«Янги Чернобил» рўй берадими? Запорижжя АЭСдаги авария қандай оқибатларга олиб келиши мумкин?

4 мартдан бери у Россия ишғоли остида, лекин ишлашда давом этмоқда ва унда ҳали ҳам украиналик муҳандислар хизмат кўрсатмоқда. Июл ойининг иккинчи ярмидан бери Запорижжя АЭС мунтазам равишда ўққа тутиляпти, бунда урушаётган томонлар бир-бирини айбламоқда. Станция ходимлари дунё ҳамжамиятини «тузатиб бўлмас хатонинг олдини олиш»га чақириб, Россия қўшинлари ундан ўзининг ҳарбий базаси ва Украина ҳужумларидан қалқон сифатида фойдаланаётганини айтишяпти.

Украина энергиясининг бешдан бир қисмини ишлаб чиқарадиган Запорижжя атом электр станцияси (ЗАЭС) Россия томонидан март ойи бошида, урушнинг иккинчи ҳафтасида тортиб олинди. Станция ва у жойлашган Энергодар шаҳри ишғол қилинишидан олдин, туташ ҳудудлар узоқ вақт давомида рус қўшинлари томонидан ўққа тутилган. Оқибатда, маъмурий бинолардан бирида содир бўлган ёнғин бутун дунёда катта хавотир уйғотганди.

Ҳозирда Россия армияси АЭС ҳудудидан туриб Украина ҳарбийларига қарата ўқ узмоқда. АҚШ Давлат котиби Энтони Блинкен Россия украиналикларни ўққа тутиш учун станциядан ҳарбий база сифатида фойдаланаётганини таъкидлади. Чунки россияликлар украинлар бунга жавоб қайтара олмаслиги, ядро реакторига тасодифан зарба беришга ботинолмаслигини тушуниб етган.

Россия армияси станция ҳудудида бир нечта ракета отиш мосламалари, шунингдек, бошқа қурол ва техникаларни жойлаштирган. Москва станцияда ўз ҳарбийлари борлигини тан олади, бироқ станция ҳудудидан ўқ отилаётганини рад этади. Шунингдек, Украинани ядровий иншоотга таҳдид солаётганликда айблайди.

Украина «Энергоатом» раҳбари Петро Котиннинг сўзларига кўра, станция ҳудудида 50 га яқин оғир ҳарбий техника, жумладан портловчи моддалар ўрнатилган «Урал» автомобиллари ва 500 га яқин рус аскари бор.

ЗАЭС ходимларининг айтишича, Россия армияси уларни амалда гаровда ушлаб турибди.

18 август куни россиялик ҳарбийлар назорати остида бўлишига қарамай, станцияда хизмат қилаётган ходимлар дунё ҳамжамиятидан «тузатиб бўлмас хатонинг олдини олиш»ни сўраб, мурожаат қилишганди.

«Иккинчи Чернобил» бўладими?

Запорижжя АЭСдаги эҳтимолий ядро фалокати ва унинг тахминий оқибатлари кўпинча 1986 йилда Чернобил АЭСдаги авария билан таққосланади, бу атом энергетикаси тарихидаги энг катта офатдир. Ўша пайтда реактордаги портлаш оқибатида станциянинг энергоблокларидан бири бутунлай вайрон бўлган, атмосферага жуда кўп миқдорда радиоактив моддалар тарқалганди.

Аммо Запорижжя АЭСни Чернобил АЭС билан таққослаш унчалик тўғри эмас, ҳеч бўлмаганда станцияларда ҳар хил турдаги реакторлар ўрнатилгани сабабли.

Чернобилда РБМК типидаги графитли реактор бўлган. Унинг ядросида нейтронларни секинлаштириш вазифасини бажарувчи катта миқдордаги графит бор эди. Авария натижасида графит қобиғида ёнғин содир бўлган ва радиация тарқалишига катта ҳисса қўшган. Радиоактив графитнинг бир қисми ядродан ташқарига отилиб чиққан.

