ХХ аср — инсоният бошига мисли кўрилмаган фалокатлар солган иккита жаҳон уруши билан бирга иккита кучли давлат, СССР–АҚШ қарама-қаршилиги орқали ёдда қолди. Бу зиддият, айниқса иккинчи жаҳон урушидан кейин кучайди. СССР уруш ғолиби сифатида дунё социализмининг раҳнамоси бўлган бўлса, АҚШ жаҳон капитализми пешқадами бўлди.
Бунда дунё давлатларини ўз томонига оғдиришда АҚШ кўпроқ ўз капиталига суянди, СССР эса зўравон сиёсатга. Масалан, ўз фуқароларига қилинган кўплаб зўравонликлар етмагандай иккинчи жаҳон уруши тугагандан сўнг СССР ғолиб сифатида Шарқий Европа ва Осиёдаги бир нечта давлатларни мажбурий тарзда социализм бошқарувига ўтказди. Шу тариқа бу давлатлар СССРга тобе бўлиб қолди.
Албатта, улар орасида СССРга тобе бўлишни хоҳламай жаҳон ҳамжамиятидаги бошқа давлатлар билан ўзаро тенг ҳуқуқли муносабат ўрнатишни хоҳлайдиганлари ҳам чиқди. Аммо СССР ундай ҳаракатларни куч билан бостириб, қонга ботирди. 1954 йил Венгрия, 1968 йил Прага воқеалари шулар жумласидан.
Тарихдан маълум, зўравонликда ҳаддидан ошган давлатларнинг ҳеч бири узоқ яшамаган. СССР ҳам бундан мустасно бўлмади. Бу давлат 69 йил умр кўриб, парчаланиб кетди.
Бу парчаланишга 1985 йил 11 март санасида КПСС Марказий Қўмитасининг Бош секретари этиб тайинланган Михаил Горбачёв ҳам том маънода «яхши» ҳисса қўшди.
Горбачёв раҳбар бўлган пайтда бир тарафдан афғон уруши, иккинчи тарафдан Ғарбнинг ўша уруш туфайли СССРга жорий қилган иқтисодий санкциялари ортидан мамлакат оғир аҳволга тушган эди.
Вазиятни ўнглаш учун Горбачёв бир қатор ислоҳотларни ўтказишга уринди. Афғонистондан қўшинларни олиб чиқиш режа қилинди. Мамлакатдаги кўплаб тақиқлар бекор қилинди. Ҳатто 1990 йилда КПССнинг гегемонлигига чек қўйилиб, унга мухолиф бўлган партиялар тузишга ҳам рухсат берилди. Халқаро майдонда АҚШ билан муносабатлар яхшиланиб, Брежнев даврида бошланган «совуқ уруш»га барҳам берилди.
