Свет ўчса, «осмон узилиб ерга тушадими?». Электр энергиясининг мамлакат иқтисодиёти учун аҳамияти тўғрисида

Ўзбекистон энергетика тармоғи мамлакат иқтисодиётининг муҳим бўғинидир. Ҳукмингизга ҳавола қилиб бориладиган туркум мақолаларда соҳада мавжуд долзарб муаммолар ва уларнинг ечимлари тўғрисида сўз боради.

Қиймат занжири

«Электр токи ўчиб қолгач, шаҳар чуқур жимлик қаърига чўмди. Ҳа, шовқин одамлардан чиқмаётган экан...», деган эди Михаил Жванецкий. Ушбу иқтибос асосан йирик шаҳарлар, мегаполислар тўғрисида айтилган бўлса-да, электр энергиясининг ҳар биримиз учун бугунги кундаги аҳамиятини яққол кўрсатиб бера олади. Дарҳақиқат, у бугун мажозий маънода «шовқин» манбаига, яъни деярли барча инсоний ҳаракат, режа, юмуш, интилиш ва мақсадларни амалга ошириш учун зарур воситага айланиб қолди.

Инсоният ахборот асрида яшамоқда. Инновацион қурилмалар, смартфонлар ва турли гаджетлар замонавий цивилизациянинг қўзғатувчи кучи сифатида намоён бўлмоқда. Бу эса электр энергияси тобора жадал суръатларда кундалик маиший ҳаётимизнинг ажралмас бўлагига айланиб бораверади, дегани.

Электр токининг кундалик турмушдаги аҳамияти қанчалик юқори бўлмасин, буни унинг мамлакат иқтисодий ҳаётидаги ўрнига қиёслаб ҳам бўлмайди. Бежизга электр энергиясини иқтисодиёт томирида оқаётган қонга ўхшатишмайди. Чунончи саноат, бизнес ва ҳар қандай ишбилармонлик фаолияти учун унинг аҳамияти беқиёс.

Бугун Ўзбекистон иқтисодиётининг барча йўналишларида амалга оширилаётган ислоҳотлар, хусусан банк-молия, солиқ маъмурчилиги, кичик бизнес субъектларини қўллаб-қувватлаш, миллий иқтисодиётга чет эл инвестицияларини фаол жалб этиш ва бошқа қатор масалалар бўйича бошланган ишлар ўзининг ҳал қилувчи палласига кириб бормоқда.

Модомики олдимизга қўйилган мақсад-марраларни йўлдан оғишмай забт этишни истар эканмиз, энергетика, хусусан электр энергетика саноати барқарорлигини таъминлашимиз зарур.

Таъкидлаш жоизки, бугунги кунда мамлакатнинг турли ҳудудлари, айниқса пойтахтдан олис гўшаларда асосан йилнинг совуқ мавсумларида юз бераётган электр энергиясидаги узилишлар мамлакат иқтисодиётига улкан зарар келтирмоқда.

Ушбу зарар кўлами «қиймат занжири» (Value Chain) нуқтаи назаридан қараганда қанчалик катта эканини тасаввур қилиш оғриқлидир.

Маҳсулотлар ва хизматлар бозорида ҳар бир корхона ўз фаолият йўналишидан келиб чиқиб истеъмолчи учун «қиймат» яратади. Истеъмолчига етказиб бериладиган деярли барча маҳсулотлар ёки кўрсатиладиган хизматлар истеъмолга яроқли ҳолга етиб келгунича у ёки бу жиҳатдан қиймат қўшувчи бир неча мураккаб босқичларни босиб ўтади. Кўп ҳолларда бу жараёнларда бир неча корхоналар иштирок этади.

Яъни иқтисодиёт ўзаро боғлиқ мураккаб жараёнлар йиғиндисидир. Шундай экан, унда ҳар бир иштирокчи самарадорлигидаги йўқотишлар умумий тизим йўқотишларига олиб келади.