Запорижжя АЭСда ВВЭР-1000 типидаги реактор (босим билан совитилган сувли) ўрнатилган. Унинг ишлаш схемаси қуйидагича: Уран парчаланиши натижасида ядро энергияси ажралиб чиқади ва иссиқлик энергиясига айланади. Ядро сув билан совитилади, бир вақтнинг ўзида у нейтронларни секинлаштирувчи вазифасини бажаради. Юқори ҳароратгача иситилган сув буғга айланади ва электр энергиясини ишлаб чиқарадиган турбиналарга узатилади.

Бундай типдаги реактор насослар орқали доимий равишда сув билан совитилиши шарт. Акс ҳолда, ядродаги ҳарорат кўтарилиб кетади ва ёнилғи элементлари эришига олиб келади (Фукусимадаги авария пайтида бўлгани каби).

Запорижжя АЭСда реактор кўп жой эгалламайди ва энергоблокнинг марказида жойлашган. Унинг атрофидаги жойни кранлар, ёнилғи ҳовузлари ва ёрдамчи тизимлар эгаллаган.

Запорижжя АЭС реактори қалинлиги 1 метрдан ортиқ бўлган бетон герметик қобиқ (контейнмент) билан ўралган. Мана шуниси билан Чернобил АЭСдан фарқ қилади. ЗАЭС фотосуратларида қизил гумбазлар кўринади – айнан шулар ҳимоя қобиғи. Агар энергия блоки ичида авария содир бўлса, барча радиоактив моддалар ичкарида қолади ва ташқарига чиқмаслиги таъминланади.

Чернобил АЭС реактори герметик қобиқ билан ҳимояланмаган эди. Шу туфайли авариядан кейин барча радиоактив моддалар ҳавога отилиб чиқади.

Таққослаш учун, 2011 йилда Япониянинг Фукусима-1 атом электр станциясидаги авария пайтида, ҳимоя қобиғи радиоактив моддаларнинг тахминан 98 фоизини ушлаб қолди ва фақат 2 фоизи ҳавога отилиб чиққанди.

Ҳимоя қобиғи зарбаларга дош бера оладими?

ЗАЭС реакторига ўрнатилган герметик қобиқ нафақат энергия блоки ичида радиацияни ушлаб туриши, балки уни ташқи таъсирлардан – табиий офатлар, самолёт қулаб тушиши, террористик ҳужумлар ва портлашдан ҳам ҳимоя қилиши лозим.

Контейнтмент чидамлиликнинг маълум даражасига эга, аммо унинг чегараси бор. Герметик қобиқ кичик самолётнинг қулаши ёки энергоблок яқинидаги портлашга бардош бера олади, аммо тўғридан тўғри ракета зарбаси ёки бомба портлаши оқибатида шикастланиши мумкин.

Қобиқ шикастланса, ундаги реактор ҳам зарар кўрадими? Запорижжя АЭС энергоблоки қурилишига раҳбарлик қилган Александр Купний қобиқ шикастланса, шу заҳоти реакторга ҳам зарар етказилишига ишончи ҳосил эмас.

«Реакторга зарар етказиш учун юқори аниқликдаги снарядлар билан бир нуқтага бир неча марта зарба бериш керак. Бир ёки иккита снаряд корпусни тешиб ўтади, кейингиси эса шу тешик орқали кириб, реакторга зарар етказиши мумкин», дейди у.

Купнийнинг айтишича, агар қобиқ тешилган жойдан радиоактив моддалар ҳавога отилиб чиқса, ҳар қандай ҳолатда Чернобилдагидан анча кам бўлади ва авария миқёси ҳам бошқача бўлади.

«Албатта, АЭС ҳудудида радиоактив зарарланиш бўлади. Лекин бу глобал фалокат эмас, балки маҳаллий миқёсда бўлади. Одамлар, биринчи навбатда, станция ходимлари, Энергодар, Каменско-Днепровский тумани ва Никопол аҳолиси зарарланиши мумкин. Шунда ҳам, шамол қаерга эсишига қараб», дея таъкидлайди ядровий физика бўйича мутахассис.

