«Huquqiy davlatning muhim belgilaridan biri - Konstitutsiyaning töğridan töğri işlaşi». Huquqşunoslar yangilanayotgan Konstitutsiya haqida 

Hayitjon Turdiyev:

— Odatda qandaydir qonun loyihasini davlat organlari işlab çiqib, keyin muhokamaga qöyiladi. Bu safar birinçi marta avval fuqarolar taklifi olinib, keyin qonun loyihasi şakllantirildi. Muhokamadan keyingi takliflar asosida yana qayta tahrir qilindi. Unda aynan fuqarolarni qiynayotgan köplab masalalar öz aksini topdi. Fuqarolar tomonidan huquqiy asosli aniq taklif qilib berilmagan ğoyalar ham mutaxassislar tomonidan takomillaştirilib kiritilmoqda. Umumiy jarayonda 5 mlnga yaqin fuqaro qatnaşdi.

Dildora Kamolova:

— Konstitutsiya qabul qilişning eng demokratik usullaridan biri — referendum asosida qabul qiliş. Ya’ni bu jarayonda xalqning bevosita iştirokini kuzatiş mumkin. Aynan xalqning özi ovoz berib qabul qilayotgani uçun ham xalq konstitutsiyasi deyilyapti.

— Yuqorida ham ta’kidladik, Konstitutsiya 65 foizga özgarmoqda. Loyiha yangi Konstitutsiyami yoki özgartirişlar töğrisidami?

Hayitjon Turdiyev:

— Bir yil oldin e’lon qilingan konstitutsiyaviy qonun loyihasi nomi «Konstitutsiyaga özgartiriş va qöşimçalar kiritiş» deb nomlangan edi. Öşa paytdagi birinçi bosqiçda 60 mingta taklif tuşdi va özgarişlar u qadar katta bölmadi. 150 ming taklif tuşgandan söng esa loyiha hajmi ham kengaydi. Taklif qilinayotgan loyihada 128 ta modda 155 taga köpaygan, 275 ta me’yor 434 taga oşdi, 91 ta me’yorga fundamental özgartiriş kiritilgan. Yangi konstitutsiya deyiş ham bir tomondan notöğri, çunki fundamental asosiy prinsiplar saqlanib qolyapti. Şunçaki katta miqdorda özgaryapti, 50 foizidan köp qismi özgarayotgani uçun özgartiriş va qöşimçalar deb qöyolmaymiz. Ijtimoiy tarmoqda turli savol qöyayotganlar ham befarq bölmasdan loyihaning özi bilan tanişib çiqişlarini istardim. Inson huquqlari bilan boğliq masalalar özgaryapti, davlatning ijtimoiy majburiyatlari 3 karra oşyapti.

— Loyihada Özbekistonning huquqiy, ijtimoiy, dunyoviy davlat deb belgilanmoqda. Bu asosiy qonunni mafkuralaştirişga olib keladi, degan fikrlar ham yangradi. Qolaversa, Özbekiston – huquqiy davlat degan bilan huquqiy davlat bölib qolmaydi-ku?

Surayyo Rahmonova:

— Huquqiy davlat deganda nimani tuşunamiz? Bu narsa faqat akademik davralardagi ma’ruzalarda qolib ketadigandek körinadi. Huquqiy davlatning öz belgilari bor: qonun ustuvorligi, barça tengligi va hisobdorligi, hokimiyatlar bölinişi prinsipi asosida davlat öz faoliyatini amalga oşirişi, fuqaro va davlat örtasida mas’ullik, inson huquqlari va erkinligi real ta’minlangan bölişi. Yangi konstitutsiyada davlatning asosiy maqsadi inson huquqlari va erkinligini ta’minlaş, deb keltirilyapti. Va qanday ta’minlanişi ham aniq körsatilyapti: davlat idoralari mansabdor şaxslari inson huquqlari va manfaatlarini közlaş, unga xizmat qiliş kerak, deyilyapti. Davlat mana şu huquqiy davlat ğoyasini e’tirof etayotgani va öz zimmasiga olayotgani juda ham muhim.

 Tarixan, bilamizki, juda köp şiorlar, ğoyalar qöyiladi, lekin şundayligiça qolib ketadi, ularning ta’minlanişi böyiça mexanizm işlamaydi. Hozir esa davlat mas’uliyatni olyapti va aynan bajaruvçi sub’yektlarni körsatyapti. Real tarzda huquqlar ta’minlansa, fuqaro ham qonunga amal qilişni boşlaydi. Davlat va fuqarolar örtasidagi «ijtimoiy şartnoma» Konstitutsiya bölyapti.

