi, şu bilan birga, konservatorlar ham, «qayta quruvçilar» ham u eriga yomon ta’sir körsatganiga amin edi.
Avvaliga Gorbaçyovning oçiqlik siyosati sovet fuqarolarida katta taassurot uyğotgandi.
TASS/YuRIY LIZUNOV
Yangi rahbarning ilk şiori «tezlaştiriş» böladi - birinçi navbatda texnologik yangilanişlar. Ammo tezda u boşqa maqsadlarga ötadi - «oşkoralik» (davlat institutlari oçiqligi va şaffofligi, ularni OAV orqali tanqid qiliş imkoniyati), «yangiça fikrlaş» va nihoyati «qayta quriş».
Oşkoralik kursi 1986 yil aprelida Çernobil AESda röy bergan falokat vaqtida sinovdan ötkazildi. Bir neça kun mobaynida, radioaktiv çang buluti tarqalayotgan mahalda Ukrainaning katta qismi, Belarus va Rossiya hududlaridagi aholi bu hodisadan bexabar edi yoki xavfdan qanday qoçiş haqidagi miş-mişlar bilan oziqlanişga majbur edi
Gorbaçyovning ommaviy aroqxörlikka qarşi kuraşmoqçi bölişi esa islohotçining maşhurligiga zarba böldi va salbiy iqtisodiy oqibatlarga olib keldi.
Ğarb bilan yaqinlaşuv
Gorbaçyov iqtisodiy islohotlar harbiy xarajatlar yukini kamaytirişni talab etişini tuşunar va buning uçun Ğarb bilan nisbatan döstona munosabatlar örnatiş zarur deb hisoblardi.
80-yillarning birinçi yarmida Brejnev davridagi «yumşaş» örnini Şarq va Ğarb örtasidagi munosabatlarning yangi keskinlaşuvi egallagandi: bu asosan Afğoniston va Polşadagi voqealar hamda Janubiy Koreya «Boing» yölovçi samolyoti urib tuşirilişi oqibatida yuzaga keladi. Bu vaqtda AQŞ va Britaniyada hokimiyatga SSSR bilan munosabatlarda yanada qat’iy pozitsiya egallaş tarafdori bölgan yetakçilar kelgandi.
Mixail Gorbaçyov, Ronald Reygan va Jorj Buş. Nyu-York, 1985 yil.
Universal History Archive / Universal Images Group / Getty Images
Eng murosasiz rahbar AQŞ prezidenti Ronald Reygan edi, u öz nutqlaridan birida sovet ittifoqini «yovuzlik saltanati» deb ataydi.
Gorbaçyov va Reyganning 1985 yil oxirida Jyenevada uçraşuvi muzni köçirişga yordam beradi. Mavjud barça kelişmovçiliklarga qaramay, har ikki rahbar bir-birini yaxşi tuşunadi va ikki tomonlama yadro qurollarini qisqartiriş jarayonini boşlaydi.
Rejimning obrösizlanişi
Şu bilan birga, sovet ittifoqi içkarisida oçiqlik siyosati jinni şişadan çiqarib yuborgandi.
Sovet odamlari köp vaqt davomida ulardan xunuk haqiqatlarni yaşirib kelişganini anglay boşlaşadi: Stalin qatağonlari kölami, Molotov-Ribbentrop paktining maxfiy protokollari, siyosiy nomenklaturaning şohona hayot tarzi, Afğonistondagi yöqotişlar hamda armiyadagi «boşboşdoqliklar».
SSSR xalq deputatlari I qurultoyini tarixçilar Gorbaçyov siyosiy faoliyatidagi guldasta deb ataşadi
TASS/IGOR ZOTIN
Mamlakatni oziq-ovqat mahsulotlari va xöjalik buyumlari bilan ta’minlaşdagi uzilişlar yanada kuçayadi. Oşkoralik şaroitida norozilik oçiqçasiga keng tarqala boşlaydi.
1989 yilda sovet rahbariyati ilk marta xalq deputatlari qurultoyiga nisbatan raqobatli saylovlar taşkil etib, jamoatçilik tomonidan qöllab-quvvatlovga ega bölişga harakat qilgan.
