MB raisi - sömning qadri, kollektorlik faoliyati va uy bozoridagi narx pufagi haqida
|05:57 / 30.07.202343 1279 min
Mamarizo Nurmurodov sömning dollarga nisbatan qadrsizlanişi, sekin ketayotgan banklarni xususiylaştiriş jarayoni, rubl kursi keskin tuşişining Özbekistonga ta’siri va boşqa mavzularda jurnalistlar savollariga javob berdi.
Foto: Kun.uzFoto: Kun.uz
27 iyul kuni Markaziy bank boşqaruvi asosiy stavkani 14 foiz darajasida özgarişsiz qoldirdi. Bu qaror qabul qilingan yiğilişdan keyin an’anaga köra boşqaruv raisi Mamarizo Nurmurodov matbuot anjumanida jurnalistlar savollariga javob berdi.
– Sömning dollarga nisbatan özgarişi qanday prognoz qilinyapti?
– Sömning dollarga nisbatan kursi valuta bozoridagi talab va taklifdan kelib çiqib şakllanyapti. Ma’lum darajada import hajmining oşişi milliy valutaga bosim ötkazyapti.
Köplab importçilar yilning uşbu davrida taşqi savdo operatsiyalarini amalga oşiradi. Ötgan yillar bilan soliştirganda, yilning şu davrida şunday mavsumiylik kuzatilgan. Agar 2019, 2020 va 2021 yillarga qarasangiz, aynan şu davrda, ikkinçi çorak oxiri va uçinçi çorak boşida importimiz oşadi. Bu valuta bozorida ma’lum bosimni yuzaga keltiradi. Biroq bu jarayon milliy valutaning qadrsizlanişiga olib kelmaydi. Çunki tijorat banklari va korporativ mijozlar xorijiy valutani erkin sotiş va sotib oliş uçun tegişli likvidlikka ega. Bugungi valuta kursi taşqi savdo operatsiyalarining haqiqiy aksidir.
– Budjet defitsiti narxlar barqarorligiga ta’sir qiladi. Şundan kelib çiqib, Markaziy bank Iqtisodiyot va moliya vazirligi bilan qançalik yaqin aloqada? Vazirlik davlat budjeti böyiça ma’lumotlarni e’lon qilmay qöydi. Hukumat budjet defitsiti böyiça qonunda belgilangan 3 foizlik çeklovga rioya qila olyaptimi?
– Biz Iqtisodiyot va moliya vazirligi bilan yaqin aloqadamiz. Biz tomonimizdan xizmat körsatiladigan yagona ğaznaçilik hisobi orqali budjet böyiça ma’lumotlarni kuzatib bora olamiz. Boşqa yillar bilan soliştirganda bu yil birinçi yarim yillikda xarajatlarning ortişi bölgani rost, bu birinçi navbatda gaz importi hajmi oşişi bilan boğliq.
Gazning jahon bozoridagi, ya’ni şartnomalarda körsatilgan narxi bilan içki narx örtasidagi tafovut budjet hisobidan qoplanadi. Şunday obektiv şartlar tufayli birinçi yarim yillikdagi xarajatlar avvalgi yillardan köra biroz yuqori böldi.
Koordinatsiyaga kelsak, biz har oy vazirlikka inflatsiya, budjet ijrosi va boşqa masalalardagi öz qaraşlarimiz yuzasidan hisobot berib boramiz.
– Rossiya rublining qadrsizlanişi bizning iqtisodiyotimizga qanday ta’sir qiladi?
– Doimiy ikkinçi yirik iqtisodiy hamkorimizda pulning qadrsizlanişi bizga ham ta’sir qiladi. Qaysi ma’noda? Rossiyadan keladigan pul ötkazmalarining kamayişiga ta’sir qiladi. Men hali ta’kidladimki, dastlabki 6 oyda davomida pul ötkazmalari 5,1 mlrd dollar atrofida böldi, ötgan yili bu körsatkiç 6,5 mlrd edi. Bu kamayiş ötgan yilgi ötkazmalar hajmi noodatiy ravişda yuqori bölgani bilan boğliq.