Hayitjon Turdiyev:

— Konstitutsiyaning 1-moddasida Özbekiston huquqiy davlat deb öziga katta mas’uliyat olyapti. Rivojlangan davlatlar konstitutsiyalarida ham xuddi şunday belgilangan. Va ular har tomonlama rivojlanişga erişdi. Töğri, mansabdor şaxslar bilan boğliq, davlatning iqtisodiy imkoniyati, davlat organlari faoliyati bilan boğliq köplab muammolar bor. Bizda huquqiy davlat yöq deyiş ham notöğri, aslida. Eng katta muammo qonunlar ijrosida bölyapti. Huquqiy davlatning birinçi belgisi — qonunlarga hamma amal qilişi va barça tengligi. Yangi konstitutsiyaga köra, davlat va fuqarolar örtasidagi qarama-qarşi holatlar fuqaro foydasiga hal qilinadi. Davlat özini çegaralaydi fuqarolar bilan munosabatda. Bir-ikki yilda barçasiga erişiş qiyin, muhimi maqsad qöyilyapti hozir.

Konstitutsiyaning özida qolib ketmaydi bu narsalar. Kuçga kirgandan boşlab 2 oy muddat içida Vazirlar Mahkamasi barça qonun hujjatlarini moslaştiriş böyiça işlarni amalga oşiradi. Huquqiy davlatning eng katta belgilaridan biri — konstitutsiyaning töğridan töğri işlaşi. 15-moddada aynan töğridan töğri işlaşi belgilanyapti. Oliy sud konstitutsiyaning töğridan töğri işlaşi böyiça plenum qarorini tayyorlaydi. Hozirgaça sudlar hukmlarda konstitutsiya me’yorlarini havola qilmagan, endi birinçi navbatda konstitutsiyaga murojaat qilinadi.

Surayyo Rahmonova:

— Fuqaro qonunçilikda közda tutilmagan, lekin konstitutsiyada körsatilgan huquqi buzildi deb hisoblasa, endi şuni tegişli tartibda talab qilişi va sudda körilişi mumkin böladi. Endilikda sudlarda töğridan töğri konstitutsiyaviy me’yorlarni qöllaş amaliyoti joriy qilinadi. Va bu amaliyot respublika böyiça yagona sud amaliyoti bölişini ta’minlaş Oliy sud zimmasiga yuklanyapti. Oldin faqat advokatlar şikoyatida bölgan konstitutsiyaviy me’yorlar böyiça huquq talab qilinişi, lekin şunda ham sud faqat boşqa kodekslarda bölsa, munosabat bildirişini aytar edi. Endi mana şu narsadan xoli bölamiz.

— Bu özgarişlar va yangi normalar oddiy odamga, masalan, aholi qatlamlaridan kelib çiqadigan bölsak, ayollarga, yoşlarga, keksa insonlarga, migrantlarga nima beradi? Yangiligi nimada?

Dildora Kamolova:

— Masalan, homilador ayollarni işdan böşatiş yoki olişda homiladorlik vaj qilib körsatilişi mutlaq taqiqlanyapti, bu — eng muhim özgarişlardan biri.

Uy-joy masalasi bor. Konstitutsiyada alohida me’yor sifatida har bir şaxs uy-joyli böliş huquqiga ega ekani belgilanyapti. «Snos» kabi muammolarga ham töliq barham berilyapti, ya’ni endi fuqarolar uyini faqat sud qarori asosida olib qöyilişi mumkin va avvaldan kompensatsiyaning yarmi tölanadi.

Nogironligi bölgan fuqarolarning huquqlari ham körsatilyapti. Bunda nogironligi bölgan fuqarolarning ta’lim jarayonida bevosita iştirok etişi ta’minlanyapti. Ikkinçidan, bunday fuqarolar barça bilan teng huquqqa ega.

Öqituvçilarga oid bölgan alohida me’yor kiritilyapti. Mana şu me’yorga köra, davlat öqituvçilarning obröyi, şa’ni, moddiy-ijtimoiy ta’minoti haqida ğamxörlik qilişi belgilanyapti. Şu asosida öqituvçilarni himoya qilişning huquqiy asoslari yaratiladi.

Surayyo Rahmonova:

— Agar homiladorlikdan boşqa vaj keltirib, lekin aynan şuning uçun işga olmasa iş beruvçi va ayol sud murojaat qilsa, sud ayol tarafida böladi.