1990 yilda KPSS gegemonligiga çek qöyilib, unga muxolif bölgan partiyalar tuzişga ham ruxsat berildi. Köppartiyaviylik reallikka aylanib ulgurdi. Ularning ayrimlari KPSS bilan raqobatlaşa boşladi va mamlakatdagi siyosiy holat murakkablaşuviga sabab bölayotgan sotsialistik tuzumni, KPSSning davlat hokimiyatiga bölgan monopol huquqini inkor eta boşladi.
Odatda zerikarli bölgan davlat televideniyesi qurultoy majlisini töğridan töğri efirga uzata boşlaganida ulkan ittifoqning millionlab aholisi ekranlardan közini uza olmay qoladi.
Odamlar partiya rahbariyati demokratik özgarişlar tarafdori bölgan ommaviy harakat qarşisida ojiz qolganini his qilişadi.
Ittifoqdoş respublikalarda milliy uyğoniş harakatlari boşlandi. Har bir respublikada milliy til davlat tili deb e’lon qilindi. Voqealar, ayniqsa 1990 yildan keyin juda tezlaşib ketdi. Öşa yili nafaqat ittifoqdoş respublikalar, balki ularning tarkibida bölgan avtonom hududlarning aksariyati öz mustaqillik deklaratsiyasini e’lon qilgan bölsa, yana bir qismi kengaytirilgan avtonomiya talabi bilan çiqdi. Şu tariqa, SSSR sönggi kunlarini yaşayotgani aniq böla boşladi.
«Bu devorni buzib taşlang»
Öşa yili şu kabi harakatlar, faqat tez sur’atlarda, Şarqiy Yevropada keng quloç yoya boşladi. Mahalliy kommunistlar Moskva maslahati bilan yaşirinça harakat qilib kelgan muxolifat bilan muloqot olib bora boşlaşdi, erkin saylovlar ötkazişga kelişişdi va mağlub bölişdi.
Bu jarayon kulminatsiyasi sovuq uruşning eng közga köringan ramzi - Berlin devorining qulaşi böldi.
«Mister Gorbaçev, bu devorni buzib taşlang!» - degandi 1987 yilda Ğarbiy Berlindagi maşhur nutqida Ronald Reygan.
1989 yil 9 noyabrida, bir keçaning özida Reyganning istagi röyobga çiqdi. Çegaradagi nazorat-ötkaziş punktlari oçildi, şarqdagi nemislar devorni buziş işlarida iştirok etişdi. Germaniya formal jihatdan faqat 1991 yilga kelibgina birlaşgan, ammo devor olib taşlanganidan keyin GDRning taqdiri hal bölgandi, Gorbaçyov esa çegaraning ikki tomonidagi nemislarning abadiy muhabbatiga sazovor böladi. 1990 yilda sovet qöşinlari Afğonistondan olib çiqilgani uçun unga tinçlik böyiça Nobel mukofoti beriladi.
1989 yilda Şarqiy Yevropaning Ruminiyadan boşqa barça mamlakatlarida «baxmal» inqiloblari bölib ötdi. Yil oxirida diktator Nikolaye Çauşesku boşlangan namoyişlarni kuç bilan bostirişga harakat qildi. Bu uriniş muvaffaqiyatsiz çiqdi, sovetlar ittifoqi Çauşeskuga yordamga kelmadi, mamlakat armiyasi unga qarşi çiqdi. Diktatorni qölga olişdi va otib taşlaşdi.
Kommunistlar hokimiyatni kuç bilan saqlab qolgan mamlakat birgina Xitoy böldi. Pekinning Tyananmen maydonida 1989 yil iyunida röy bergan namoyişlar armiya tomonidan şafqatsizlarça bostirildi.
Qirğin tasvirlari sovet ittifoqidagi jamoatçilik fikriga kuçli ta’sir qildi, köpçilikda Kremlda ötirgan eski tuzum tarafdorlari ham şu kabi çoralar körişi ehtimoli haqida savollar tuğildi.
Nemezida
Oşkoralik va demokratizatsiya Gorbaçyov uçun «qasoskor»ga aylangan şaxsni tarbiyaladi. 1987 yilda haqoratli tarzda Moskva şahar partiya qömitasining birinçi kotibligidan tuşirilgan Boris Yelsin bir yarim yil ötib, partiya apparatçilarining fitnalariga qaramay, tantanali ravişda Moskva milliy-hududiy okrugidan, ya’ni poytaxtning butun aholisi nomidan deputatlikka saylandi.
