АҚШдаги Висконсин университети иқтисод магистри ва Сингапурдаги Нанянган университети математика бакалаври Беҳзод Ҳошимов хаёлий орол мисолида иқтисодиётимизнинг ўзига хосликлари ва улардан узоқлашиш йўллари ҳақида сўз юритади.
Дунё харитасида аҳолиси сайёрамизнинг бошқа одамлари каби яхши яшашни хоҳлайдиган бир орол бор. Аммо бу оролда кишилар дунёдаги ўртаҳол одамлардан ҳам анча ёмон яшашади. Агар дунёдаги ўртача одам йилига ўн минг доллар ишлаб топса, оролда яшовчилар йилига ўртача бир ярим минг доллардан камроқ пул топишади.
Бунинг устига, бу оролда ҳамма нарса жуда қиммат туради. Бир ярим минг долларга маҳаллий кокосни сотиб олиб, еб юриш мумкин, холос. Яна денг, кокоснинг ҳам нархи тинмай ошиб туради ва мазаси ҳам илгаригидай эмас.
Орол аҳлининг муаммолари бир талай: таълим сифати паст, тиббиёт ҳаммага ҳам эмас, йўллар абгор, коррупция, қолоқ технология. Бундан ташқари, ижтимоий муаммолар ҳам етарли: камситиш, нотенг имкониятлар, жинсий камситиш, бошқаларнинг фикр ва қарашларини мутлақо қабул қилмаслик.
Оролликлар ўз муаммоларини ечиш йўллари ҳақида ўйлаб қолишди ва замонавий иқтисодчиларга мурожаат қилишди. Олимлар бу масалани ўрганиб чиқишди ва афсуски, таскин бермайдиган хулосага келишди. Телепортациясиз Омадсизлик ороли аҳолисининг ўртача даромад даражасига етиши имконсиз нарса, деган хулосага келишди. Иқтисодчиларнинг фикрича, оролнинг асосий муаммоси унинг жаҳон технология марказларидан узоқда жойлашгани: Нью-Йорккача 112 соат, Сиднейгача 174 соат учиш лозим (орол хаёлий).
Иқтисодчилар самолёт ва кема каби янги технологиялар оролни бошқа қитъалар билан аввалгига нисбатан яхшироқ боғласа-да, транспорт харажатлари ҳамон ўта юқори, деган хулосага келишди.
Оролда ишлаб чиқарилган ҳар қандай маҳсулот транспорт харажатлари сабабли қимматга тушади. Аммо бу муаммонинг ярми холос. Иқтисодчилар замонавий етказиб бериш занжири ихтисослашганини айтишди: маҳсулотлар кўплаб мамлакатларни қамраб олган узун занжир доирасида ишлаб чиқарилади. Орол ўта узоқдалиги боис бу занжирга кириш жуда қимматга тушади.
Ишлаб чиқариш ва етказиб бериш занжирига уланиш учун маҳсулотлар (ва одамлар) чегарадан ҳеч қандай тўсиқларсиз ва доимий равишда ўта олишлари лозим.
Зеро замонавий дунёда ҳаттоки қалам ҳам сайёрамизнинг турли жойларида ишлаб чиқарилган маҳсулотлардан тайёрланади. Юқори қўшимча қийматга эга маҳсулотлар, масалан айфонлар ишлаб чиқариш учун 30 та давлат хомашёси ва бир неча юз етказиб берувчилардан фойдаланилади. Ҳар қандай маҳсулот бошқаси учун оралиқ ҳисобланади, оролда транспорт харажати барча маҳсулотлар учун бир хил бўлганлиги сабабли ишлаб чиқарилган исталган маҳсулот бефойдага айланади.
