Диабетга чалинган одамларнинг 40 фоизгача қисмида буйрак касаллиги ривожланади – Mayo clinic

Глобал статистикага кўра, диабет билан яшовчиларнинг 40 фоизгача бўлган қисми сурункали буйрак касаллигига дуч келади. Буйраклар эса организмнинг энг муҳим филтрларидан бири: улар қонни тозалайди, чиқиндиларни чиқаради, сув ва туз мувозанатини сақлайди. Бу тизим издан чиққанида бутун организм фаолияти бузилади.

Сурункали буйрак касаллиги кўпинча кеч ташхисланади, чунки дастлабки босқичларда белгилари билинмаслиги мумкин. Агар вақтида аниқланмаса, касаллик буйрак етишмовчилигига олиб келади. Мазкур ҳолатда диализ (организмдаги қонни тозалаш, заҳарли моддаларни чиқариш ва сув-туз мувозанатини сақлаш ишини бажарувчи муолажа) ёки буйрак кўчириш амалиёти ўтказилмаса, ҳолат ҳаёт учун хавф туғдиради.

Диабет қандай қилиб буйракларга зарар етказади?

Буйраклар организмдаги қоннинг асосий филтр тизими бўлиб, қонни тозалаш орқали глюкоза даражасини ҳам назорат қилади. Қонда шакар доимий юқори бўлса, асаблар ва қон томирларига зарар етказади. Буйраклар асосан майда қон томирларидан ташкил топгани сабабли юқори миқдордаги глюкоза даражаси уларни тез шикастлайди.

Қонда шакар кўпайганда тана ичида кимёвий ўзгаришлар юз беради. Бу ўзгаришлар оқибатида сийдикда оқсил пайдо бўлади. Оқсил буйрак ичида чандиқланиш ва фиброз (тўқималарнинг қалинлашиши) жараёнини бошлайди. Натижада буйракнинг ишлаш қобилияти ёмонлашади ва касаллик янада кучаяди: юқори шакар → оқсилнинг сийдикка чиқиши → буйрак тўқималарининг чандиқланиши → буйрак ишлашининг ёмонлашиши → касалликнинг кучайиши.

Буйрак касаллигининг 5 босқичи

Буйрак фаолияти ГФР (гломеруляр филтрация даражаси) орқали баҳоланади. ГФР – буйракларнинг қонни қанчалик даражада самарали филтрлай олишини кўрсатадиган рақам. У қанча паст рақамларда қайд этилса, буйрак шунчалик ёмон ишлаётган бўлади.

1-босқич: ГФР 90 ва ундан юқори. Буйраклар ҳали яхши ишлайди. Лекин сийдикда қон ёки оқсил пайдо бўлиши мумкин, бу касалликнинг дастлабки белгиси ҳисобланади. Мазкур ҳолатда кўпинча беморлар ўзини яхши ҳис қилади ва аломат сезилмайди.

2-босқич: ГФР 60–89. Буйрак фаолияти бироз пасаяди. Касаллик аста-секин ривожланаётган бўлади, лекин жиддий муаммо кузатилмайди. Шу босқичда даволаниш ва қондаги шакар, қон босими каби кўрсаткичларни назорат қилиш касалликнинг ёмонлашишини секинлаштиради.

3-босқич: ГФР 30–59. Мазкур босқич икки қисмга бўлинади:

• 3а: ГФР 45–59 – буйрак фаолиятида енгил ёки ўртача пасайиш.
• 3б: ГФР 30–44 – буйрак фаолиятида сезиларли даражада пасайиш. Кўпчилик беморларда айнан шу босқичда касаллик аниқланади: чарчоқ, шишлар, сийдикда ўзгаришлар ва қон босимининг ошиши каби аломатлар секин-аста пайдо бўлиши мумкин.

4-босқич: ГФР 15–29. Буйрак фаолиятида оғир етишмовчилик кузатилади. Токсинлар организмда тўпланиб, суюқлик ва туз мувозанати бузилади. Ушбу босқичда доимий тиббий назорат зарур.

5-босқич: ГФР 15 дан паст. Бу охирги босқич, яъни буйрак етишмовчилиги. Буйраклар ўз вазифасини бажара олмайди, шу боис диализ ёки буйрак трансплантацияси зарур бўлади.

Буйрак касаллиги аста-секин ривожланади ва кўпчилик беморлар уни фақат 3-босқич ёки ундан кейин билиб қолади. Шу сабабли диабети бор беморлар ва хавф гуруҳидаги одамлар учун қондаги шакарни назорат қилиш, қон босими ва буйрак фаолиятини мунтазам текшириш жуда муҳим. Бу касалликнинг олдини олиш ёки ёмонлашишини секинлаштириш имконини беради.

Кимларда буйрак касаллиги хавфи пастроқ?

Ҳамма диабет билан яшовчилар ҳам буйрак касаллигига чалинмайди.

Хасталик хавфини камайтиришнинг энг муҳим омили диабетни қатъий назорат қилиш. Қондаги шакар меъёрда бўлса, буйрак тўқималари зарар кўрмайди, оқсил сийдикка чиқмайди ва чандиқланиш жараёни бошланмайди. Мунтазам буйрак текширувлари касалликни дастлабки босқичида аниқлашга ёрдам беради ва даволашни осонлаштиради.

Соғлом турмуш тарзи ҳам хавфни камайтиради. Соғлом овқатланиш, ортиқча вазндан сақланиш, мунтазам жисмоний фаолият, спиртли ичимликларни чеклаш ёки ичмаслик буйраклар ва қон томирлар саломатлигини қўллаб-қувватлайди.

Шунингдек, бошқа касалликларни назорат қилиш муҳим. Қон босими ва холестерин даражасини доимий кузатиб бориш буйракларга қўшимча босимни камайтиради ва касаллик ривожланиш хавфини пасайтиради.