Бадиий асар мутолаасига берилиб, баъзан сўзнинг қудрати шунчалар ҳам кучлими, деган ўй оғушида қоламан. Шунда Яратганнинг биргина “Ярал!” деган сўзи билан бунёд бўлган ўн саккиз минг оламни тасаввуримда жонлантираман-да, сўз аталмиш зийнатнинг сеҳри ва мўъжизасини англагандек бўламан...
Сўз қачон мўъжизага айланади? Қачонки унга моҳир заргар сайқал берса, жилолай олса. Моҳир заргарнинг кимлиги эса маълум — инсон. Ҳа, ёзувчи-шоир ҳам аввало инсон, фақат унинг бошқалардан фарқли жиҳати у сўзнинг сеҳри ва меҳрини кўпроқ ҳис этади. Унинг лаззатини юрак-юрагидан туя олади ва бу лаззатни бошқаларга-да улаша олади. Бундай инсонни ҳеч муболағасиз ҳотамитой дейиш мумкин. Буюк қирғиз адиби Чингиз Айтматов ҳам ана шундай ҳотамитой инсон, ёзувчи эди.
Унинг “Соҳил ёқалаб чопаётган олапар” қиссасини илк бор ўқиганимда ўзимни худди Охото денгизи соҳилларида юргандек ҳис этгандим. Кейин Оқсоқол Ўрхон, Эмрайин, Милхун ва очиқ денгизга биринчи бор чиқаётган, тағинам ов учун чиқаётган Кириск билан битта қайиқда эдик. Асарни ўқиш асносида нимагадир Кириск ғойиб бўлиб қолди. Ҳали этни жунбушга келтирадиган асар воқеаларига старт берилмаган, кульминациягача бироз бор. Кейин билсам, Кириск... менга айланиб қолган экан. Яъни мен ўзимни Кириск руҳиятида яшай бошлаганимни сезиб қолдим.
Асар воқеалари ўқувчини тезда ўзига жалб этади. Очиқ денгизда йўлдан адашган қайиқ, кун билан туннинг йўқолган фарқи, қаҳрамонлар чекаётган ташналик ва очлик азоби, эртанги кунга бўлган умиднинг сўниши... буларнинг бари ўқувчи руҳиятида “яшай” бошлайди. Аслида ҳақиқий ёзувчи қаламга олган туйғу-тушунчаларини китобхон қалбида-да “яшата олса”, бир лаҳза бўлса-да, уни асар воқеалари атмосферасидан кўкрак тўлдириб нафас олишига эриша олса, у ўз мақсадига етган бўлади. Йўқса, увол бўлган сўз-у, йўқотилган вақтга ачинишдан бўлак чора қолмайди.
“Соҳил ёқалаб чопаётган олапар” адибнинг бошқа асарларига қараганда анча оғир ўқилади. Чунки унинг бош қаҳрамони Кириск бирин-кетин яқинларидан ажралади. Аввалига бобоси, кейин амакиси, сўнгра эса отаси айнан табиий офат ё касаллик, фалокат ёки душман билан олишув натижасида эмас чорасизликдан, бундан ортиқ сўнгсиз азоб-уқубатга мубтало бўлмаслик, янаям бошқача айтганда, ўн гулидан бир гули очилмаган, ҳали ҳаёт аталмиш буюк неъматни яхши англамаган Кириск учун ўзларини қурбон қилади. Албатта, буни кўриб-билиб, юракдан ўтказиб ҳеч бир чора тополмаётган жажжи Кириск учун бундан-да ортиқ азоб-уқубат, бундан-да зиёда ғам-қайғу бўлмайди. Алалоқибат у денгиз бағрида қайиқдаги барча яқинларидан ажралади. Сўнг захирасидаги бор ичимлик суви ва егулик ҳам тугайди. Асарнинг энг қимматли жойи шундаки, мана шу лаҳзада эндигина очиқ денгизга чиқиб кўрган, денгизда юрагидан ўтказган қайғулари шу кунгача кўрган қувончларини ямлаб кетадиган Кириск ҳар қанча қийин бўлмасин жамики чекиладиган азоблардан бира тўла қутулиб қўя қолишдан тийилади.