Mixail Gorbaçyov (çapdan), Boris Yelsin va Askar Akayev SSSR xalq deputatlari qurultoyida. 1990 yil 17 dekabr
Vladimir Bogdanov / FotoSoyuz / Getty Images
1991 yil iyunida Yelsin umumxalq tomonidan RSFSR prezidenti etib saylandi va Gorbaçyov maqtana olmaydigan mandatga ega böldi.
Gorbaçyov 1990 yil martida SSSR prezidenti etib saylangandi, ammo fuqarolar tomonidan emas, balki qurultoy (s’yezd) tomonidan, qurultoy legitimligiga esa allaqaçon doğ tuşgandi. Bu deputatlar KPSSning yetakçi roli haqidagi konstitutsiyaning 6-moddasi böyiça saylangandi, deputatlar korpusining uçdan bir qismini jamoatçilik taşkilotlari vakillari taşkil etardi.
Köplab tarixçilar umumxalq saylovlariga bormaganini Gorbaçyovning asosiy xatosi deb hisoblaydi.
Respublikalardagi mustaqillik uçun harakatlarni kuç bilan bostirişga urinişlar ortişi mahalliy kommunistlar ta’sirini butunlay yöqotişiga olib keladi. Ularning örniga yangi siyosatçilar keladi va ularning barçasi qattiq turib mustaqillik talab qila boşlaşadi.
1990 yilda Boltiqböyi mamlakatlari - Latviya, Litva hamda Estoniya özini SSSRdan mustaqil davlat deb e’lon qildi.
1991 yil 12 iyunda RSFSR davlat suvereniteti töğrisidagi deklaratsiyani imzolagan Yelsin ham amalda bu jarayonga qöşildi.
1991 yil aprelida ittifoq rahbariyati Novo-Ogaryovoda respublikalar bilan ular bilan munosabatlarni qayta körib çiqiş hamda ularga köproq mustaqillik beriş maqsadidagi muzokaralarni boşlaydi.
1991 yilgi davlat töntarişi
Ittifoqdoş respublikalar xohlagan vaqtida mustaqil bölişi mumkinligi haqidagi Ittifoq kelişuvini imzolaş 20 avgust kuniga belgilangandi. Bir kun oldin esa sakkiz nafar jamoat arbobi (ulardan olti nafari Gorbaçyovga yaqin bölgan kişilar edi) davlat töntarişi uyuştirdi (GKÇP - Favqulodda vaziyat böyiça davlat qömitasi) va favqulodda holat e’lon qilib, Moskvaga qöşin kiritildi.
Avgust oyi boşlarida ta’tilga çiqqan Gorbaçyov Qrimning Foros posyolkasidagi dala hovlisida dunyodan uzilib qoldi.
Xalqqa öqib eşittirilgan bayonotda Mixail Gorbaçyov salomatligi yomonlaşgani uçun öz vazifasini bajara olmasligi, şu sabab mamlakatni 6 oy davomida 8 kişidan iborat kengaş boşqarişi, yarim yildan söng esa saylovlar ötkazilişi ma’lum qilinadi. Mamlakat hududidagi «GKÇP»manfaatiga xizmat qilmaydigan barça naşrlar vaqtinça faoliyatini töxtatadi. Işlayotgan boşqa naşrlar ham qattiq senzuraga olinadi, kompartiyadan boşqa qolgan barça partiyalar faoliyati çeklanadi. «GKÇP» mamlakat nazoratini qölga olişni poytaxt Moskvadan boşlaydi.
Barçasini Yelsinning qat’iyati hal qiladi, u «GKÇP»ning harakatlarini konstitutsiyaga zid deb ataydi va sodir bölayotgan voqealar davlat töntarişidan boşqa narsa emasligini ma’lum qiladi. Uning murojaatidan keyin Moskvada 200 mingdan ortiq, Peterburgda 400 mingdan ortiq odam markaziy maydonlarga çiqib, töntarişga qarşi namoyişlarda qatnaşadi. 20 avgustdan 21 avgustga ötar keçasi Moskvada «GKÇP»ga böysunuvçi askarlar hamda Oq uy himoyasidagi köngillilar örtasida töqnaşuv sodir böladi. 21 avgust tongida SSSR mudofaa vaziri Yazov Moskvadagi barça qöşin va texnikalarni şahardan olib çiqişga buyruq beradi. Bu «GKÇP» tugagani va amalda SSSRni saqlab qoliş imkonsiz ekanini körsatardi. Şu tariqa, SSSRni saqlab qoliş uçun tuzilgan «GKÇP» 3 kun ötib barbod böladi.
