Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг Россиядаги вакили доктор Мелита Вуйнович Forbes Life билан суҳбатда ҳалигача жумбоқ бўлиб қолаётган COVID-19 инфекцияси тўғрисидаги маълумотлар ва уни юқтириб олмаслик учун нималарга риоя қилиш кераклиги ҳақида айтди.
Фото: AP / TASSФото: AP / TASS
Коронавирус ҳар мавсум авж оладиган гриппдан нимаси билан фарқ қилади?
Энг аввало, бу бошқа вирус. Грипп вируслари алоҳида катта оиладир. Коронавируслар ҳайвонларда кўпроқ учрайди, аммо одамларга ҳам юқиши мумкин - масалан, коронавирус оддий шамоллашни чақириши мумкин. Бундан ташқари, коронавирусларга қарши ҳеч қачон вакциналар ишлаб чиқарилмаган. Нима учун? Чунки улар илгари одамларда жиддий асоратли касалликларни келтириб чиқармаган ёки уларнинг тарқалиши бунчалик кенг миқёсда эмасди. Гриппга қарши эса вакциналар бор, чунки 1918-1919 йилларда дунё аҳолисининг деярли учдан бир қисми юқтирган "испанка"дан кейин унга жиддий қарала бошланган. Ўшанда Биринчи жаҳон урушидан сўнг одамларда иммунитет пасайиб кетган ва вирусларга қарши ёрдам бермайдиган, аммо ўлимга олиб келадиган асоратларни келтириб чиқариши мумкин бўлган бактерияларни ўлдирадиган антибиотиклар йўқ эди.
Янги коронавирус ўзига хос, чунки 20 йил ичида бу оиладаги вирус одамлар орасида тарқалиб, жиддий касалликка сабаб бўлаётган учинчи ҳолатдир. Биринчиси 2003 йилда юз берган SARS-CoV ғайриоддий зотилжами эди, иккинчиси - 2006 йилдаги Яқин Шарқ респиратор синдроми (MERS). Одамларга бу касаллик туялардан юққан. Ҳар икки касаллик одамлар орасида коронавирус каби тез тарқалмайди, аммо улардан ўлиш даражаси юқори, масалан, MERS учун бу тахминан 10 фоиз.
Энди эса COVID-19 касаллигини келтириб чиқарувчи янги хавфли коронавирус - SARS-CoV-2 пайдо бўлди. Ундан ўлиш даражаси унчалик юқори эмас: 3-4 фоиз атрофида (таққослаш учун, мавсумий гриппда - тахминан 1 фоиз). Аммо у тез тарқалади, чунки бизнинг иммунитетимиз унга қандай қаршилик кўрсатишни "билмайди". Шунинг учун у кенг оммавий эпидемияни келтириб чиқариши билан хавф солмоқда. Ва биз у ҳақда ҳали оз нарса биламиз, чунки унинг одамларда тарқалишини биринчи марта кузатмоқдамиз. Ҳозир бутун дунё олимлари COVID-19 эпидемиясини кузатмоқда ва ўрганмоқда.
Янги коронавирус кўпинча кекса одамларга ҳалокатли таъсир қилиши тўғрими? Агар шундай бўлса, нима учун?
Ҳа, ҳозир дунёда 100 мингдан ортиқ янги коронавирус юқтириш ҳолатлари қайд этилган ва биз одамнинг ёши қанчалик катта бўлса, унинг ўлими хавфи шунчалик юқори эканлигини кўрмоқдамиз. Бу 60-80 ёшдаги аҳолининг улуши юқори бўлган Италияда яққол кўриниб турибди. Бундан ташқари, одамда бошқа жиддий касалликлар, масалан, юрак-қон томир ва қандли диабет касалликлари мавжудлиги ҳам хавфни оширади.
