Тадбиркорлар 1 октябрь санасини ўзгача ҳаяжон билан кутишаётганди, десам муболаға эмас. Божхона ставкаларидаги ўзгаришлар, баъзи имтиёзларнинг йўқолиши, шунингдек, импортёрларнинг умумий товар айланмасидан қатъи назар, ҚҚС тўлашга ўтказилиши ва бошқа ўзгаришлар яшаб юрган ҳаётимизда тренд яратмаса-да, бизнес олами учун катта воқеликлар ҳисобланади. Барча ҳисоб китобга шўнғиган, кимдир ўша кунгача имкон қадар «ишлаб олиш»ни ният қилса, бошқаси, аксинча, ана энди ҳаммаси адолатли бўлишини, соф рақобатни кутмоқда.
Президент Шавкат Мирзиёев томонидан яна бир қарорнинг имзоланиши, яъни, ҚҚС ставкаси 20 фоиздан 15 фоизга туширилиши эса вазиятни янада қалқитди. Бу бизнес учун, ўз навбатида, истеъмолчилар учун ҳам жуда яхши хабар, идеал шароитда, назарий тарафдан, яратилаётган ҳар бир маҳсулот харажатларининг 5 фоизга тушаётганини билдиради.
Алихўжа, Хўжаали?
Бу ҳаммаси эмас. 2020 йил 1 январдан «Фойда солиғи» ставкаси 12 фоиздан 15 фоизга оширилиши ҳам маълум бўлди. Шундан сўнг, баъзилар томонидан скептик қарашлар пайдо бўлди, яъни ҚҚСдаги енгиллик фойда солиғи орқали мувозанатга келиб қолиши мумкинлиги ҳақида фикрлар айтила бошланди. Хўш, бу ўзгаришлар аслида тадбиркорлардаги солиқ юкини пасайтирмайдими? Давлат шунчаки, пулларни у чўнтакдан бу чўнтакка оляпти холосми аслида?
Йўқ албатта, ундай эмас. Назарий томондан содда тилда тушунтирамиз. Бир корхона хом ашё сотиб олиб, унга ўз қийматини қўшади. Бу қўшилган қиймат таркибида иш ҳақи, амортизация, турли тўловлар ва корхонанинг устама фойдаси киради. ҚҚС мана шу қўшилган қийматдан ҳисобланади. ҚҚС 20 фоиздан 15 фоизга туширилди. Фойда солиғи эса, корхонанинг устама фойдасидан ҳисобланади. Яъни кўриниб турибдики, ҚҚС базаси Фойда солиғи базасидан каттароқ. Чунки Фойда солиғи базасига иш ҳақи, амортизация ёки бошқа тўлов харажатлари кирмаган.
Табиийки, «ҚҚС солиғи» базаси ҳар доим «Фойда солиғи» базасидан юқори бўлади, демак ҚҚС тушиши эвазига, тенг миқдорда фойда солиғи ошиши якунда тўланаётган солиқлар камайишига олиб келади. Бу оддий арифметика. Бунинг устига, ҚҚС 5 фоизга туширилмоқда, Фойда солиғи эса, 3 фоизга ошмоқда. Тўғри, бу ўзгариш ҳар хил бизнес субъектларига ҳар хил таъсир қилиши турган гап, ким учундир кўп, ким учундир кам, аммо шу нарса аниқки – уларнинг ҳар бири аввалгига нисбатан камроқ солиқ тўлайди.
Келинг, буни амалий томондан кўриб чиқамиз. Харажатларининг таркиби турлича бўлган корхоналар мисолида, 2019 йил ва 2020 йилларни солиштирамиз.
Биринчи намуна. Оддий ишлаб чиқариш ёки савдо корхонаси. Ўрнак содда ва тушунарли бўлиш учун харажатлар таркибини камайтириб олдик. Моҳиятан ҳеч нарса ўзгармайди. Хом ашё харажати деганда, ҚҚС билан қабул қилинадиган турли моддий харажатларни тушунишингиз мумкин. Шунинг учун, 5-қатордаги «ҳисобга олинадиган ҚҚС» ўша суммадан ҳисобланяпти.
