Рад этилган «титанлар тўқнашуви»: Байден ва Путин дебатга чиқса, ким ютган бўларди?

АҚШ президенти Жо Байден россиялик ҳамкасби Владимир Путинни қотил деб ҳисоблашини айтгач, бу мавзу роса «ёнди». Кўп ўтмай Путин Байденнинг гапига жавоб берди ва уни жонли эфирдаги очиқ мулоқотга таклиф қилди. Табиийки, бу дебат кўринишидаги ўзига хос дуэль ўтказилмайдиган бўлди, чунки Байден бунга вақти йўқлигини айтди. Хўш, агар Байден ва Путин чиндан дебатларда қатнашса, ким ғалаба қозонган бўларди? «Медуза» бу борадаги имкониятларни чамалади.

Давлат етакчилари дебатларда учрашадими ўзи?

Дебатлар сиёсий мақсадига қараб икки хил бўлиши мумкин. Биринчи турдаги дебатларда муросага келиш бирламчи ҳисобланади. Яъни ҳар икки томон ҳам қандайдир чекинишга тайёр бўлади. Бундай дебатларда ҳал қилинаётган муаммога ечим топиш асосий мақсад ҳисобланади. Масалан, президентларнинг бошқа мамлакатга давлат ташрифи доирасида ёпиқ эшиклар остида ўтадиган учрашуви айнан мана шундай дебатга мисол бўлиши мумкин. Унда президентлар ўз давлати манфаатидан келиб чиққан ҳолда мунозарага киришади.

Парламентдаги дебатларни ҳам биринчи тур дебатларига мисол қилиш мумкин. Чунки у ерда ҳам манфаатлар ҳимоя қилинади. Парламент дебатлари давлат етакчиларининг учрашувидан фарқли тарзда очиқ ўтади. Бунда парламент вакиллари ўз электоратига уларнинг манфаати учун қандай курашаётганини кўрсатиши ҳам муҳим.

Иккинчи турдаги – тортишувли дебатлар томошабинлар учун анча қизиқарли. Бундай дебатларда рақибни ҳар қандай усулда ноқулай ҳолатга тушириш муҳим. АҚШдаги президент сайловларидаги номзодлар ўртасидаги дебатлар бунга яққол мисол бўлиши мумкин.

Давлат етакчилари, президентлар ўзаро биринчи турдаги дебатларда қатнашиб, миллат манфаатларини ҳимоя қилади (ҳар ҳолда шунга интилади). Бундай ўзига хос дебатларнинг асосий қисми ёпиқ ўтгани сабаб одамлар тафсилотлардан бебаҳра қолишади. ОАВ учун очиқ бўлган дастлабки бир неча дақиқада эса етакчилар бир-бирларини мақташдан нарига ўтмайди. Ишонинг, ёпиқ эшиклардаги учрашувлар бутунлай бошқача бўлади. Бунинг исботи сифатида Обама Путин билан учрашувдан эшикни тепиб чиққанини эслаш кифоя.

Юқорида ёпиқ учрашувларнинг тафсилотлари ёпиқ бўлиши ҳақида гапирилди, лекин Америка президентлари муддати якунланиб, ваколатини топширгач, бу ҳақда маълум қилиб қолишлари ҳам мумкин. Масалан, Билл Клинтон ваколатини топширгач, Владимир Путин билан учрашуви стенеограммасини эълон қилганди.

Бироқ давлат етакчилари ўзаро муҳокамали дебатларда иштирок этиши қийин масала. 2020 йил бошида Озарбойжон президенти Илҳом Алиев ва Арманистон бош вазири Никол Пашинян Мюнхендаги хавфсизлик бўйича конференцияда ўзаро дебат уюштирганди. Даҳанаки жангга айланиб кетган дебатда икки томон ҳам муросага келмаган ва йил охирига келиб масала жанг майдонида ҳал бўлганди.

Путин нега Байденни «жанг»га чорлади?

Байденнинг инаугурацияси ўтгач, Россия ва АҚШ олдида тезда муҳокама қилиш керак бўлган битта келишув турганди. Бу ҳам бўлса февралда якунига етиши керак бўлган ядро қуролидан фойдаланмаслик бўйича стратегик келишув. У Байден ва Путин ўртасидаги илк телефон суҳбатидан кейиноқ беш йилга узайтирилди. Дунё учун муҳим бўлган келишувни узайтириш учун ҳеч қандай дебатларнинг ҳам кераги бўлмади.