Mavzuga oid
Iqtisodiy aloqalarga ham ta’siri bor, çunki eksportyorlarimiz tovarni Rossiyaga olib çiqib sotganda, tovarning narxini belgilaydigan narsa Rossiya bozoridagi narxlar böladi. Rossiya bozoridagi narxlar kurs özgarişi hisobiga eksportyorlarimiz uçun dollarda hisoblaganda tuşumlari kamayişiga ta’sir qiladi.
– Özbekistonda kreditorlarning moliyaviy savodxonligi va tölov intizomi töliq şakllanmaganini inobatga olib, qattiq usulda kreditlarni undirişga talab bormi? Buning uçun kollektorlik faoliyatiga ruxsat beriş kerakmi? Muammoli kreditlar ham kamaymayapti, 15 trln söm atrofida bölib turibdi.
– Muammoli kreditlarga nisbiy qaraşimiz kerak, kreditlar qoldiğining ösiş darajasi yuqori bölib turganda 3 foizlik norma bizning bu kundagi şaroitimizda normal deb qaraladi. Xalqaro amaliyotga köra, umumiy kredit portfelida muammoli kreditlar 4 foizgaça böladigan bölsa, bu normal deb qaraladi. Özgariş bölmayapti deyişimiz notöğri, çunki buning ustida biz doim işlaymiz. Muammoli kreditlarning ma’lum qismi öz yeçimini topişi bilan boşqalari böyiça yangi muammoli kreditlar çiqib, örin almaşadi.
Bugungi kundagi holat ma’lum ma’noda bizni qoniqtiradi degan gapimning mohiyati şuki, 3 foiz biz uçun ma’qul. Lekin qaysi banklarda muammoli kreditlar 7-8 foiz böladigan bölsa, biz Markaziy bank sifatida ularga nisbatan makroprudensial talablarni kuçaytirib, ayrim banklarga kreditlar ajratişni çeklaymiz. Ayrim banklarga depozitlar jalb qilişdagi talablarimizni qöyib boryapmiz.
Kollektorlik xizmati qay holda keng rivojlanib özining samarasini berişi mumkin? Agar jamiyatda xususiy mulkning uluşi yuqori bölsa. şundagina uning samaradorligi yuqori böladi. Bu boradagi örganişlarimiz davom etyapti, yakuniy xulosani aytişga erta deb öylaymiz. Örganişlarimiz oxiriga yetganidan keyin biz bu axborotni beramiz.
– Markaziy bank may oyi oxirida Toşkent köçmas mulk bozorida narx pufagi yuzaga kelayotgan bölişi mumkinligi haqida ma’lum qilgandi. Bu ipoteka kreditlarini ajratadigan banklar uçun juda xavfli bölib, ularni bankrotlikka olib kelişi mumkin. Bu borada qanday işlar qilinyapti?
– E’tibor bergan bölsangiz, ipoteka kreditlari ajratişda uyning qiymati qança bölişidan qat’i nazar kreditning maksimal çegarasini belgilab qöyganmiz. Bundan maqsad, pufaklar yorilgan paytda banklarga böladigan salbiy ta’sir juda katta bölişining oldini olişdir. Ya’ni uy 1 mlrd söm böladigan bölsa ham, bank ajratadigan kredit Toşkent şahrida 440 mln sömdan oşmaydi. Bu öz-özidan pufak xavfini kamaytiradi.
Ikkinçi tomondan, hozirgi kundagi vaziyat qanday degan savolingizga javob sifatida ayta olamanki, biz bu boradagi örganişlarni yakunlayapmiz, sentabr oyida narxlarning şakllanişi haqida tahliliy ma’lumotlarni e’lon qilamiz.
– Fitch Özbekistonda banklarning xususiylaştirilişi keçikişini ma’lum qildi. Haqiqatan ham, bir neça yil oldingi rejalarga köra, hozir allaqaçon bir neça banklar sotib bölingan bölişi kerak. Keçikişga sabab nima?
