Ҳуқуқшунос: Томорқага экин экмаганлик учун белгиланадиган ҳар қанақа жазо мақсадга мувофиқ эмас

Қонунчилик палатаси томонидан «Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексга томорқа ер участкаларидан оқилона фойдаланилишини таъминлашга қаратилган қўшимча ва ўзгартишлар киритиш ҳақида»ги қонун қабул қилиниб, Сенатга юборилган эди.

Қонун томорқадан оқилона фойдаланилмаган тақдирда жарима белгилашни назарда тутиб, бу – солиқ кодексида белгиланган чораларига қўшимча жазо чораларини сифатида киритилаётганди.

Ҳуқуқшунос сифатида, ушбу қонунни қабул қилиш мақсадга мувофиқ эмаслиги ҳақида фикрларимни аввалроқ маълум қилгандим.

Кенг жамоатчилик ҳам бу борада ўзининг фикр мулоҳазаларини билдириб, жаримага эътироз билдирган.

Сенатнинг 11 май куни бўлиб ўтган ялпи мажлисда ушбу қонун муҳокама қилиниб, рад этилди. Бу жамоатчиликка ҳам маъқул келди.

Сенатнинг қонунни рад этишига асос – МЖтКнинг тўлдирилаётган 65-1-моддасидаги томорқа ер участкасидан «асоссиз равишда» ёки «оқилона» фойдаланмаслик ёхуд «самарасиз» фойдаланиш каби тушунчалар қонун ҳужжатларида очиб берилмагани, жавобгарликка тортишда коррупция ва бошқа суиистеъмолликларга замин яратиши, президент кўрсатмаси бўйича «Шахсий томорқа хўжалиги тўғрисида»ги қонун лойиҳаси ишлаб чиқилиши ва унда юқоридаги каби қонун ҳужжатларида мавҳум бўлган тушунчаларни очиб бериш келтирилди.

Фикримча, Сенатнинг келтирган асослари тўғри, лекин «асоссиз равишда» ёки «оқилона» фойдаланмаслик ёхуд «самарасиз» фойдаланиш тушунчаларини бериш билан иш битмайди. Умуман, томорқа ер эгаларига ҳар қандай жазо чораларини белгилаш аввало мақсадга мувофиқ эмас ҳамда бу масала 70 ўлчаб бир кесилиши ва халқ билан муҳокама қилинишини керак.

Чунки ҳар қандай қонуннинг муаллифи аввало халқ бўлиши лозим. Айниқса томорқа ҳақида гап кетганда халқ билан маслаҳатлашиш фақат фойда.

Сенат қарорига оддий изоҳ берадиган бўлсак, «томорқачига жарима белгилаш ёки бошқа чора қўллаш нафақат нотўғри, балки билиб-билмай хусусий мулкка дахл қилиш, аҳолининг шахсий ишларига аралашиш ҳамда халқаро жамоатчилик олдида ҳам кулгуга қолиш», демоқда сенаторлар. Негаки, аксар давлатларда томорқа эгаларини экин экмадинг деб жавобгарликка тортиш кулгили ҳолат ҳисобланади.

«Ер давлатники, шу учун томорқа аҳолининг шахсий иши эмас», деган гапларни кўп эшитамиз. Аммо томорқа ер участкаси шундай мулкки, ер давлатга тегишли бўлгани ҳолда ер усти, томорқадаги уй-жой, воситалар хусусий мулк, у ер участкаси билан узвий боғлиқ, бир бутун ва томорқадаги экин майдони ҳам унинг ажралмас бир қисмидир.

Тўғри, бунда баҳсли жиҳатлар, «уй-жой ва воситалардан ташқари 4 сотих ер участкаси бўлса, ундан самарали фойдаланиш мажбурий», «томорқа – аҳолининг даромад манбайи, озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлаш, яшаш шароитини яхшилаш, аҳолини боқиш манбайи» деган масалалар ҳам бор. Лекин бу масалалар ҳам қонун доирасида, мулк дахлсизлиги тамойили, дехқончилик, оилавий қадриятлар ва ҳоказолар доирасида бўлиши, ҳеч бир бюракратик омиллар таъсир қилмаслиги лозим.

Чунки халқимиз шундоқ ҳам меҳнатсевар, уйим-жойим, болам-чақам дейдиган, озгина имкониятда ҳам яхши яшашга интиладиган халқ.

Шу учун хусусий мулк элементлари устувор бўлган шахсий томорқаларга эгани кўпайтириш шарт эмас. Бундан хайрли натижа кўринмаяпти.

Хайрли натижа қачон чиқади? Қачонки, манфаатдорлик, мулкнинг ҳақиқий хусусий эканини доим ҳис қилиш учун ҳеч бир хавотир ва монелик бўлмаганида.

Мана шу каби масалаларнинг олдини олиш учун ҳам энг аввало «Томорқа хўжаликлари ва улар фаолиятининг кафолатлари тўғрисида»ги қонун лойиҳаси парламентда биринчи ўқишда қабул қилиниши ва шу қонун лойиҳасини бир йил давомида ҳуқуқий экспериментдан ўтказиш масаласини кўриб чиқиш керак.

Лойиҳани апробация қилиш бўйича ҳуқуқий экспериментда республиканинг турли ҳудудлари танлаб олиниши мақсадга мувофиқ. Масалан: Сурхондарё, Хоразм, Фарғона ва Тошкент вилоятлари.

Агар лойиҳа танланган ҳудудларда ижобий натижа берса, тармоқни қонун билан тартибга солиш ёки аксинча бўлса, қонун лойҳасидан воз кечиш мумкин.