Агар станциядаги барча энергоблоклар қобиғи тешилиб, реакторлар зарарланса, албатта фалокат кўлами каттароқ бўлади. Бунинг оқибатлари шамол тезлиги ва йўналишига боғлиқ. Шарқий Европа мамлакатлари, Беларус ва Россиянинг чегарадош ҳудудлари – Белгород, Ростов, Курск, шунингдек, Россия томонидан аннексия қилинган Қрим азият чекиши мумкин.

«Умуман олганда, реактор ва атом электр станцияси анча мураккаб объект. Авария содир бўлиши учун кўп имкониятлар мавжуд. Реакторнинг ҳимоя қобиғига тўғридан тўғри зарба бериш – ягона имконият эмас», дейди БМТ Қуролсизланиш муаммолари тадқиқот институти катта илмий ходими Павел Подвиг.

Энергоблоклардан қайси бирига зарба берилиши муҳимми?

ЗАЭСда жами олтита энергоблок бор. Ҳозир учтаси ишлаяпти, лекин тўлиқ қувватда эмас. Улардан бири, 5 август куни ўққа тутилганидан кейин тўхтатилган.

Ишламаётган учта блок радионуклидлар (радиоактив элементлар) билан унчалик тўйинмаган, шунинг учун қобиқ шикастланганда улардан чиқадиган радиоактив моддалар камроқ бўлади (Радионуклидларнинг парчаланиш даври қисқа ва узоқ муддатли бўлади. Масалан, саратонга олиб келиши мумкин бўлган хавфли радионуклид йод-131 емирилиш даври саккиз кунни ташкил қилади).

«Чернобил АЭС авариясида иш жараёнида бўлган реакторда ёнилғи қолган. Унда жуда кўп радионуклидлар (ҳам қисқа, ҳам узоқ муддатлилари) бўлган. Авариядан кейинги дастлабки кунларда ташқарига чиққан радиация таркибида қисқа муддатли нуклидлар кўп бўлган, улар парчаланиб кетишга улгурмаган эди», дейди Купний.

Запорижжя станциясидаги ишламаётган энергоблокларда қисқа муддатли нуклидлар аллақачон парчаланиб кетган, шунинг учун улардаги радиация даражаси пастроқ.

Август ойи бошида ўққа тутилиши оқибатида ўчирилган энергия блокида йод-131 каби қисқа муддатли нуклидлар парчаланган. Аммо ҳаммаси эмас. Масалан, цезий-134 емирилиш даври икки йил, цезий-137 емирилиш даври 30 йилга тенг.

Запорижжя АЭСнинг яна қаерида радиоактив моддалар бор?

Реакторлардан ташқари, ишлатилган ёнилғида ҳам радиоактив моддалар бўлади. У реактордан тўкиб ташланади ва янгиси билан алмаштирилади.

Ишлатилган ёнилғи ҳам юқори фаолликка эга, чунки унинг таркибида радиоактив парчаланиш маҳсулотлари қолдиқлари бор. Улар энергия ишлаб чиқаришда давом этади, шунинг учун ишлатилган ёнилғи биринчи галда совитиш ҳовузларига тўкилади.

Запорижжя АЭСдаги совитиш ҳавзалари контейнмент ичида жойлашган. Унда ишлатилган ёнилғи тахминан беш йил ушлаб турилади. Вақт ўтиши билан нуклидларнинг ҳарорати ва радиоактивлиги пасаяди. Беш йил ўтгач, ишлатилган ёнилғи қуруқ сақлаш жойларига ўтказилади.

Ишлатилган ёнилғи сақлаш ҳавзалари ҳам атом электр станцияларининг заиф нуқтасидир. Унда доимо сув бўлиши керак, у нурланган ёнилғи агрегатларини совитади.

Агар ҳовузда тешик пайдо бўлса (масалан, ракета зарбаси оқибатида) ва сув оқиб кетса, радионуклидлар томонидан чиқарилган иссиқлик ишлатилган ёнилғининг аланга олишига сабаб бўлиши мумкин.

