Кузда шамоллаш хавфи: кундузи илиқ, тонг ва тунда совуқ бўладиган ҳавода организмни қандай ҳимоялаш зарур?

Нега кузда шамоллаш кўпаяди?

Куз фаслида тонгги ҳаво совуқ, кун давомида нисбатан илиқ, кечқурун яна салқин бўлиши кенг тарқалган ҳодиса. Ана шу кескин фарқлар одамларнинг соғлиғига бевосита таъсир кўрсатади.

Аввало, кун давомида об-ҳаво ўзгариши организмни стрессга солади. Танамиз ҳар бир ҳарорат ўзгаришига мослашиш учун энергия сарфлайди. Эрталаб совуқ бўлганда тери ва томирлар тораяди (вазоконстирикция), тана иссиқликни сақлашга ҳаракат қилади; кундузи иссиқ бўлганда эса аксинча қон томирлари кенгаяди. Бу тез-тез такрорланса, организм “доимий мослашиш” ҳолатида қолади ва стресс гормони (масалан, кортизол) даражаси ошади.

Қисқа муддатли стресс иммун тизимнинг айрим қисмларини заифлаштиради: организм шошилинч “тезкор жавоб”га эътибор қаратиб, узоқ муддатли ҳимоя функцияларини тўлиқ бошқара олмаслиги мумкин. Оқибатда организмнинг микробларга қарши курашиш самараси пасаяди.

Куз келганидан кейин атмосферада ёзда тўпланган иссиқлик секин-аста тарқалиб кетади ва ҳарорат пасайиши билан ҳаводаги абсолют намлик (яъни сув буғи миқдори) камаяди. Совуқ ҳаво иссиқ ҳавога қараганда намликни узоқ “ушлаб” тура олмайди, шу боис куз ва қишда ҳавонинг қуруқлиги кўпроқ сезилади. Ҳавода намлик камайганда вируслар узоқроқ яшайди ва тезроқ тарқалади. Шу билан бирга, паст намлик бурундаги ҳимоя қатлами фаолиятини сусайтириб, вирусларга йўл очиб беради.

Кузда инфекция кўпайишининг яна бир сабаби — ижтимоий ҳаёт фаоллашуви. Ўқув йили бошланиб, болалар синфхоналарда кўп вақт ўтказади, катталар ёпиқ жойлардаги йиғилиш ва турли ижтимоий тадбирларда қатнашади. Мазкур ҳолат вирусларнинг одамдан одамга ўтишини осонлаштиради.

Бундан ташқари, куз-қиш даврида қуёш нури тушиши давомийлиги қисқаради. Натижада одам организмида Д витамини миқдори пасаяди, бу эса иммунитетни янада заифлаштиради ва касалликни юқтириб олиш хавфи ортади.

Қандай профилактика чораларини кўриш зарур?

Куз ойидаги шамоллашлар битта сабабга кўра юзага келмайди, уларнинг илдизи иқлим-факторлар (ҳарорат ва намлик), вирусларнинг ўзига хос хусусиятлари ва одамларнинг ижтимоий хулқи билан боғлиқ. Шу боис, кузда соғлом турмуш тарзи, тўғри кийиниш, вентиляция ва шифокор тавсияларига амал қилиш энг оқилона йўл бўлади.

Қуйидаги тавсиялар куз фаслида шамоллаш хавфини камайтиришга ёрдам беради:

Қатламли кийим ва терморегуляция

Эрталаб ва кечқурун салқин бўлганида қалин кийиниш тана ҳароратини барқарор ушлаб туришга ёрдам беради, бурун ҳамда томоқни совуқликдан ҳимоя қилади (бу бевосита биологик ҳимоя эмас, аммо маҳаллий совуқ таъсирини камайтиради). Шунинг учун, ушбу фаслда бир қават қалин кийим эмас, бир неча қатлам кийимда юриш фойдали. Масалан, ички қатлам сифатида юпқа футболка/кофта, устидан енгил пиджак кийилса, тана ҳарорати барқарор бўлади. Кун исиб кетса, устки қатламни ечиб қўйиш мумкин, совиса эса қайтиб кийиб олиш осон. Бу усул организмни кескин ҳарорат ўзгаришидан ҳимоя қилади ва шамоллаш хавфини камайтиради.

Бўйин, қулоқ ва оёқлар совуққа сезгир бўлгани учун шарф, шляпа ва пайпоқ кийиш ҳам фойдали. Шу тариқа нафас йўллари совуқ ҳаводан бевосита зарарланмайди ва иммунитет кучлироқ сақланади.

Уй ва жамоат жойларида ҳаво айланишини яхшилаш

Хона ойналари доим ёпиқ тураверса, у ерда вирус ва бактериялар тўпланиб қолади. Бу эса шамоллаш ҳамда бошқа инфекциялар тезроқ тарқалишига сабаб бўлади. Шунинг учун уйда ҳам, мактаб ёки ишхонада ҳам вақти-вақти билан дераза ва эшикларни очиб, хона ҳавосини алмаштириш муҳим.

Кузда ҳар 2 соатда 5-10 дақиқага деразани очиб қўйиш кифоя. Бу қисқа муддатли шамоллатиш хона ичидаги ҳавони янгилаб, микроблар миқдорини камайтиради. Шунингдек, тоза ҳаво одамнинг ҳушёр бўлиши, бош оғриғи камайиши ва яхши кайфиятда юришига ёрдам беради.

Ички намликни оптимал даражада сақлаш

Хонадаги ҳаво жуда қуруқ бўлса, бурун ва томоқдаги шиллиқ қават қурийди. Аслида айнан шу қават организмни вирус ва бактериялардан ҳимоя қилади. У намлигини йўқотса, микроблар танага осонроқ кириб, шамоллаш ёки гриппга сабаб бўлади. Шу сабаб уй ёки мактабда ҳаво намлигини меъёрида ушлаб туриш зарур. Буни оддий йўллар билан амалга ошириш, масалан, хонага сув солинган идиш ёки нам сочиқ илиб қўйиш, махсус ҳаво намлагичлардан фойдаланиш мумкин.

Иммунитетни мустаҳкамлаш

Куз фаслининг ўзига хос неъматлари бўлган анор, олма, қовоқ, узум ва бошқа мева-сабзавотлар организм учун зарур саналган витамин ва антиоксидантларнинг табиий манбаи ҳисобланади. Уларни мунтазам истеъмол қилиш иммунитетни кучайтириб, организмни шамоллаш ва бошқа мавсумий инфекциялардан ҳимоя қилади.

Шунингдек, кузда қуёш нури камайиши сабабли D витамини даражаси тушиб кетиши мумкин. Бу витамин иммун тизим фаолиятида муҳим рол ўйнайди. Агар организмда D витамини етишмаса, шифокор назорати остида қўшимча препаратлар қабул қилиш тавсия этилади. Айниқса, соғлигида муаммоси бор ёки тез-тез шамоллайдиган одамларга бу фойдали бўлади.

Гигиена ва ижтимоий масофа

Оддий одатлар ҳам шамоллаш ва вируслардан ҳимоя қилади. Масалан, қўлни тез-тез ювиш, касал бўлган пайтда уйда қолиш, йўталганда ёки аксирганда юзни тўсиш орқали инфекциянинг бошқаларга юқиши олдини олиш мумкин. Гавжум жойларда ниқоб тақиш қўшимча ҳимоя беради.

Диёрахон Набижонова