Бир қисми саводли, бир қисми саводсиз, яна бир қисми порахўр. Профессор-ўқитувчилар маошини бирдек ошириш адолатданми?

Матбуотда Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 5 апрелдаги «Республика олий таълим ва илмий-тадқиқот муассасалари ходимларининг меҳнатига ҳақ тўлаш тизимини такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ПҚ-3655-сон қарори эълон қилинди.

Қарорга кўра жорий йилнинг 1 сентябридан бошлаб профессор-ўқитувчиларнинг ойлик маоши ўртача 25 фоизга ошади. Албатта, бу олий ўқув юртларининг (ОЎЮ) профессор-ўқитувчилари учун ниҳоятда қувончли хабар. Ислоҳотлардан аввал мактаб таълими ва олий таълим энг хароб ҳолга келган эди. Ажабмас, бу «сийлаш» олий таълимнинг ривожланиши учун биринчи туртки бўлса.

Мен олий ўқув юртини тугатганимдан буён шу соҳада ишлайман. Шунинг учун кўрган-кечирганларимга ва билганларимга таяниб, баъзи фикрларни айтишни лозим топдим.

Жамиятнинг ҳамма соҳасида бўлганидек, ОЎЮда ҳам малакали ўқитувчилар етишмайди. Бу масала бўйича аҳволни биринчи бўлиб ОЎЮда тузатиш керак. Чунки айнан ОЎЮ қолган барча соҳаларга мутахассис тайёрлаб беради. ОЎЮ профессор-ўқитувчиларининг бир қисми саводли, бир қисми саводсиз, яна бир қисми эса порахўр. Ҳозир ҳамманинг ойлиги бир хил кўтарилса, яна буларнинг орасида фарқ қолмайди. Тўғрисини тан олиш керак, айрим саводсизлар учун ҳозир тўланаётган маош ҳам кўп. Энди маошлар оширилгандан кейин, саводсизнинг саводи чиқиб, порахўр чўнтагини тикиб ташлайдими? Албатта йўқ! Чунки, ҳозиргача ҳам пора олмаслик тўғрисида тарғибот, ташвиқот, қўрқитиш, ҳатто «пора олмайман» деб қоғоз ёзиб бериш (ёздириб олиш) доим бўлди. Лекин уларнинг фойдаси сезиларли бўлгани йўқ.

Имтиҳонларни компьютерга ўтказиб, порахўрларни камайтириш усулининг яхши томонидан кўра, ёмон томони кўпроқ. Бу ҳам етарли даражада синовдан ўтди. Албатта, кимлар пора олишини ОЎЮнинг талабалари ва раҳбарлари яхши билади. Лекин улар кўриб, эшитиб, билиб турса ҳам ҳеч нима қила олмайди. Фақат жараёндан узоқ бўлган миллий хавфсизлик ва департамент ҳар йили битта-иккита порахўрни ушлаб кетади, холос.

Нима учун юқорида айтганимдай, жараённинг ичида бўлган ва буни кўриб турган раҳбарлар ўз «уйини» тозалай олмайди? Бунинг сабаби, порахўр ва саводсиз ўқитувчиларда ўзини ҳимоя қилиш инстинкти шаклланган. Улар раҳбарларнинг нозик жойини топиб, «думини хуржунга солиб» қўйишади. Агар раҳбар унинг порахўрлигини рўкач қилса, у «думни хуржундан чиқаради». Баъзи раҳбарларнинг эса қурби етмайди.

Иккинчидан, саводсизлар профессорларнинг, доцентларнинг, фан номзодларининг орасида ҳам бор. Биринчи навбатда саводли профессор-ўқитувчиларнинг ойлик маошини қолганларга қараганда кескин ошириш керак. Табиийки, қайси профессор-ўқитувчи саводли, қайси саводсиз эканлигини Олий таълим ёки Молия вазирлигида ўтирган амалдорлар билмайди. Уларнинг бу кўрсатгичини (параметрини) улар дарс ўтадиган талабалар, ҳамкасблари ва кафедра мудири билади.