– Bir narsani töğri tuşunişimiz kerak, eng asosiy narsa – xususiylaştiriş jarayoni tez böladigan jarayon emas. Çunki bu nafaqat bizning xohişlarimiz, balki xorijiy investorlarning işonçiga ham boğliq. 2022 yilda geosiyosiy krizis ma’lum jihatdan xorijiy investorlarning possovet davlatlariga kirişini çeklab qöydi.
Bu jarayonda asosiysi – banklarimizni sotişga tayyorlaş jarayoni, ya’ni banklar transformatsiyasi. Buni biz qançalik tez amalga oşirsak, ularni sotişga şunça tez tayyor qilamiz. Haqiqatan biz Xalqaro valuta jağarmasi, Jahon banki bilan muloqotlarda bu jarayon 1 yildan uzoqroqqa çözilişini muhokama qildik. Bu – tabiiy hol. Global iqtisodiy vaziyatdagi keskinlik bu jarayon sekinlaşişiga olib keladi.
– Yil boşidan beri özbek sömi qança qadrsizlandi? Valuta qudrati oşişi nimalarga boğliq?
– Sömning qadri nima bilan ölçanadi? Taşqi savdo operatsiyalari bilan şuğullanadiganlar uçun valuta kursi bilan. Kimdir sömni kundalik hayotida işlatadigan bölsa, u inflatsiya va narx-navo bilan ölçaydi.
Söm 6 oy davomida dollarga nisbatan 3,12 foizga qadrsizlandi. Asosiy savdo hamkorlarimiz Turkiya, Rossiya, Xitoy bilan soliştirsak, dollarga nisbatan ularning valutasi sömga qaraganda köproq qadrsizlandi. Şu nuqtayi nazardan, ularning milliy puli qadrli, bizniki qadrsiz deb taqqoslaş töğri emas.
Markaziy bank söm qadrini oşiriş uçun nima qilyapti degan savolingizga ayta olamanki, butun dunyoda valuta qadri iqtisodiy ösişga boğliq. Ya’ni iqtisodiyotning barqaror ösişi, iqtisodiyotning taşqi iqtisodiy faoliyatdagi inklyuziv rivojlanişi eng asosiy körsatkiçdir.
– Forbes naşri tadqiqotlariga köra, özbek sömi dunyodagi eng zaif valutalar qatorida 7-örinni egalladi, uning qadrini mustahkamlaş uçun nima qiliş kerak?
– Milliy valutaning qadrli yoki qadrsizligiga uning kursiga qarab baho berişni yengil qaraş deb hisoblaymiz. 2017 yildan beri valuta bozorini erkinlaştirganimizdan to bugungi kungaça valuta kursining özgarişi köplab davlatlarning valutasi qadrsizlanişidan ança past böldi. 4 yil davomidagi örtaça yillik qadrsizlaniş sömda 6-7 foizni taşkil qiladi.
Pulning qadrini mustahkamlaydigan narsa – iqtisodiyotning inklyuziv barqaror ösişini ta’minlaş. Bu bozor tamoyilida pul qadri barqarorligini ta’minlaşga xizmat qiladi.
– Kutilayotgan energetika tariflarining oşirilişi yil yakuni böyiça inflatsiya prognozida aks etganmi?
Behzod Hamroyev (MB raisi örinbosari): Aks etgan. Bizda elektr energiyasi va gaz tariflaridan taşqari, yana boşqa tartibga solinadigan narxlar – issiq suv, sovuq suv va boşqalar bor. Yaqinda sovuq suv narxi böyiça tariflar oşirilgani ma’lum böldi. Hamma viloyatda sovuq suv narxi 100 foiz oşgan taqdirda ham umumiy inflatsiyamizga 0,3 foiz ta’sir körsatişi mumkin.
Bunday 0,3-0,5 foiz ta’sirlar bazaviy inflatsiya prognozida inobatga olingan. Undan yuqori böladigan bölsa, prognoz qayta körib çiqiladi.