Путин нега Байденни дебатга таклиф қилганига келсак, Россия президенти қандайдир муаммони ҳал қилиб олишни хоҳлаганда, жонли эфирда «гаплашиб олишни» эмас, ўзаро учрашишни таклиф қилган бўларди. Чунки бундай форматдаги учрашувлар ниманидир ҳал қилганига тарих гувоҳ. 1985 йилги Михаил Горбачёв ва Рональд Рейганнинг учрашуви «совуқ уруш»дан чиқиш жараёнини бошлаб берганди. Ёки Медведевнинг АҚШга ташрифи ва Обама билан учрашувидан кейин 2009 йилда икки давлат ўртасидаги муносабатлар янгича руҳда қайтадан бошланади. Яъни бундай учрашувлар икки томон ҳам учун яхши натижаларга олиб келади.

Путин Байденга яккама-якка жонли эфирда «гаплашиб олиш»ни таклиф қилганда бундай мулоқот орқали қандайдир ишончга эришиш мумкин эмаслигини билгани табиий. Путиннинг таклифига кўра, дебатлар мусобақа кўринишида (худди АҚШ президентлик сайловларидаги дебатлар каби) ўтиши керак эди. Шу ўринда бир нарсага эътибор бериш керак: кўпчилик Байден Путинни тўғридан тўғри қотил деб атамагани, шунчаки бошловчининг саволига тасдиқ жавобини берганини гапирмоқда, лекин Байден миллионлаб одамлар кузатадиган телеканалга интервью берар экан, айтадиган ҳар бир гапи муҳокама қилинишини сезган. Яъни у Путинни қотил деб ҳисоблашини оммавий маълум қилган ҳолда Россия президентига у билан мулоқотга «кўзи учиб турмагани»ни билдирди.

Бу борада америкаликларни ва айниқса Байденни тушуниш мумкин. Охирги 4 йил давомида Трамп АҚШни Россия қаршисида шунчалик бечора қилиб кўрсатдики, дунёдаги энг катта ва ҳал қилувчи куч бўлган Американинг ҳар бир ватанпарвар сиёсатчиси бу шармандаликни ҳазм қила олмасди. Байден эса улардан бири эди ва ўзи бош бўлажак янги даврда Россияни имкон қадар ерга уришга ҳаракат қилади. Путин катта эҳтимол билан Байденни «жангга чорлаб» Россия ичидаги пиар-кампания доирасида рейтингини кўтариб олишни мақсад қилган. Чунки Путиннинг ўзи ҳам Байден бунақа учрашувларга рози бўлмаслигини яхши билади.

Яна бир жиҳат шуки, Путин охирги йилларда бир қатор таклифлар билан бутун бошли сиёсат дипломатиясини ўзгартиришга ҳаракат қилиб келди. Масалан, 2015 йилда Сурияда террорчиликка қарши аксилҳитлерчилик каби йирик коалиция тузишни таклиф қилди. Кейинчалик БМТ Хавфсизлик Кенгаши аъзолари саммитини ташкил этишни таклиф қилди. Маълумот учун, БМТ ХКнинг доимий аъзолари Британия, АҚШ, Россия, Хитой ва Франция ҳисобланади. Қизиғи, Путиннинг бу таклифлари Қрим Россияга таркибига ўтгач ва ҳар сафар Иккинчи жаҳон урушидаги ғалаба шарафига уюштирилган байрамларда янгради. Байден билан жонли эфирга гаплашиб олиш таклифи ҳам Путиннинг сиёсий дипломатияни ўзгартиришга бўлган уринишларидан бири бўлиши мумкин. Бироқ бу таклиф ҳам олдинги таклифлар каби рад этилди.

Аслида оммавий муҳокамаларда ким кучли? Путинми ёки Байден?

Сиёсатдаги тажриба борасида Байден Путиндан анча устун. У 1973 йилдан буён Америка сиёсатида «қайнамоқда». Таққослаш учун, у вақтда Путин Ленинград университетининг юридик факульлетида талаба бўлган. Байден икки марта вице-президентликка номзодини қўйган ва дебатларда қатнашган. 2020 йил эса Америка тарихидаги энг сергап президент Дональд Трамп билан сайлов дебатларида талашди.

Бироқ Байден оммавий тортишувларда ғалаба қозониши билан танилмаган, у кўпроқ совуққонлиги билан эсланади. У дебатларда ҳеч қачон катта устунлик билан ғолиб чиқмаган. 2008 йил вице-президентлик лавозими учун номзодлар дебатида Аляска губернатори Сара Пейлинни мағлуб этган. Ўшанда Байденнинг ғалабасига сўзамоллиги эмас, тортишувлар давомида камроқ хато қилгани сабаб бўлган. Бундан ташқари, Сара Пейлин энг асосий номзодлардан бўлмаган ҳолда аутсайдерлар қаторида эътироф этилган. Ҳатто ўша дебатларда ҳам кўпчиликнинг фикрича, Байден ажралиб турмаган, Пейлин эса ўзи ҳақида одамларнинг фикрини яхши томонга ўзгартира олган.