Özbekiston xalqaro doirada nogironligi bor inson töğrisidagi bir neçta konvensiyalar a’zosi hisoblanadi. Xalqaro standartlarning asosiy maqsadi — nogiron şaxs jamiyatdan ajralib qolmasligi kerak.

Umid Obidxöjayev:

 — 8 yilga yaqin xorijda yaşaganman özim... Şuning uçun xorijdagi vatandoşlarimizga tegişli normaga e’tibor qaratmoqçiman. Agar Özbekiston fuqarosi xorijiy davlatda qandaydir jinoyat sodir etib qöysa, uni Özbekiston hukumati öşa fuqaroni davlatga topşirmasligi töğrisida modda kiritilyapti. Qonunçilikda bor edi bu narsa, lekin konstitutsion darajada yöq edi oldin. Bu degani jazoni davlatimizning özi beradi, fuqarosini boşqalarga topşirib yubormaydi.

Bundan taşqari «Snos» masalasi… Bu muammo faqat Özbekistonda emas, boşqa davlatlarda ham bölgan. AQŞda ham bu borada özgartirişlar kiritilgan konstitutsiyaga. Bizda şu masalaning 4 barobarga huquqiy asosi kuçaytirilyapti: sud qarori kerak, qonunga zid bölmasligi lozim, kompensatsiya oldindan va teng qiymatda tölanişi kerak. Bu narsani 4 bosqiçli himoya desa ham böladi. Amaliyotga tatbiq etilsa, har bir fuqaro şuni talab qilişi kerak, çunki konstitutsion huquqi endi uning. 

Bundan taşqari, fuqarolarning burçlari ham bor: Konstitutsiyadagi qonunlarga amal qiliş, madaniy meros va tarixiy obektlarni hurmat qiliş, tabiatni asraş, soliqlarni tölaş, Vatanni himoya qiliş. Bunda heç qanday ortiqça yuklama yöq.

Halol raqobat me’yori kiritilyapti, bu degani monopoliya çeklanadi. Inflatsiyaga raqobat yöqligi ham sabab bölyapti. Endi huquqiy asoslar bor monopoliyaga qarşi. Bularning barçasi fuqarolar uçun bölyapti, qaysidir qatlamga xizmat qilmaydi. Bizning milliy qadriyatlarda ham rozi qiliş, lafz kabi masalalar bor, aslida. Endi kuçaytirilayotgan konstitutsiya hayotga tatbiq etilişi har birimizga boğliq böladi. Huquqlarni talab qiliş uçun esa ularni biliş kerak avvalo.

Surayyo Rahmonova:

— Töğri, fuqarolar bilişi kerak. Fuqarolarimiz ma’lum bir vaziyatlarga tuşib qolganda özini qanday tutişni bilmaydi, çunki özining haq-huquqlari va majburiyatlarini bilmaydi ular. Oğir vaziyatlarga tuşganda nima qiliş kerakligi haqida öylab körişmaydi. Yangi Konstitutsiyada har qanday holatdagi huquqlar bor. Fuqarolar şuni bilişi va talab qila olişi lozim. Davlat organlari va mansabdor şaxslar tomonidan suiiste’molçilikka yöl qöyilişiga sabab fuqarolar öz huquqini bilmagani.

— Uşbu loyihada ayrim me’yorlar mavjud qonunlardan köçirib qöyilgan, degan e’tirozlarni ham eşitmoqdamiz. Buni qanday izohlaysizlar?

Hayitjon Turdiyev:

— Ayrimlari şunday. Aksariyat me’yorlar yangi. Xalqaro hujjatlarda bor, lekin bizning qonun va kodekslarda yöq. Ayrim me’yorlar qonunlardan konstitutsiyaga ötişiga ikki sabab bor: konstitutsiyaviylaştiriş, ya’ni qonunga konstitutsiyaviy kuç beriş; konstitutsiyada bölişi lozim bölgan xalqaro me’yorlarni kiritiş.

Fuqarolar qandaydir holatga tuşmagunça konstitutsiyani örganmaydi, huquqlarini bilmaydi. Endi boğçadan boşlab örgatiladi haq-huquqlar. Odamlar boşqa qonun va kodekslarni bilmasa ham, öşa konstitutsiyaga kiritilgan moddalar orqali biladi endi.

Surayyo Rahmonova:

— Xalqaro standartlarda konstitutsiyalarda belgilanişi tavsiya etiladigan me’yorlar bor. Inson huquqlariga oid 90 ta me’yor bölsa, şulardan 1/3 qismi kiritildi va ularning aksariyati yangi, tarmoq qonunlarda yöq. Endi ötiş qoidalari asosida 2 oyda töliq muvofiqlaştiriş böladi. Muvofiqlaştiriş jarayoni yakuniga yetmagan holatda konstitutsiyaga köra iş tutiladi.