Мисол учун, электр энергиясидаги узилиш сабаб ўз вақтида техник хизматдан ўтказилмаган автомобиллар автотаъмирловчи корхонанинг ҳамда автомобиль ҳайдовчиларининг ишини тўхтатиб туриш билан биргаликда ҳудудда фаолият юритувчи ёқилғи қуйиш шохобчасидаги савдога ҳам оз бўлса-да зиён етказади.

Ўз вақтида тайёрланиб етказиб берилмаган газмол тикувчи ёки кийим-кечак ишлаб чиқарувчи корхонанинг, вақтида ёпилмаган қолипли нон эса улгуржи ва чакана нон сотувчиларининг меҳнат унумдорлигига салбий таъсир кўрсатади.

Электр энергиясидаги узилиш сабаб соатлаб «дам олаётган» ёқилғи қуйиш шохобчасининг юзлаб, балки минглаб харидорлари ҳам ёқилғи йўқлиги туфайли исталмаган «ҳордиқ»дан баҳраманд бўлишга мажбур бўлишади. Улар орасида такси ҳайдовчилари ҳам, маҳсулот ёки таом элтиб бериш билан шуғулланувчи транспортлар ҳам, бошқа вилоятга ўз уловида йўл олишни режалаштирган маҳаллий туристлар ҳам бор. Шу биргина мисолнинг ўзида юзага келган нохуш вазиятдан савдо шохобчаси, транспорт хизмати, умумий овқатланиш тармоғи, туризм каби бир неча кичик ва ўрта бизнес соҳалари вакиллари бевосита ва билвосита азият чекаётганига гувоҳ бўламиз.

Мисолларда қиймат занжирига эргашиб борсак, нафақат у ёки бу бизнес тузилманинг харидорлари, балки улардан ҳам қуйироқ поғонадаги иштирокчилар тарафидан кўриладиган зиёнга дуч келишимиз мумкин. Ёқилғи қуйиш шохобчаси харидорлари орасида транспорт хизмати кўрсатувчи автомобилларни ҳам тилга олгандик. Кўриниб турганидек, ўз вақтида транспорт хизматидан фойдалана олмаган ишлаб чиқарувчи корхона хом ашё етишмаслиги сабаб вазиятнинг навбатдаги қурбонига айланиши мумкин.

Шунингдек, қиймат занжиридаги секинлашиш ва силкинишлар биз мисолда кўраётганимиз корхонага маҳсулот ва хом ашё етказиб берувчилар фаолиятини ҳам чегаралайди. Масалан, ўз вақтида ёпилмаган нонлар ун ишлаб чиқариш корхонасида тайёр маҳсулот туриб қолишига, оқибатда ушбу корхона фаолияти секинлашувига олиб келади. Турган гапки, қиймат занжирида ундан олдинги поғонада турган буғдой етказиб берувчи фермер ҳам бундан зиён кўради.

Табиийки, иқтисодиётда бундай новвой (ёки нон цехи), автомобиль устахонаси, тикувчи (ёки кийим-кечак ишлаб чиқарувчи корхона) ҳамда ёқилғи қуйиш шохобчасидек минглаб транзакция иштирокчилари бор. Бу эса миллионлар, балки миллиардлар қийматдаги пул, маҳсулот ва хизматлар ҳаракати секинлашиб бориши демакдир.

Албатта, иқтисодиётнинг ўз-ўзини бошқариш механизми мавжуд. Бозор муносабатларини, талаб ва таклиф мувозанатини тартибга солувчи «кўринмас қўл» (Invisible Hand) истеъмолчилар эҳтиёжини қондиришнинг муқобил йўлларини тақдим этади. Лекин бу ҳар доим ҳам мамлакат иқтисодиёти учун исталган оқибатларга олиб келмайди.

Мисол учун, сурункали хом ашё етишмаслигидан азият чекаверган кийим-кечак ишлаб чиқарувчи корхона эндиликда газмолни маҳаллий ишлаб чиқарувчидан эмас, балки Хитой, Эрон ёки Туркия каби чет мамлакатлардан сотиб олишни бошлайди. Ўсаётган иқтисодиётларда истеъмол ҳажми доим ошиб боришини инобатга олсак, у билан параллел равишда ошиб борувчи импорт ҳажми мамлакат ташқи савдо дебалансига олиб келиши мумкин. Шунингдек, импорт харажатлари ҳисобидан маҳсулот таннархи кўтарилиши мумкин ва бу ўз навбатида, тайёр маҳсулот нархи ошишига ҳам сабаб бўлади.