2012 йилда Байден ўзи учун жуда жиддий дебатда қатнашди. Ўшанда иккинчи муддатга номзодини қўйган президент Обама дебатларда республикачи Митт Ромнига ютқазганди. «Президентни қутқариш» йўлида Байден конгрессмен Пол Райан билан дебатга киришади. Ўшанда Байден ўзига хос бўлмаган тарзда курашади: рақибининг устидан кулади, унинг гапини бўлади. Афтидан у рақибини босим остида қолдириб, енггандек эди. Аммо Райан олдиндан тайёрлаб қўйилган фразалар ёрдамида ҳимояланиб, охир-оқибат ғалаба қозонади.

2020 йил кузида эса Байден учун ҳаётидаги энг муҳим дебатлар бўлиб ўтди. У Трампни икки дебатда ҳам мағлуб этди. Тўғрироғи, Трамп уларда мағлуб бўлди. Биринчисида Трамп 47 йил давомида сиёсатда бўлишига қарамай, Байден ҳеч қандай иш қилолмаганини айтди. Бу эса мағлубият учун асосий сабаб бўлди. Кейинги дебатда коронавирусдан тузалиб қайтган Трамп яна мағлубиятга учради. Президентлик йўлидаги дебатларда ғолиб бўлиш учун Байден кўп куч сарфламади ҳам. Чунки ҳамма ҳаракатни Трамп қилиб бўлган эди.

Путинчи?

Владимир Путин сиёсатдаги 20 йиллик фаолияти давомида бирор марта дебатларда иштирок этмаган ва ўзига тенг бўлган рақиблари билан яккама-якка муҳокамага бормаган. Унинг асосий коммуникация воситаси – анъанавий тўғридан тўғри мулоқотлар ҳисобланади. Бу эса дебат эмас, унда фақат Путин гапиради ва катта эҳтимол билан олдиндан тайёрлаб қўйилган саволларга жавоб беради. Путин оммавий муҳокамаларда қатнашганига ҳеч ким гувоҳ бўлмаган.

Бироқ Путин иштирокидаги йиғилишларда ҳам унга қарши гаплар айтилган. 2003 йил февралда Путиннинг йирик тадбиркорлар билан учрашувида ЮКОС нефть компанияси раҳбари Михаил Ходорковский давлат компанияларини коррупцияда, ҳукуматни эса иқтисодиётдаги давлат қарзи улушини ошириб юборишда айблайди. Ходорковский бу омиллар мамлакат ривожига салбий таъсир қилишини айтади ва бу гаплардан ярим йил ўтиб қамоққа олинади.

2010 йилда Путин мусиқачи Юрий Шевчук билан тортишиб қолади. Шевчук ўша вақтда бош вазир бўлган Путиндан «норозилик марши» иштирокчиларига эътиборли бўлишни сўраб, йиғилишдан аввал унга ҳукумат вакиллари қўнғироқ қилиб ўткир саволлар бермасликни сўраганини айтади. Мусиқачини танимаганга олган Путин унинг исмини сўрайди. «Юрий Шевчук, мусиқачи», дейди у ўзини таништириб. «Юра, бу провокация» дейди Путин жавобан. Путин сўзи охирида ҳукумат сўз эркинлиги учун ноқулай шароит яратмаслиги кераклигини ҳам таъкидлайди.

2015 йил Путин собиқ бош вазир ўринбосари Алексей Кудрин билан иқтисодий масалада тортишиб қолади. Кудрин Медведев ҳукуматидан бюджет харажатлари кўпайганига норозилик билдириб кетганди. У мамлакатнинг олдинги иқтисодий сиёсати ўзини оқламагани, янгиси кўриб чиқилмаётганини айтади. Путин эса Кудрин ҳукуматда ишлаган вақтида турли имтиёзлар оқибатида бюджет харажатларини кўпайтирганини айтади. Шунингдек, Путин Кудрин ҳам 2020 йилгача бўлган давлатни ривожлантириш дастурини тузишда қатнашгани, ҳамма саналган муаммоларда унинг ҳам ҳиссаси борлигини қўшимча қилади. Кудрин ривожланиш дастури амалга оширилмаётганини секингина пичирлаб қўяди, холос.