Мавзуга оид
Нега шундай, ҳозирча аниқ билмаймиз. Бундай одамларнинг иммунитети заифроқ ва вирусга қарши туролмайди деган тахмин бор. Аммо вирус қандай қилиб ўлдириши ҳозирча номаълум. Шубҳасиз, бу зотилжам, аммо унинг чуқур механизмлар энди ўрганилмоқда. Касалликка чалинганларнинг 80 фоизи, айниқса болалар, касалликни оддий шамоллаш каби енгил шаклда ўтказади ва унинг коронавирус эканлигини билмаганликлари сабабли у тарқалади. 15 фоиз кишилар жиддий оғрийди ва касалхонага ётқизилиши керак. Ва 5 фоиз инсонларда касаллик оғир кечади. Улар бирданига ёки 5-7 кундан кейин реанимацияга тушиб қолади. Ва улар асосан кекса ёшдагилар ёки сурункали касалликларга чалинган беморлардир.
Глобал эпидемияга қарши курашдаги асосий қийинчиликлар нимада?
Биринчидан, бу қийин логистик вазифа. Деярли ҳарбий, чунки вирус билан уруш ҳақида гап кетмоқда. Бунда кўпроқ касалхоналар, шифокорлар, ходимлар, ускуналар ва материаллар керак. Ўйлашимча, Хитой бунга 50 миллиард доллардан кўпроқ маблағ йўналтирди ва тезлик билан ҳаракат қила олди.
Яна бир жиҳат – касаллик юқтирганларнинг кўпчилиги буни дарҳол англамайди. Улар чарчоқ ҳис қилиши, йўталиши ёки бурни оқиши мумкин, аммо буни оддий шамоллаш деб ўйлашади. Бу ерда беморларни касаллик тарқатишда айбламаслик керак. Бу кўплаб оммавий ахборот воситаларининг хатоси. Биламан, улар буни атайлаб қилмайдилар, лекин жуда катта зарар етказади. Одамлар эмас, вирус хавфли.
ЖССТнинг Хитой бўйича ҳисоботида у ерда кўрилган чоралар самарали деб тан олинди. Аммо шу билан бирга, бу чоралар ўта кескин эди: масалан, одамларнинг ҳаракатланиши жиддий чекланди. Ҳар бир мамлакат шундай қилишга тайёрми?
Агар жамоат соғлиғига жиддий таҳдид мавжуд бўлса, ҳукумат одамларнинг асосий ҳуқуқларини, масалан, эркин ҳаракатланиш ҳуқуқини чеклайдиган чоралар кўришга ҳақлидир. Чекланган вақт давомида, инсон қадр-қиммати ва шахсиятига максимал даражада ҳурмат кўрсатган ҳолда. Албатта, карантин даврида одамларга яшашнинг энг юқори даражаси таъминланиши керак - аммо бу Ritz меҳмонхонаси бўлишини кутманг. Ҳеч бир мамлакат бунга қодир эмас, реалист бўлиш керак.
Хитойда кўрилган ва амалга оширилаётган чора-тадбирлар мисли кўрилмаган даражада. Аммо улар дунёга тайёргарлик кўриш учун икки ой вақт беришди. Агар бундай қилишмаганида, ҳозир юқумли касаллик янада кенг миқёсда тарқалиши мумкин эди. Январь охири - февраль бошларида Хитойда кунига ўртача бир неча мингта коронавирусга чалиниш ҳолати қайд этилди. Беморлардан уйдан чиқмасликни сўрашди ва бу самара берди. Эндиликда бу кўрсаткич кунига 150тага тушди.
Шундай экан, менимча, ҳозир ҳеч бир мамлакат: "Биз бундай кескин чораларга тайёр эмасмиз" деб айтмаслиги керак. Агар бу вабо бўлганида нима бўларди? Одамлар ўзлари уйдан чиқмас ва уларни кўчага олиб чиқишга бўлган ҳар қандай уринишга қаршилик қилган бўлишарди.
Кўпчиликнинг кекса қариндошлари бор ва сиз бувингизга ҳалокатли касалликни юқтиришингиз мумкин. Ёки бошқа бировнинг бувисига. Бу умуминсоний бирдамлик масаласидир. Бундан ташқари, вирус ҳар сафар одамдан одамга юққанида у мутацияга учрайди ва янги хавфли хусусиятларга эга бўлиши мумкин - биз эса буни албатта истамаймиз.