Бу Ўзбекистонда қонун лойиҳаси бўйича ҳуқуқий эксперимент ўтказиш борасидаги иккинчи тажриба бўлади. Бундай тажриба биринчи бор 2013 йилда, «Давлат ҳокимияти ва бошқаруви органлари фаолиятининг очиқлиги тўғрисида»ги қонун лойиҳасини апробация қилиш бўйича ўтказилган эди.

Ушбу қонун лойиҳасини пухта ишлаб, апробация қилишнинг қўйидаги икки усули мавжуд ва улардан халқ вакиллари фойдаланиши мумкин:

Биринчиси, ҳуқуқий экспериментни Ўзбекистон президентининг фармойиши асосида ўтказиш. Бунинг учун парламент президентга шу таклиф билан чиқиш керак.

Иккинчиси, парламент қуйи палатасининг қарори ёки парламент палаталарининг қўшма қарори асосида.

Ўзбекистонда қишлоқ хўжалигида фойдаланиш учун яроқли деб ҳисобланган ер майдонларининг чеклангани сабаб мавжуд суғориладиган ерлардан фойдаланиш зарурати бор.

Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг маълумотига кўра, давлат ҳудудининг 80 фоизидан ортиғи чўл ҳамда яримчўл ерлардан ташкил топган. Жами суғориладиган ерларнинг 49 фоизи шўрланган, унинг қарийб 18 фоизи кучли ва ўрта даражада шўрланган ерлардир. 23 фоиздан ортиғи эса бонитети паст ерлар тоифасига киради.

Бугунги кунда юртимизда аҳоли ихтиёрида 480 минг гектардан ортиқ томорқа экин майдонлари мавжуд.

Мутахассисларга кўра, инсоннинг нормал овқатланиши учун ўртача йиллик 113 килограмм сабзавот, 50,4 килограмм картошка, 19,3 килограмм полиз, 21,3 килограмм мева ва узум, 40 килограмм гўшт, 140 литр сут, 121 дона тухум, 0,8 килограмм асал ва бошқалар талаб қилинади. Ўйлаб кўрайлик, номлари санаб ўтилган маҳсулотларнинг аксарият қисми осмондан тушмайди, сиз-у бизнинг кўз ўнгимизда, яъни томорқамизда етиштирилади. Демак, биз ана шу бебаҳо хазинадан унумли фойдалана олсаккина дастурхонимиз тўкин, турмушимиз фаровон бўлади.

Бироқ қонун лойиҳаси концепциясида томорқа участкаси тушунчаси, томорқа ер эгалиги субъектлари, уларнинг ҳуқуқий мақоми, томорқа ер эгалари фаолиятини, уларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилишнинг кафолатлари, самарали тизими, ер эгаларининг экин майдонларидан самарали фойдаланишдаги шахсий манфаатдорлиги, хусусий мулк даҳлсизлиги, давлат кўмаги, давлат кафолатлари, ҳар қандай аралашувга йўл қўймаслик, назорат қилишдан қочиш, маҳсулотларнинг реализацияси амалга оширишнинг бетараф ҳуқуқий механизмига оид нормалар мустаҳкамланиши керак.

Давлат бошқаруви органлари, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органларининг экин ер майдонларидан самарали фойдаланилиши бўйича вазифаларини аниқ белгилаш ва бунда ортиқча назоратга йўл қўймаслик зарур.

Лойиҳада томорқа хўжаликларини ривожлантириш учун қулай шароитлар яратиш, томорқа ер эгаларини молиявий-иқтисодий қўллаб-қувватлаш, ссудалар, фоизсиз кредитлар ажратиш, тайёрлов, қайта ишлаш, таъминот ва хизмат кўрсатувчи корхоналар билан ўзаро муносабатларини белгилаб берувчи қатъий нормалар, ер эгаларининг билим ва тажрибаларини ошириш, уларни зарур маълумот ва ахборот билан текин таъминлаш назарда тутилиши шарт.

Музработда 20 сотих қаровсиз, Олтиариқда 6 сотих даромад ва даромад манбайи ўртасида бунча фарқ, чора кўриш керак, деган фикрдан кечиш керак.

Энг асосийси – давлат ва томорқа ер эгаларини фақатгина солиқлар ва шартномавий муносабатлар боғлаб туришига эришишимиз, бошқа ҳар қандай аралашувларга, ҳар қандай ривоят келтириш билан ҳам йўл қўймаслик керак.

Томорқа ер эгалари – мулкдорларга нисбатан эскича бюрократик ёндашувларга, қарашларга барҳам бериш ҳам шу лойиҳа доирасида ҳуқуқий ечилиши мумкин.

Ҳар бир ҳудуднинг ўзига яраша шарт-шароити, об-ҳавоси бор, буни ҳурмат қилишимиз даркор. Чунки ҳуқуқий демократик ва бозор иқтисодиётининг ёзилган ва ёзилмаган қоидалари буни талаб қилади.

Аслида муддао ҳам шунда, ҳуқуқий экспериментдан унинг якунлари бўйича олинган барча натижалар ҳар томонлама таҳлил қилинади ва улар асосида аниқ таклифлар, тавсиялар ишлаб чиқилади. Ҳеч бўлмаса, «томорқа» атрофидаги асл муаммо ва масалалар юзага чиқади, қонун лойиҳасини қабул қилиш ва қилмаслик эса кейинги масаладир.

Юқоридагиларга асосан, «Томорқа хўжаликлари ва улар фаолиятининг кафолатлари тўғрисида»ги қонун лойиҳаси бўйича ҳуқуқий эксперимент ўтказиш тўғрисида Ўзбекистон президентининг фармойишини ишлаб чиқиш керак бўлади.

Нуриддин Муродов, ҳуқуқшунос.