Албатта, иқтисодиёт мисолларда келтирилганидан кўра анчайин мураккаб жараёнлар йиғиндиси. Уларни алоҳида содда сценарийлар асосида кўрсатишдан мақсад концептуал яхлитликка эришиш орқали фикрни осон тушунтириш. Танланган мисоллар ҳам ҳаётдан айнан олинмаган. Реал ҳаётда ўхшаш вазиятлар бошқа соҳаларда ҳам юз бериши ва мисолларда келтирилган соҳаларда умуман содир бўлмаслиги мумкин. Лекин келтирилган мисоллар электр таъминоти ва мамлакат иқтисодиёти ўртасидаги сабаб-оқибат муносабатларини яққол кўрсатиб бера олади.

Айрим ўқувчилар корхоналар ҳам, истеъмолчилар ҳам аллақачон вазиятга кўникишган ва ундан чиқиш йўлларини ҳам топиб олишган, дея эътироз билдиришлари мумкин. Тўғри, лекин ушбу «кўникиш» кўп ҳолларда мамлакат иқтисодиётига қимматга тушади. Юқоридаги мисоллардан бирида айтилганидек, баъзи тадбиркорлик субъектлари импорт йўлини танлашга мажбур бўлади. Ёқилғи қуйиш шохобчасига ўхшаган корхоналарнинг эса, танлови йўқлиги сабаб, узилишлар пайтида фаолиятини тўхтатиб туришдан бошқа чораси қолмайди.

Юқоридагиларга қўшимча сифатида, тўлиқсиз қувватда фаолият юритишга мажбур бўлаётган корхоналардан солиқ тушумлари ҳам камайишини таъкидлаш мумкин. Шунингдек, ахборот тизимлари, маълумотлар базаси ёки автоматлашган тизимлар асосида фаолият юритувчи айрим корхоналар учун электр узилишлари катастрофик йўқотишларга олиб келади. Биз мисоллар орқали уларга тўхталмаганимиз сабаби одатда бундай корхоналар Фавқулодда Ҳолатлар Учун Электр Таъминоти Тизими (Emergency Power System) билан жиҳозланиши назарда тутилади.

Инвестициялар

Ҳар қандай бизнес учун барқарор ва узлуксиз энергия ресурслари таъминоти жуда зарурлигини инобатга олсак, то электр энергияси таъминоти мукаммал ҳолатга келтирилмас экан, Ўзбекистоннинг олис ва овлоқ ҳудудлари инвесторлар учун молиявий жиҳатдан хатарли бўлиб қолаверади. Бежизга электр энергия таъминоти Жаҳон банки томонидан ишлаб чиқилган халқаро «Ease of Doing Business» индексини белгиловчи кўрсаткичлардан бири қилиб танланмаган. Аслида ҳам ушбу индексни шакллантирувчи мезонлар ҳар қандай мамлакатда ҳар қандай инвестор учун юзага келиши мумкин бўлган хатарлар даражасини кўрсатади ва жамланган ҳолда ўша мамлакат инвестицион жозибадорлигини белгилаб беради. Модомики юртимизга инвестиция оқимини жадаллаштиришни ният қилган эканмиз, ушбу мавжуд муаммо ечимига ҳам имкон қадар тезроқ етиб боришимиз керак.

Халқаро «Ease of Doing Business» индексини шакллантиришда «Электр энергия таъминоти» мезони бўйича баҳоланадиган кўрсаткичлар ва уларнинг улуши

«Ease of Doing Business 2018» ҳисоботи Ўзбекистон томонидан 2016/17 ҳисобот даври мобайнида амалга оширилган ислоҳотларни Европа ва Марказий Осиё минтақаси бўйича энг юқори натижа сифатида баҳолади. Таъкидлаш жоизки, ушбу даврда Ўзбекистонда амалга оширилган беш ислоҳот орасида электр энергия таъминоти бўйича қилинган ўзгариш ҳам қайд этилган. Бу ўзгариш электр тармоғига янги уланаётган тадбиркорлик субъектлари учун лойиҳа ва монтажга алоқадор барча ишларни ўз ичига олувчи «калитгача топшириш» (Turnkey Service) хизматининг жорий этилиши билан боғлиқ.

