Дунё тинчлик ҳақида ҳар қанча бонг урмасин энг яқин қўшни, қондош ва бир гуруҳга мансуб икки миллатдан иборат давлатлар ўртасида аёвсиз уруш кетмоқда. Кўпчилик, ҳатто Россиянинг ашаддий танқидчилари ҳам Украинанинг бир неча кунда қулашини башорат қилишганди. Аммо амалда тескариси бўлди ва Украина нафақат муносиб қаршилик кўрсата олди, балки амалда Россия аскарларини уруш қонунларини бузганликда айблаб бирма-бир суд қилмоқда.
Албатта, бу суд маҳкамалари кўпроқ кўргазмавий характерда ва Украинанинг демократик принциплардан оғишмаганлигини билдиради. Лекин барибир қатор саволлар туғилади. Урушда, ҳар икки томон бир-бирини қирғин қилишга астойдил интилаётган пайтда қандай қонунлар ҳақида гап бўлиши мумкин? Бу қонунлар ким томонидан тасдиқланган ва қайси судьялар улар асосида ҳукм чиқаради?
Уруш қонунлари тарихи
Инсоният тарихи урушлар тарихидан иборатлиги кўп марта таъкидланган. Одамзод яралибдики, бир-бири билан уришиб келади ва бунинг ортидан табиийки, қандайдир умумий тушунчалар, қоидалар ҳам шакллана борган. Яхши мужда шуки, асрлар ўтган сари бу икки тушунча бир-бирига ёт бўлса-да, урушларга ҳам инсонпарварлик кириб бормоқда.
Қадимда аскарлар жон-жаҳди билан жанг қилганларининг қатор сабаблари бор. Босқинчилар катта ўлжа илинжида, ҳукмдор қаҳри ва мағлуб бўлса бегона юртларда шубҳасиз ўлим хавфидан қўрқиб қаттиқ курашган бўлса, ҳимояга чиққанлар ватани, бола-чақаси ва мол-мулкини асраш ҳаракати билан бирга мағлуб бўлсалар, ғолиб қандай шарт қўйишини билмай бутун вужудлари билан олишган. Чунки ғолиб томон ҳукмдори ёки қўмондони «Қонун бу менман» деган тушунча бўйича мағлубларнинг мол-у жонини ўз билганларича тасарруф этган.
Ислом дини тарқалиши, ўрта асрларга келиб Европада рицарлик ҳаракатининг кучга кириши ҳар қандай урушларда маълум қоидаларга амал қилишни йўлга қўйган.
Хусусан, мусулмон лашкарбошилари аскарларга қаршилик кўрсатмаганларни, болалар ва аёлларни ўлдиришни қатъий тақиқлаган. Босиб олинган ҳудудларда деҳқонлар, табиблар, ҳунармандлар ва илм аҳлига омонлик беришни йўлга қўйган, ғайридинлар билан эришилган келишувлар бузилмаган. Экин майдонларини топташга, қудуқларни заҳарлашга, кўприклар ва ижтимоий иншоотларга зарар етказишга йўл қўйилмаган. Ўлжа олишда ҳам якка тартибда ҳаракатланиш, олинган ўлжани топширмаслик ҳолатлари жазоланган. Умуман, динга хайрихоҳлик билдирган ва шафқат сўраганларга раҳм қилиш мусулмон аскарларига мунтазам уқтириб борилган.
Албатта, бу умумий қоидалар бўлиб, ҳар доим ҳам уларга амал қилинавермаган. Ислом тарихида ҳам бошқа динлар каби ўта шафқатсиз ҳукмдорлар бўлганки, улар ўз ҳаракатлари билан динга катта зарар келтирган.