БМТ катта илмий ходими Павел Подвигнинг сўзларига кўра, бундай ёнғин охир-оқибат радиоактив моддалар жиддий тарқалишига олиб келиши мумкин.

«Аммо бунда иккита ҳолатни ёдда тутиш керак. Энг муҳими шундаки, Запорижжя АЭСда ишлатилган ёнилғи ҳовузлари ҳимоя қобиғи ичида жойлашган. Яъни унга етиб бориш осон эмас ва шикастланган тақдирда ҳам сув осонликча оқиб кетмайди. Агар тешик кичик бўлса, ҳовузни сувга тўлдириб бориш мумкин. Муҳими, совитувчи сув оқиб кетишига йўл қўймаслик керак», дейди у.

Бундан ташқари, ишлатилган ёнилғининг реактордан қачон тўкиб ташлангани ҳам рол ўйнайди. Агар у ҳозиргина тўкилган бўлса, жуда иссиқ бўлади. Бу эса хавф-хатарни оширади. Агар бир неча йил давомида ҳовузда турган бўлса, сув оқиб кетган тақдирда ҳам ёниб кетиш эҳтимоли паст бўлади.

Ишлатилган ёнилғи омборига зарба берилса нима бўлади?

Запорижжя АЭСнинг ўзига хос хусусияти шундаки, унда ишлатилган ёнилғи сақланадиган қуруқ омбор мавжуд. Ишлатилган ёнилғи беш йил давомида ҳовузда совитилиб, фаоллиги пасайганидан сўнг, қуруқ омборга қўйилади.

Қуруқ омбор – бу станция ҳудудида, очиқ майдонда қатор қилиб жойлаштирилган катта контейнерлар. Улар ўнлаб йиллар давомида шундай қолиши мумкин.

Қуруқ омборлар радиоактив зарарланишнинг яна бир эҳтимолий манбайи ҳисобланади. Контейнерлар герметик эмас, аммо маълум бир ҳимоя қобиғига эга. Шундай бўлса-да, жанговар ҳаракатларга дош бермаслиги мумкин.

«Уларга ракета зарбаси берилмаган, аммо синовлар пайтида гранатомётдан ўққа тутилган. Улар ташиш қулай бўлиши учун контейнер шаклида лойиҳалаштирилган. Уларни қандай ҳимоя қилиш мумкин деган савол туғилади. Албатта улар гранатомётдан ўққа тутилиб, шунингдек, олов билан синаб кўрилган. Яъни улар етарли даражада мустаҳкам қурилмадир», деб тушунтиради Подвиг.

Унинг сўзларига кўра, агар қуруқ омборларга ракета зарбаси берилса, радиация тарқалади (чунки ишлатилган ёнилғида узоқ муддатли нуклидлар бўлади), лекин 10-30 метр масофага.

Қуруқ омборда ишлатилган ёнилғи совиган ҳолда сақланади, шу туфайли зарба оқибатида аланга олмайди. Агар ёнғин содир бўлса, радиоактив моддалар ҳавога кўтарилиб, атрофга тарқалиши мумкин эди.

«Албатта бунда зарар кичик ҳудуд доирасида бўлади. Бу ҳам яхши эмас, аммо хавф даражаси умуман бошқача», дейди Подвиг.

Контейнерларга зарар етиши даргумон, аммо улар устидан назоратни йўқотиш (омборларни кузатиш ва назорат қилиш тизимлари аллақачон ишдан чиққан) тахмин қилиб бўлмас оқибатларга олиб келиши мумкинлигидан огоҳлантиради Купний.

«Бу ёмон. Радиоактив объект устидан назоратни йўқотиб қўйиш ҳар доим ёмон. Биз бу контейнерлар ичида нима бўлаётганини билмаймиз», дейди у.

Электр узатиш линиялари шикастланиши қандай оқибатларга олиб келади?

Запорижжя АЭСда тўртта электр узатиш линияси бор. Улар орқали станцияда ишлаб чиқарилган энергия узатилади.

