9 асрда Нил дарёсида сув сатҳини ўлчаш учун нилометр қурилади. Унга қараб мисрликлар қурғоқчилик ва очарчиликка тайёрланган. Аҳмад Фарғоний ўйлаб топган усулдан ҳозир Жаҳон метрология ташкилотига аъзо бўлган давлатларнинг барчаси фойдаланади.
Мисрликлар жонига ора кирган ускуна
Мисрда қишлоқ хўжалиги азалдан Нил дарёси сувига боғлиқ бўлиб келган. Одамлар дарё сувининг кўтарилиши ва тушишига қараб қурғоқчилик ва очарчиликка ўзларини мослаштириб боришган. Дарёдаги сувнинг кўтарилиш ва пасайиш ҳолатига қараб деҳқонларнинг ҳам далалардан йиғиб оладиган ҳосилдорлиги турлича бўлган, ҳосилдорликка қараб деҳконларга солиқ солинган. Бундай вазиятда сув сатҳини юқори аниқликда ўлчаш муҳим саналган. Бу вазифани Аҳмад Фарғоний кўрсатмалари билан 861 йилда ясалган нилометр бажарган. Нилометр Мисрдаги сув захираларидан унумли фойдаланишда, дарёда сув сатҳи ўзгаришларини асосли равишда башорат қилишда муҳим аҳамият касб этган. Аҳмад Фарғоний уни қуриш учун дарёнинг жанубий чеккасини танлаган. Метролог Ўлмас Зарипов бу жой нафақат ўша давр, ҳатто ҳозирги кун талабларидан келиб чиқиб таҳлил қилинадиган бўлса ҳам, сув ўлчаш учун ўта қулай эканини айтади.
Олимнинг маълумот беришича, нилометрни қуриш учун танланган жой, ўлчаш асбобининг конструктив тузилиши, материали, унинг аниқлигига бўлган талабларнинг ҳаммасига жавоб берган.
“Шу туфайли вақт синовидан муваффақиятли ўтиб, унда 20-асрнинг ўрталаригача, яъни охирги таъмирлаш амалга оширилган 45-50-йилларгача қарийб 1100 йил тинимсиз кузатишлар олиб борилган”, – дейди Зарипов.
Нилометр қандай ишлаган?
Шарқ олимлари нилометрни ўз асарларида “Миқёси Нил” деб ҳам аташган. “Миқёси Нил” мурабба, яъни 4 ёнли қудуқ кўринишида бўлиб, Нил дарёси билан 3та ерости сув йўли орқали туташган. Қудуқ ўртасида оқ мармар билан қопланган, баландлиги тахминан 10 метр бўлган саккиз қиррали устун ўрнатилган. Устунда сув сатҳини ўлчашга имкон берадиган йирик даражот бўлиб, у майда даражотга бўлинган. Йирик даражот араб тирсак бирлиги – 54 сантиметрга, майдалари эса унинг 1/24 қисми (қирот)га – 2,25 сантиметрга тенг.