Биз бошқа мамлакатлардан анча устун бўлган жиҳат, яъни электр энергияси нархи (дарҳақиқат, Ўзбекистон электр энергияси қиммат бўлмаган мамлакатлар сафига киради) халқаро экспертлар томонидан кузатиб борилади, лекин у мамлакатларни «электр энергия таъминоти» мезони бўйича баҳолашда инобатга олинмайди. Чунки электр энергияси қанчалик арзон ёки қиммат бўлмасин, у барча рақобатчи корхоналар фаолиятига тенг таъсир кўрсатади (Давлат томонидан алоҳида корхоналарга энергия воситалари учун преференциялар бериш бундан мустасно) ва мамлакат умумий бизнес муҳитига катта ижобий ёки салбий таъсир ўтказмайди, дея баҳоланади (Электр энергия нархи билан боғлиқ масалалар тўғрисида кейинги мақолаларда батафсил тўхталамиз).

Амалга оширилган ислоҳотларга қарамасдан, ҳали бу йўналишда ҳам қилинадиган ишлар етарли. Президентнинг 13.07.2018 йилдаги ПҚ–3852-сон қарори билан Жаҳон банки ва Халқаро молия корпорациясининг «Бизнес юритиш» ҳисоботида Ўзбекистон Республикасининг кўрсаткичларини яхшилаш бўйича «Йўл харитаси» тасдиқланган. Ушбу ҳужжатда кўрсатилган чора-тадбирлар ижросини белгиланган муддатларда ниҳоясига етказиш ва мамлакат ва халқимиз учун муносиб натижага эришиш зарур.

Инновацион ривожланиш

Биз унинг қанчалик сийқасини чиқармайлик, бугун инновация урф эмас, зарурат. Маҳаллий ишлаб чиқарувчилар ва мамлакат иқтисодиётининг рақобатбардошлигини таъминлаш вазифаси янги ғоялар, янгича технологик ечимлар устида бош қотиришни талаб этади. Илғор ахборот технологияларисиз инновация тўғрисида сўз юритиш эса мантиқсиз.

Бугун жаҳон иқтисодиётининг барча жабҳаларига замонавий технологиялар юқори суръатлар билан кириб бормоқда. Рақамли технологияларни тўғри жорий қилиш меҳнат унумдорлигини бир неча марта ошириш баробарида, узоқ истиқболда маҳсулот таннархи тушишига ҳам олиб келади. Натижада, истеъмолчига янада арзонроқ ва сифатлироқ маҳсулотлар етказиб берилади. Кундек равшанки, бундай мақсад-вазифаларни амалга оширишнинг, яъни рақобатбардош, кучли, мослашувчан рақамли иқтисодиёт барпо этишнинг энг асосий шартларидан бири барқарор электр энергияси таъминотидир.

Раҳимберди МАМАЮСУПОВ.

Ушбу мақоланинг мақсади ўқувчига электр энергиясининг мамлакат иқтисодиётидаги ўрнини имкон қадар ҳаётий мисоллар билан кўрсатиб бериш эди. Соҳада мавжуд муаммолар ва уларнинг ечимлари тўғрисида «Ўзбекистон энергетика саноати» рукни остида эълон қилиб бориладиган кейинги мақолаларда батафсил сўз юритилади.

Муаллиф ҳақида:

Раҳимберди Мамаюсупов — Корея Халқаро Ҳамкорлик Ташкилоти (KOICA) ва Ажу Университети (Жанубий Корея) ҳамкорлигидаги давлат хизматчилари учун «Энергетик Технологиялар ва Сиёсат» махсус магистратура дастури стипендиати, тадқиқотчи, менежмент тизимлари бўйича халқаро аудитор ва техник эксперт.