Кимгадир ёқар лола… ёки матбуот нашрларининг кейинги тақдири кимга боғлиқ?

Сўнгги пайтларда турли манбаларда босма матбуотнинг кейинги тақдири ҳақида ҳар ким билганича башорат қилмоқда. Кимдир интернет тараққий этган даврда босма нашрларнинг замони ўтиб бўлганини айтса, яна кимдир ҳар бир оммавий ахборот воситасининг ҳамма замонларда ҳам ўз ўрни борлиги билан тасалли беришга уринмоқда.

Аммо нима бўлганда ҳам очиғини айтиш керак, обуна мавсумининг бу йилги «номаълум» ҳолати кўпчиликни мана шу каби саросимали саволлар гирдобига илк бор ташлаб қўйди. Мазкур жараёнда нафақат, газета ёки журналлар муҳаррирлари, балки, йиллар давомида таҳририятлар нонини «яримта» қилиб келаётган почта ва турли шаклдаги тарқатувчиларнинг ҳам боши қотгани рост.

Гапнинг индаллосини айтадиган бўлсак, кўпчиликни қийнаётган савол бу — «мажбурий обуна»нинг бўлмаслигидадир. Хўш, ҳақиқатан ҳам шундай бўлса обуна ҳисобидан яшаб келаётган таҳририятларнинг тақдири энди нима кечади?

Ҳар гал шу мавзуда гап кетганда ўқувчилик даврим ёдимга тушаверади. Мактаб ўқитувчилари бўлган ота-онамиз ойлик маошлари ҳисобидан бир дунё газета-журналларга обуна бўлишарди. «Ғунча»дан тортиб «Известия»гача келарди уйимизга. Туман марказидан 65–70 километр олис бўлишига қарамасдан, ҳафтада икки марта «Почта» машинаси қатнарди қишлоғимизга...

Аммо бугун шаҳарнинг қоқ марказида яшасам-да, сўнгги 10–15 йил давомида менинг уйимга почта ходимларининг йўли тушмади. (Яқин атрофимизда почта қутиси ҳам йўқ) Мен ҳам уларни изламадим, эсламадим... Масаланинг асл моҳияти ҳам ана шунда...

Биринчидан, қатор йиллар давомида «ўтиш даври»нинг ўзига яраша ташвишлари билан ўралашиб «аввал иқтисод» ақидаси (балки ҳақиқати) билан нафас олишга тўғри келди. Бозор шароитлари даврида маънавий-иқтисодий мутаносибликни сақлаш осон кечмади. Бу жараёнда ҳамма соҳада бўлгани каби оммавий ахборот воситалари ҳар жиҳатдан ривожланди, тараққий этди. Уларнинг тури ва сони кўпайди, рақобат майдони эса бўйига ўсиб, энига кенгайди.

Айниқса, айримлар бугун «сариқ матбуот» деб атаётган нашрлар халқнинг энг оғриқли нуқталари, ижтимоий-маиший турмуш тарзи билан боғлиқ майда ичир-чикирлар ҳақида эринмасдан, ипидан игнасигача ёзишдан чарчамади ва шу орқали матбуот бозорини эгаллади. Балки ўша даврда аҳолининг қайсидир қатлами учун қанақа рангли матбуот бўлишидан қатъи назар, УЛАР терапия вазифасини ўтагандир. Буни ҳам тан олишимиз керак. Ва яна энг қизиғи, бугунги «обуна васваса»си ЎША нашрларни қаттиқ талвасага ҳам солаётгани йўқ...

Очиғини айтганда, аксарият сиёсий-расмий ахборотлар, қайсидир нуфузли жойда ўтказилган йиғилишларнинг тафсилотларини ўз ташвишлари билан ҳориган, нафақат, ўқитувчи учун балки ҳар қандай касб эгаси учун ҳам мароқли деб бўлмайди! Ёинки, нашрларимиз қачонгача алмашиб келадиган йил фаслларига ўхшаб ҳар мавсумда бир хил мавзудаги материалларни такрорлайвериши керак?

...Баҳорда фалон қути ипак қурти боққан пиллакор ҳақида, кузда давлат режасини бажарган пахтакор ва «чуқурроқ» ҳайдалган шудгор, қишда эса парваришталаб ғалла ёки шўр ерга берилган яхоб ҳақида «завқ» билан ёзилган мақолалар қолипи (шаблон)дан  қачон қутуламиз? Турли режаларни бажаришга ундайдиган «кимўзар мусобақалар»дан мерос «урра-урра» ва сохта мақтовларни тарғиб этишдан қачон тўхтаймиз?