Улардан камида иккитаси жанговар ҳаракатлар туфайли ишдан чиққан. Баҳорда учинчи линия ҳам узилгани ҳақида хабар берилган эди. Ҳозирда аҳвол қандайлиги номаълум.

Агар барча электр узатиш линиялари узилса, Запорижжя АЭС энергоблокларини тўхтатиш керак бўлади. Агар станция ўзини электр энергияси билан таъминлай олса, энергоблоклар тўхтатилиши ҳеч қандай хавф туғдирмайди.

Агар энергоблоклар тўхтатилмаса, реакторлар тез қизиб кетиши мумкин. Бундай ҳолда воқеалар икки йўналишда ривожланиши мумкин.

Биринчидан, атом электр станциясини назорат қилаётган россияликлар қувватни ўз энерготизимига узатишни бошлаши мумкин. Иккинчидан, ядро фалокати таҳдиди тезда кучайиши мумкин.

Агар реактор электр энергиясидан узилса нима бўлади?

Янги ҳали совуқ энергоблокни ишга тушириш учун атом электр станцияларида махсус қозонхоналар бўлади. Иш бошлашдан олдин улар ускунани иситиш учун иссиқлик ҳосил қилади.

Запорижжя АЭСда қозонхона йўқ ва у иссиқликни Украинадаги энг катта Запорижжя иссиқлик электр станциясидан (ИЭС) олади.

Агар реактор электр энергияси таъминотидан узилса, ядрони совитадиган насослар ишламай қолади.

Фукусима-1 станциясида айнан шундай бўлганди. Реактор ядросини совитадиган тизимлар кучли цунами оқибатида вайрон бўлади, оқибатда реактор совитилмай қолади. Реактор тўхтатилганига қарамай, қолдиқ маҳсулотлардан энергия чиқишда давом этади ва ядронинг фаол ҳудуди эриб кетади. Юқори ҳарорат туфайли водород ҳосил бўла бошлайди ва у портлайди. Оқибатда ҳимоя қобиғи ёрилиб, радиоактив моддалар ташқарига чиқади.

Электр энергияси узилиб қолган тақдирда ҳам атом электр станцияларида захира генераторлари бўлади. Фукусимада бу генераторлар ҳам цунами туфайли ишдан чиққанди.

Запорижжя АЭСда учта дизел станцияси бўлиб, улар саноат майдончасида жойлашган. Битта захира дизел генератори тахминан бир кун ишлаши мумкин. Тежамкорлик режимига ўтилса, учта захира дизел станцияси кўпи билан тўрт кун ишлай олади. Агар улар ишни тўхтатса ва станция электр энергиясини олмаса, реактор ядросини совитиш имконсиз бўлади.

Бундай ҳолатда жиддий авария юз бериши, худди Фукусимадаги сингари ядро эриб кетиши мумкин.

«Атом электр станцияси, албатта, қандайдир ташқи таъсирлардан ҳимояланган бўлади. Аммо ҳеч ким реакторнинг уруш ҳудудига тушиб қолишини тахмин қилмаган эди», дейди Павел Подвиг.

Агар ядро ёки ҳовузлар жиддий шикастланса, бундай авария оқибатлари 100-200 км майдонга таъсир қилиши мумкинлигини айтади у: «Радиация фонининг сал кўтарилиши бундан узоқ масофаларда ҳам сезилиши мумкин. Ҳаммаси шамол эсишига боғлиқ».

«Мен жуда ҳам ваҳима қилмаган бўлардим. Бироқ, радиоактив ифлосланиш нуқтайи назаридан жуда жиддий оқибатларга олиб келиши мумкинлигини англаш лозим», дея давом этади эксперт.

«Бундай радиация дарҳол одамларнинг ўлимига олиб келади деб ўйламайман, ҳеч ким шу заҳоти ўлмайди. Лекин иқтисодий зарар бўлиши аниқ, чунки радиация тарқалган ҳудуд яшаш учун яроқсиз ҳолга келади. Оқибатлар дарҳол кўринмайди, лекин узоқ муддатда улар жуда жиддий зарарга олиб келиши мумкин», деб огоҳлантиради у.