Шунинг учун бу масала бўйича менда қуйидагича таклиф бор: Ошириладиган ойликнинг 15 фоизи молия вазирлиги тақсимласа, қолган 10 фоиз маблағни тақсимлаш ҳуқуқи ОЎЮларининг ўз ихтиёрига берилса.

Илмий ходимларга ишига қараб ҳақ тўлаш ҳам янгилик эмас, нафақат илғор демократик давлатларда, балки СССРда ҳам Физикавий муаммолар институтида Нобель мукофотининг лауреати Академик П.Л.Капица томонидан бу 1937 йилдаёқ амалга оширилган. Чунки у 13 йил улуғ инглиз олими Э.Резерфорд билан бирга ишлаб, бу иш Англияда қандай йўлга қўйилганини яхши билган.

Профессор-ўқитувчининг илмий соҳадаги фаолияти бу ҳисобга кирмайди, чунки илмий даража ва унвонга ҳақ тўлаш қарорда алоҳида айтилган.

Ўн фоиз маблағни тақсимлашни ўқув проректорига, 2–4 курс талабаларига, кафедра мудирларига, жамоатчилик назорати ва сифат комиссияга ҳамда услубий кенгашга топшириш мумкин. Бунинг қийинчилиги йўқ, талабаларнинг 4–5 йиллик анкета сўровларининг натижасига ва кафедра мудирининг маълумотларига таяниб профессор-ўқитувчилар рўйхатидан порахўрлар чиқариб ташланади. Шуларнинг ва метод кенгашнинг маълумотларига таяниб, саводсиз ўқитувчиларнинг рўйхати тузилади.

Агар бу ўқитувчилар маошини кўпайтиришни истаса, тайёрлаган ўқув материаллари (ишчи дастурлар, маърузалар, презентациялар, амалий, лаборатория, семинар ва мустақил машғулотларнинг материаллари, тест саволлари, ҳар хил топшириқлар, ахборот технологияларидан фойдаланиш даражаси, ўз соҳаси бўйича қандай адабиётларга эгалиги ва ҳоказо) комиссияга ҳавола қилинади. Буларни ўқитувчи интернетдан ёки бошқа манбалардан бирга бир кўчириб олган бўлса, бу ҳисобга кирмайди.

Умуман олганда, ҳар бир ўқитувчининг «бор-йўғини» ва педагогик маҳоратини «тарози»га қўйиш қийин эмас. Ҳозир ОЎЮларида доимий асосда ишлаб турган жамоатчилик назорати ва сифат комиссиялари бор, зарурат бўлганда улар ҳар бир фан бўйича бошқа малакали ўқитувчиларни жалб қилиши мумкин.

Агар шундай қилинса:

• бюджет ташкилотларида ҳақ тўлашнинг ҳозиргача амал қилиб келаётган социалистик принцип асосида тақсимланишидан воз кечилади;
• профессор-ўқитувчининг реал меҳнатига қараб ҳақ тўлаш принципи ишлай бошлайди;
• саводсиз ва порахўр ўқитувчилар бир-биридан ажратилади;
• жамоатчилик назорати ва сифат комиссиялари ишлашни ўрганиб тажриба орттиради (бу ҳам келажакда ўз мевасини беради, чунки келажакда айнан шу йўлдан борилади);
• ҳақиқий мутахассисларнинг иши янаям унумли бўлади, изланишда давом этади ва айнан улардан ижобий ўзгаришлар кутса бўлади.

Ойлик маошлар бажарилган ишнинг нафақат ҳажмига, балки сифатига ва мураккаблик даражасига қараб ҳам бир-биридан фарқ қилиши керак.

ОЎЮларининг раҳбарларига ўзига хос мустақиллик, реал ҳокимият берилади ва катта масъулият юкланади. Улар раҳбарлик қилаётган ОЎЮларининг фаолиятидаги ижобий ўзгаришлар бу механизмни уларнинг ҳар бири қай даражада тўғри йўлга қўйишига қараб «кўзга кўрина» бошлайди.

Абдулла Қувватов,

СамДУ аналитик кимё кафедрасининг доценти.