Ҳаммасига Эйнштейн айбдорми – ядровий қурол устида ишланган «Манҳеттен лойиҳаси» қандай бошланганди?

Эйнштейн хавотири инсоният тарихини ўзгартириб юборди

1930-йилларда Германияда Гитлер ҳукумати ўрнатилиб, яҳудий миллатидагиларни сиқувга олиш бошланади. Таъқибдан қочиб, кўпчилик яҳудийлар Америкадан бошпана сўраб келишга мажбур бўлган. Улар орасида отаси яҳудий бўлган Алберт Эйнштейн ҳам бор эди. Кимёдаги сўнгги тадқиқотлар асосида бомба ишлаб чиқиш дастурини илгари сурган Лео Силард ҳам муҳожирлар сафида эди. Германия режасидан хабардор икки олим немислар атом бомбаси пойгасида ғолиб бўлишни мақсад қилгани ҳақида Рузвелтни огоҳлантиришга қарор қилади. 1939 йил 2 августда президентга мактуб ёзилади. Хатни Рузвелтнинг норасмий маслаҳатчиси ва Wаll Street Journal иқтисодчиси Александр Сакс 11 октябрда Рузвелтга олиб киради. Унда Германия урандан фойдаланиб, занжирли реакциялар бўйича тадқиқот ўтказаётгани ҳақида ёзилганди. Тажриба шуни кўрсатадики, бу занжирли реакция билан катта қувват ишлаб чиқариш ва бу орқали ақл бовар қилмайдиган даражадаги кучли бомба ихтиро қилиш мумкин.

Ядровий қуролни ихтиро қилиш учун етарли маблағни топиш ҳақида ўйлаган Рузвелт дастлаб бирор қарорга келолмайди. Орадан 8 кун ўтиб, 19 октябрда Эйнштейнга жавоб хати ёзади ва уранни ўрганиш учун қўмита тузганини маълум қилади.

Иккинчи жаҳон урушини АҚШ фойдасига ҳал қилган лойиҳа

“Манҳеттен лойиҳаси” 1939 йилда АҚШ, Британия ва Канада ҳамкорлигида бошланади. Рузвелт дастлаб Уран устида иш олиб борувчи маслаҳат қўмитасини тузди. Олимлар ва ҳарбийлар жамоасидан иборат гуруҳга ураннинг ядровий қуролдаги аҳамиятини ўрганиш топширилади. Қўмита хулосасидан кейин, Рузвелт физик олимлар Энрико Ферми ва Лео Силардга радиоактив изатопларни ажратиш ва ядровий занжирлар реакциясини ўрганиш учун маблағ ажратади.

1942 йилда Нью-Йоркнинг Манҳеттен шаҳрида шу номдаги муҳандислик округи ташкил қилинади. Лойиҳани бошқариш АҚШ армияси полковниги Лесли Гровесга топширилади.

Физиклар Ферми ва Лео атомлар ажралиб кетадиган ва ўзаро таъсир қиладиган ядро занжири реакциялари бўйича тадқиқотлар олиб боришди. Натижада “Уран-235” ишлаб чиқариш учун муваффақиятга эришилди.

Бу пайтда Канада ҳукумати ва ҳарбийлари мамлакатнинг турли нуқталарида ядровий тадқиқотлар ўтказишаётганди. 1942 йилнинг 28 декабрида Рузвелт барча кучларни ядро энергияни қуролга айлантириш учун бирлаштиради. Нью-Мехико, Теннесси, Вашингтон ва Канаданинг олис жойларига атом синовларини ўтказиш учун ускуналар ўрнатилади.

Илк ядровий қурол синовдан ўтган лаборатория

1943 йилда Нью-Мехикода илк ядровий қурол синовдан ўтган лаборатория Лос-Аламос ташкил қилинади. Бу ерда физик олим Роберт Оппенҳеймер ядровий бўлиниш концепцияси устида ишлаётганди.

Тадқиқотлар деярли якунланиб, 1945 йил 16 июлда Нью-Мехико штатидаги Аламогордо яқинидаги чўлда биринчи атом бомбаси муваффақиятли учирилди. Бу пайтда Оппенҳеймер қўл остидагилар уранга асосланган “Кичик болакай” ва плутонли “Семиз одам” бомбаларини яратишганди. 

Шундай қилиб, “Манҳеттен лойиҳаси” қарийб 2 миллиард долларга тушди ва 130 мингдан ортиқ одамни иш билан таъминлади. Ишлар Манҳеттенда бошланган бўлса ҳам, ядровий қуролни ишлаб чиқариш ва тадқиқотлар АҚШ, Британия ва Канаданинг 30 нуқтасида олиб борилган.

“Кичик болакай” ва “Семиз одам”нинг Японияга ташланиши

1941 йилда Япониянинг Перл-Ҳарборга ҳужумидан кейин АҚШ Иккинчи жаҳон урушига киради ва уруш якунида Японияга нисбатан атом қуролини қўллайди. Икки мамлакат ўртасида келишув бўлавермагач, АҚШ ядровий қуролни ташлаш учун Ҳиросима шаҳрини (бу ерда америкалик маҳбуслар йўқ эди) танлади.

1945 йил 6 августда “Кичик болакай” деб номланган бомба Ҳиросимага ташланди. Қарийб 600 метр баландликдан ташланган ядровий қурол ҳали синовдан ўтмаганди. Шундан сўнг ҳам Япония таслим бўлмагач, “Семиз одам”ни Нагасакига ташлашга қарор қилишади. Бу фалокат 9 августда содир бўлди. Портлашларда жами 100 мингдан ортиқ одам ҳалок бўлган. Япония эса 10 август куни АҚШга таслим бўлганини эълон қилди.

“Билганимда бармоғимни ҳам қимирлатмаган бўлардим”

1947 йилда Америкада ҳар кун чиқадиган Newsweek журналида “Ҳаммасига у айбдор” мақоласи эълон қилинади. Унда атом бомбаларини яратишда АҚШга илҳом бергани учун Эйнштейн айбдор қилинганди. Олим эса бунга жавобан мактуб учун жуда афсусдалигини билдиради.

“Немислар атом бомбасини ишлаб чиқа олмаслигини билганимда, бармоғимни ҳам қимирлатмаган бўлардим”, дейди у.

Фашистлар Эйнштейн ва унинг сафдошлари қўрққан ядровий қуролни охиригача яратолмади, уларга ақл кучи етишмасди. Чунки ўша пайтда кўплаб олимлар фашистлар босиб олган ҳудудлардан қочиб кетишганди, мамлакатда биринчи даражали ядровий олимлар сафи жуда сийраклашиб қолганди.

“Манҳеттен лойиҳаси” Япония бошига кулфат келтирган бўлса-да, инсониятга ҳам хизмат қила олди. Лойиҳа муҳандислари ишлаб чиққан ядровий бўлиниш технологияси кейинчалик ядровий реакторларни яратиш, энергия генераторлари, МРТ аппаратлари ва саратонни даволовчи радиотерапиялар кашф қилинишига ёрдам берди.