Ҳар қандай мамлакат ҳукумати коронавирус тарқалишининг олдини олиш учун барча чораларни кўришда етарли даражада қатъий бўлиши керак деб ўйлайман. Ва, албатта, аҳолини хабардор қилиш, у билан ишлаш лозим. Одамларнинг жисмоний соғлиғини сақлаш билан бирга, уларнинг руҳий саломатлиги ҳақида ҳам унутмаслик керак.
Вирус юқтирмаслик учун нима қилиш керак?
Биринчидан, мабодо оила аъзоларингиздан бири касал бўлиб қолса, албатта коронавирус бўлиши шарт эмас, бу бошқа нафас олиш йўллари касалликларига ҳам тегишли - унга ғамхўрлик қилаётганда гигиена қоидаларига амал қилишингиз лозим. Бемор уйда қолиши, алоҳида хонада ёки бошқалардан максимал масофада, яхши шамоллатиладиган хонада бўлиши керак. Бемор йўталганида, аксирганида ёки бурнини қоққанида фойдаланган рўмолча ёки салфетка дарҳол оғзи ёпиладиган пластик пакетга солиниши керак. Бемор ҳам, унинг атрофидагилар ҳам қўлларини тез-тез ювиши керак. Алоҳида сочиқлар ишлатиш, ҳаммомни, ҳожатхона юзасини кунига бир неча марта дезинфекциялаш керак. Бундай юзалардаги вирус бир неча соат яшашиш мумкин.
Иккинчидан, агар дўстингиз шамоллаб қолган бўлса, зарурат бўлмаса унинг олдига бормаслик керак. Бугунги кунда смартфонлар ва интернет бор, хавфсиз мулоқот қилиш учун кўплаб имкониятлар мавжуд. Албатта, агар бемор ёлғиз яшаса, унга ёрдам бериш керак, аммо барча гигиеник чораларга амал қилган ҳолда. Агар бу коронавирус эканлигига гумон бўлса, дарҳол "ишонч телефонига" қўнғироқ қилиб, хабар бериш керак - бундай бемор касалхонада даволанади.
Учинчидан, агар ўзингизда нафас олиш йўллари касаллигининг аломатларини сезсангиз, ниқоб тақинг. Бу бошқалар учун инфекция хавфини камайтиради. Йўталганда ёки аксирганда рўмолчадан фойдалансангиз, уни пластик пакетга солинг ёки қопқоғи бор чиқинди қутисига ташланг.
Тўртинчидан, қўлларга дезинфекцияловчи гел суртинг, тез-тез ювиб туринг. Қўлни камида 40 сония давомида ювиш, кўпик ҳосил бўлмагунича совунлаш, бутун кафтни, бармоқлар ва тирноқ остини яхшилаб ювиш керак – вирус ва бактериялар кўпинча кўпинча шу жойларда қолиб кетади. Эшик тутқичлари борасида ҳам шундай. Жамоат жойларида қўлларингизни кўзингиз, бурнингиз ва оғзингизга теккизмасликка ҳаракат қилинг. Вирус шиллиқ пардалари орқали танага ҳам кириши мумкин.
Ниҳоят, бешинчидан, одамлар билан мулоқотда иложи борича бир метр масофани сақлашга ҳаракат қилинг.
Ниқоб борасида аниқлик киритаман. Агар соғлом бўлсам ва касаллик юқтиришдан қўрқсам, ниқоб тақишим керакми?
Ниқоб соғлом одамларни умуман ҳимоя қилмайди дейиш мумкин эмас. Аммо агар ҳамма ниқоб сотиб олишни бошласа, беморлар ва шифокорларга ниқоб етмай қолиши мумкин. Шунинг учун ЖССТ беморларга ниқоб тақишни тавсия қилмоқда. Яна бир жиҳат - ниқоб тақиб, ўзингизни хавфсизликдаман деб ўйламанг. Юқорида мен айтиб ўтган бошқа қоидаларга амал қилмасангиз, сиз – хавфсизликда эмассиз.