2017 йилда Путин бир вақтлар ўзининг раҳбари бўлган Анатолий Собчакнинг қизи Ксения Собчак билан матбуот анжуманида тортишиб қолади. Эсингизда бўлса, Собчак ўшанда президентликка номзод бўлганди. Собчак Путиндан «Навальнийдан қўрқасизми?» деб сўрайди. «Одамлар Россияда мухолифатчини ёки ўлдиришади ёки қамоққа олишади деб ўйлайди. Нега бундай? Наҳотки Россияда ҳукумат соғлом рақобатдан қўрқса?» деб сўрайди яна Собчак. Путин шундай жавоб беради: «Мухолифат аниқ таклифлар билан чиқиши керак. Ҳозирги муаммони ҳал қилиш учун нима таклиф берасиз? Сиз айтган биродар (Путин Навальнийнинг исмини айтмай гапиради) ҳақида гапирадиган бўлсам, сиз мамлакатдаги майдонларда Саакашвилига ўхшаган ўнлаб одамлар югуриб юришини хоҳлайсизми? Бу Саакашвилининг ўзи, фақат русча кўриниши. Ишончим комил, мамлакатдаги кўпчилик уларни қўлламайди», деганди Путин.

Путин бу муҳокамаларнинг барчасида ўхшаш тактикадан фойдаланиб, рақиби у билан баҳслашадиган даражада эмаслигини уқтиришга уринади. Имкон бўлса, рақибининг хатоларини эслашга ҳаракат қилади. Путин Байден билан дебатлар ўтказилса, рақибининг қотиллик ҳақидаги даъволарига жавобан АҚШнинг дунёдаги иқтисодий гегемонликка интилаётганини танқид қилган бўларди. У муҳокамаларда қарши ҳужумга одатланган.

Агар дебатлар ўтказилса...

Америка президентларининг дебатларда иштироки 1976 йилдан буён телевидениеда кўрсатилади ва уларда одатда амалдаги президентлар ғалаба қозонади. Байден ва Путиннинг ҳолатида дебатларда мухолифатчи бўлиб қатнашган қулайроқ. Айниқса Путин учун, чунки унинг рақиби деярли 50 йилдан буён сиёсатда экани инобатга олинса, 20 йилдан буён Россияни бошқараётган Путин ҳам унинг олдида тажрибасиз бўлиб қолади. Кейин мухолиф бўлиб курашиш осон, бунда рақибга босим ўтказиш имконияти юқори. Сўнгги йилларда Россиядаги пропаганда машинасининг сиёсати асосан Американи танқид қилиш асосига қурилгани инобатга олинса, Путин Байден билан дебатда ўзини «сувдаги балиқдай» ҳис қилган бўларди.

Дебат ўтказилганида Путиннинг ўзига бўлган ишончини ошириб юборган бўларди. Чунки дебатга рози бўлиш – АҚШ Россия билан бир қаторда туришга рози бўлганини билдирарди. Россия ва АҚШ президентлари ўртасидаги дебат тарихий воқеа бўлиши аниқ, лекин унда қандайдир муаммо ҳал бўлмайди.

Байден Путиннинг чорловини қабул қилмади, демак ютқаздими?

Бундай эмас. Албатта, рус пропагандаси Байденнинг инкорини Путиндан қўрқиш деб кўз-кўз қилади, бироқ вазиятга совуққон муносабатда бўлиш керак. Биринчидан, бу Путиннинг ўзига қарши зарба. Чунки одатда Путин дебатларни рад этиб келган ва биринчи марта унинг таклифини рад этишди. Рад этилган дебатдаги энг кучли зарба шуки, Байден бу қарори билан дунёнинг энг катта иқтисодиётига эга бўлган Америка ўзини Россия билан бир қаторга қўймаслигини кўрсатди. Шу сабабли Байден Путиннинг таклифига айтарли эътибор ҳам бергани йўқ.

P.S: Бирга бир гаплашганда Путинни мот қила оладиган сиёсатчи дунёда бўлмаса керак. Агар Рональд Рейган бўлганда, уларни бу борада тенг деб қараш мумкин эди. Лекин Путиннинг сўзамоллиги фақат Россиянинг ўзида устунлик деб қаралади ва улуғланади. Бироқ Ғарбда, хусусан, Америкада Путиннинг гапга усталигига эътибор ҳам қилишмайди. Аслида АҚШ билан бир қаторда эътироф этилишни, таққосланишни Россия хоҳлайди. Чунки ялпи ички маҳсулоти Россияникидан 15 баравар катта бўлган Америка қанақасига Россияни ўзига рақобатчи деб ҳисоблаши мумкин? Сўз охирида бу борада Барака Обаманинг сўзларини эслаш кифоя: «Россия бизни кучсизлантира оладими? Кечирасиз, қанақасига фақат нефть, газ ва қурол сотадиган давлат бизни кучсизлантириши мумкин?»

Ўткир Жалолхонов