Gorbaçyov öz lavozimiga qaytadi, ammo, kuzatuvçilar fikriça, u endi özining soyasiga aylanib qolgandi. Amalda haqiqiy hokimiyat Yelsinning qöliga ötgandi, ittifoq deputatlari qurultoyi özini tarqatib yuboradi, KPSS faoliyati töxtatiladi, respublikalar birin-ketin mustaqil böla boşlaydi.
Gorbaçyovning isloh qilingan ittifoqni boşqa nom ostida saqlab qolişga bölgan umidsiz urinişlari jamoatçilik tomonidan qöllab-quvvatlanmadi.
Ukrainaning pozitsiyasi hal qiluvçi böldi, bu yerda 1 dekabr kungi referendumda respublika aholisining 90,3 foizi töla suverenitet tarafdori bölgandi.
8 dekabr kuni Rossiya, Ukraina va Belrus yetakçilari Belarus hududidagi Belovej örmonzoridagi qarorgohda yiğilib, SSSRni tarqatib yuboriş töğrisidagi kelişuvni imzolaydi. Gorbaçyov fakt qarşisida qoladi. 21 dekabr kuni Olma-Otada qolgan respublikalar ham uşbu kelişuvga qöşiladi.
1991 yil 25 dekabrida Gorbaçyov televideniye orqali öz iste’fosini e’lon qiladi, bu uni SSSRning nafaqat birinçi, balki sönggi prezidentiga aylantiradi.
Iste’fodan keyin
Sobiq sovet ittifoqidagi köplab odamlar hamon ittifoq parçalanişidan afsuslaniş bilan yaşaydi. Possovet Rossiyaning ikkinçi prezidenti Vladimir Putin ham şunday fikrda, ular buni XX asrning eng yirik geosiyosiy falokati deb hisoblab, bu voqea ayrim joylarda qurolli nizolarga sabab bölganini aytişadi.
Ittifoq parçalanişida köpçilik Gorbaçyovni ayblaydi. 1996 yilda u Rossiya prezidentligi uçun nomzodini ilgari surgan va 1 foizdan kamroq ovoz töplagan. Avvalboşdan kuzatuvçilarning heç biri uni autsayder deb hisoblamagandi.
Gorbaçyovning Rossiyadagi tanqidçilari uning tez-tez xorij safarlariga çiqqanidan, u Ğarbda Nobel mukofoti bilan taqdirlangani, pitssalardan tortib dizaynerlik sumkalari reklamalarida suratga tuşişga tayyor bölganidan norozi bölişgan.
1999 yilda sevimli rafiqasi Raisa leykemiyadan vafot etgaç, Gorbaçyov oğir kunlarni boşdan keçiradi.
Sovetlarning sönggi rahbari Vladimir Putin siyosatini tanqid qilgan, ammo ança ehtiyotkorlik bilan. U yakkahokimlik zarari haqida gapirib, «Yedinaya Rossiya»ni KPSS bilan taqqoslaydi, OAV erkinligi çeklanişini qoralaydi, şu bilan birga, ikkinçi prezident davrida olib borilgan taşqi siyosat kursini ma’qullaydi.
Gorbaçyov bankirlar va KGBdan çiqqan Aleksandr Lebedev kömagida «Novaya gazeta» aksioneriga aylanadi, bu naşr hokimiyatni suiiste’mol qiliş holatlarini foş qiliş bilan taniladi.
2019 yilda BBC uçun intervyuda 88 yoşli Gorbaçyov yana bir bor yadro quroli xavfi haqida ogohlantirgandi.
«Ommaviy qirğin qurollari, birinçi navbatda yadroviy qurollar mavjud ekan, xavf kölami juda ulkan. Barça xalqlar yadro qurollari yöq qilinişi kerakligini aytişi kerak. Biz bu orqali özimiz va sayyorani saqlab qolişimiz mumkin», degandi u.
Mixail Gorbaçyovning ikki qizi, ikki nabirasi va bir evarasi qoldi.