Ayrim masalalar qat’iy tarzda belgilanyapti. Masalan, ölim jazosi masalasi, majburiy mehnat. YeI davlatlari konstitutsiyalarida inson huquqlariga oid me’yorlar birma-bir körsatilgan. Yana bir masala borki, tarmoq qonunlardagi masala bugun bor, ertaga yöq bölişi mumkin. Lekin konstitutsiya barqaror böladi. Şu nuqtai nazardan xalq manfaatini nazarda tutadi.

— Inson huquqlari 3,5 baravarga oşmoqda, deyilyapti. Bu asosan qanday huquqlar? Fuqarolarning majburiyatlari ham oşmayaptimi yoki faqat huquqlar qöşilyaptimi?

Dildora Kamolova:

— Inson huquqlari 3,5 barobarga oşayotgani töğri. Davlat organlarining asosiy maqsadi sifatida inson huquqlari va erkinligini ta’minlaş, deb belgilab qöyilyapti. Ya’ni har qanday holatda davlat organlari va mansabdor şaxslar faqat fuqarolar manfaati uçun xizmat qiladi. Bu prinsip har bir me’yorda öz aksini topyapti. Yana bir masala: qöllangan huquqiy ta’sir çorasi mutanosib va yetarli bölişi kerakligi belgilanyapti va bu barça qonun hujjatlariga tegişli böladi. Ba’zi hollarda qöllangan ta’sir çorasi köp yoki kam bölişi mumkin, bu esa közlangan maqsadga erişişda tösiq böladi. Endi bu narsa konstitutsiyaviy darajada belgilanyapti. Bundan taşqari, qonunda belgilanmagan tarzda majburiyatlar yuklatilişi mumkin emas. Ba’zi bir holatlarda şunday majburiyatlar bölayotganini körişimiz mumkin. Endi konstitutsiyaviy kafolat berilyapti bunday holatlar uçun.

Sudlanganlik masalasi ham bor. Nafaqat şaxsning öziga, balki yaqin qarindoşlariga ham salbiy ta’sir körsatgan. Hatto yaqin qarindoşning sudlanganligi sabab mehnat şartnomasi bekor qilinişigaça olib kelgan. Şuning uçun ham endi Konstitutsiyada sudlanganlik şaxsga va uning yaqin qarindoşlariga ta’sir qilmasligi belgilanyapti.

Surayyo Rahmonova:

— Inson huquqlari kafolatlari belgilanayotgan bölsa, avtomatik tarzda davlatga ham majburiyat yuklanyapti. Bu degani har bir sohada bölişi mumkin bölgan holatlar nazarda tutiladi bunda. Huquqni uni buzayotgan şaxsning özi ta’minlab berişga majbur böladi. Jinoyat işlari yurituvi böyiça köp me’yorlar aks ettirilyapti. Nima uçunki, jinoyat işlari yurituvida inson huquqlarining çeklanişi ehtimoli judayam katta. Barça fuqarolarimizning özi yoki yaqinlari şunday huquq buzilişi holatlariga duç kelgan. Deylik, asossiz uşlab turiş, asossiz jinoiy ta’qib ostiga oliş, hibsga olişda xuquqlar tuşuntirilmasligi kabi holatlar — bularning barçasi oğriqli va dolzarb. Masalan, aybsizlik prezumpsiyasi konstitutsiyada bor edi, endi xalqaro standartlar böyiça bor bölgan barça kafolatlar bilan aks etyapti. Bunda şaxsning sukut saqlaş huquqi, öziga qarşi körsatma bermaslik huquqi, yaqinlarining qarşi körsatma bermaslik huquqi, ayblov uçun yagona dalil ayblanuvçi iqrori bölsa, asos böla olmasligi kabi me’yorlar belgilanyapti. Yillar davomida şakllangan tergov yondaşuvidan mutlaqo yangi insonparvar yondaşuvga ötiladi. Köplab yillar javomida iqrorlik körsatmalarini majburlab oliş bölgan, endi bu amaliyotga çek qöyiladi. Bu degani tergovlarda, sudlarda yondaşuv butkul özgaradi.

— Huquqlar qöşilyapti deyapsiz-ku, lekin avval bölmagan çeklovlar ham kiritilyapti. Masalan, axborot oliş erkinligiga 8 ta çeklov örnatilayotganligini qanday izohlaysiz?