Бундан ташқари, аксарият расмий газеталардаги материаллар худди эгизакдек бир-бирини такрорласа, бошқа тилдагиси эса ўша нарсанинг таржимасини чоп этиб турса, ўз-ўзидан сон ва сифат, сурат ва сийрат ўртасидаги мувозанат бузилиши табиий. Қолаверса, газетхон-ўқувчи ўз қаҳрамонларини нашрлардан изламай қўйди, ўзига дилкаш ва дардкаш, юрагига яқин мавзулар эмас, баландпарвоз гапларни ўқишдан зада бўлди, рости.

Ва яна муҳим жиҳат — газета-журналларга юборилган конвертлар очиб ҳам кўрилмади... Қалами ўткир, ўз овози ва сўзига эга бўлган ёш журналистлар ўз «мен»ини кўрсата олмади, қалам ҳақига эса қалам ҳам ололмай барчасига қўл силтади ёки кўпчиликка қараб «мослашди» УЛАР ҳам... энг асосийси мана шу каби омиллар оқибатида ўқувчи ва нашрлар ўртасидаги омонат кўприк заифлашди (ёки бузилиш арафасида).

Иккинчидан, босма оммавий ахборот воситаларининг обуна нархи ва обуначининг моддий имкониятлари ўртасидаги тарози посангиси ҳар доим кўпчиликни қийнаб келаётганини ҳам айтиш жоиз. Тасаввур қилинг, республика нашрларидан беш донасига обуна бўлишни хоҳлайдиган (мажбурий эмас) ўқитувчи, ҳамшира ёки кутубхона ходимининг бир ойлик маоши етармикан бунга? Пенсия ёки ногиронлик нафақасидан бошқа даромади бўлмаган оила-чи? Бугун ҳар ойлик маошидан кредит тўлаётган ёки фарзандини контракт-тўлов асосида ўқитаётганлар-чи?

Тўғри, қаловини топсак ҳаммасини ҳам эпласа бўлади, дерсиз. Аммо кўрпага қараб оёқ узатиш кераклигини ҳам унутмаслигимиз лозим.

Ҳолбуки, бугунги кунда ўнлаб ривожланган давлатларда айрим босма нашрларга обуна учун давлат бюджетидан миллионлаб маблағлар ажратилаётганини айтиб ўтиш жоиз.

Бугунги кунда республикамиздаги вилоят ҳамда туман ҳокимликлари муассислигидаги барча нашрлар «ташкил этиладиган» обуна ҳисобидан кун кўрмоқда. Қоғоз, босмахона, етказиб бериш ва бошқа харажатлари ҳисобига обуна баҳоси аксар ҳолларда сунъий равишда ошиб кетяпти. Шунингдек, туман (айрим вилоят) газеталарининг ададини ҳудуддаги аҳоли сонига нисбатан таққослайдиган бўлсак, уларнинг неча фоизига ва кимларга етиб бормоқда бу нашрлар?

Ҳар гал (ҳар йили) обуначилар бир хил тоифадагилар эмасми? Нега оддий уй бекасининг қўлига турли кўнгилочар нашрлар етиб борадию, вилоят (ёки туман) газетасининг эса ҳатто номини билмайди?

Тан олишимиз керакки, биз хоҳлаймизми, йўқми оммавий ахборот воситаларининг барча турлари, жумладан, босма нашрлар ҳам тоифаланган ўқувчилар аудиториясини яратиб бўлди. Демоқчи бўлганим, қайсидир нашрга ёппасига обуна қилдириш, ёки обуна бўлишларини кутиш бефойда. Институт домласи ўқиётган газета дўкондаги сотувчи учун мутлақо қизиқ бўлмаслигини исботлаш шарт эмас.

Хуллас, бугун матбуот нашрларининг хоҳ ихтиёрий, хоҳ мажбурий обунаси, сотуви, умуман, уларнинг яшаб кетиши масаласида гап кетар экан, таъби нозик ўқувчининг дидига мослашиш, дарду қувончига шерик бўлиш вақти етди, танлов эса — улардан.

Зеро, шоир айтганидек, ҳар кимнинг ўз ёқтирган гули бор...

Дилшод  Муҳаммадражаб,
журналист.