Hayitjon Turdiyev:

— Söz erkinligi bizga majburiyat va mas’uliyat yuklaydi. Ya’ni bu huquqdan foydalanayotgan paytda huquqiy çegaralarga amal qiliş kerak. Bir inson huquqi tugagan joyda boşqa inson huquqi boşlanadi, söz erkinligi şu çegarani buzib qöymasligi kerak. Buni çeklov deb emas, kafolat deb qabul qiliş kerak balki. Çeklaş faqat Oliy Majlis qaror qilgan hujjat böyiça çeklanişi mumkin, qonun osti yoki idoraviy hujjatlar bilan emas. 1966 yilda qabul qilingan fuqarolik va siyosiy huquqlar töğrisidagi paktda ham axborot oliş va tarqatişda boşqa şaxslarning şa’ni va qadr-qimmatini hurmat qilişga asoslanişi kerakligi belgilangan. Çeklovlar jamoat tartibini va daxlsizligini saqlaşga yönaltirilgan bölişi kerak, şunda qonuniy böladi.

Masalan, yaşaş joyini tanlaş va erkin harakatlaniş huquqi me’yorida ham qonunda belgilangan holatlar mustasno, deb yozilgan. Bu degani pandemiya va şunga öxşaş xavfsizlik masalalarida çeklanadi. Yoki sud qaroriga köra, ma’muriy nazoratdagi fuqarolar bor, öşalarning harakati çeklanadi. Söz erkinligida ham şunday. Bunda axborot tarqatişni suiiste’mol qilişning oldi olinadi va asossiz ravişda mansabdor şaxs yoki davlat organining çeklaşiga yöl qöyilmaydi.

Umid Obidxöjayev:

 — Deylik, internetdagi turli öyinlar orqali bolalar ongiga, psixologiyasiga ta’sir qiliş masalasi bor. Aholi salomatligi deyilganda şunga öxşaş holatlar nazarda tutilgan. Lekin bu jurnalistlarning işiga aralaşuv va çeklovga sabab bölişi kerak emas. Ya’ni bu narsani töğri tuşuniş kerak, bölişi mumkin bölgan ssenariylarni nazarda tutgan bu me’yorlar. Erkinlik berilişi va ma’lum vaziyatda çeklanişi degan narsa boşqa davlatlarda ham bor.

— Davlat hokimiyatiga oid bölimga, xususan parlament, hukumat, mahalliy davlat hokimiyatiga oid ham ança özgarişlar kiritilyapti. Bunga nima sabab böldi?

Hayitjon Turdiyev:

— Ma’muriy islohotlar boşlangan hozir. Umuman, davlat hokimiyatida bir-birini takrorlaydigan vakolatlar va funksiyalar yoki byurokratik tösiqlar juda köp edi va hozir ham bor. Aynan vazirliklar va davlat qömitalari optimallaştirildi. Endi konstitutsiyada aks etyapti şu narsalar. Parlamentarizmda oldinga ketyapmiz. Davlat rahbarining ham ayrim vakolatlari parlamentga olib berilyapti. Qonunçilik palatasi va Senatning bir-birini takrorlaydigan nazorat vakolatlari juda köp edi. Masalan, Ijro hokimiyatining Qonunçilik palatasi ham, Senat ham nazorat qiladi. Xalqaro standartlarga mos ravişda hukumatni şakllantiriş va nazorat qiliş Qonunçilik palatasiga berilyapti. Boş vazir nomzodini Qonunçilik palatasidagi fraksiyalar ma’qullagaç, lavozimga tayinlanişi, vazirlar faoliyati böyiça kamçilik bölsa, iste’fosi töğrisida taklif kiritiş kabi me’yorlar belgilanyapti. Parlament tekşiruvi degan yangi institut qöşilyapti. Eng oğir holatlar yuz berganda parlament örganib, huquqiy jihatdan baho beradi. Eng muhimi, mahalliy davlat hokimiyatlari bölinişi töliq emas edi, ya’ni ijro va vakillik organiga hokim boşçilik qilar edi. Endi bosqiçma-bosqiç viloyat, tuman va şaharlardagi kengaşlarga hokimlar raislik qilişi vakolati ham çeklanyapti. Natijada bu xalqçil boşqaruv va hukumatni ta’minlab beradi. 

Intervyuni töliq holda yuqoridagi video orqali tomoşa qilişingiz mumkin.

Maqsuda Abduqayumova suhbatlaşdi.
Tasvirçi va montaj ustasi — Javohir Ğayratov.