Гаджетлар танангизни сиз сезмаган усулларда ўзгартирмоқда. Бунинг олдини олиш мумкин

BBC мухбири Томас Герман экран қаршисида ўтказиладиган вақтнинг инсонлар саломатлигига таъсири борасида илмий факт ва тадқиқотларни жамлади. Мақоладаги муҳим нуқталарни унинг тилидан ҳикоя қиламиз.

Жисмоний муаммо

Яқинда пастга қараб, жимжилоғимда кичкина қадоқсимон шиш пайдо бўлганини пайқадим. У айнан телефонимни тираб турадиган жойда эди. Бу мени ўйлантириб қўйди: хўш, телефоним танамнинг қолган қисмларига нима қиляпти?

Буни аниқлаш учун бир қанча экспертларга қўнғироқ қилдим. Жавоб эса сезганингиздек — унчалик қувонарли эмас.

Сўнгги илмий тадқиқотлар шуни кўрсатадики, телефонингиз ва унинг рақамли «ҳамроҳлари» бўйнингиз шаклини ўзгартириши, кўриш қобилиятингизга зарар етказиши, моторикангизга таъсир қилиши ва мушакларингиз кучини камайтириши мумкин.

Одамлар, ҳатто технологияга боғланиб қолган ҳаётимиз кўпроқ ажинлар тушишига сабаб бўлаётганидан ҳам хавотирда. Ушбу жисмоний муаммоларнинг баъзилари, ўз навбатида – фикрлаш қобилиятининг заифлашиши ёки бошқа жиддийроқ муаммоларга олиб келиши мумкин.

Сизни билмадим-у, лекин мен буларнинг барчасига шунчаки қўл қовуштириб ўтиришга тайёр эмасман. Айниқса, кўп ўтиришнинг ўзи ҳам муаммонинг бир қисми бўлгани учун. Агар технология танангизни барбод қилишини хоҳламасангиз, бунинг олдини олиш учун бир нечта чоралар мавжуд.

Деформацияланган умуртқа поғонаси

Агар сиз ушбу матнни телефонда ўқиётган бўлсангиз, катта эҳтимол билан унга қараш учун бошингизни пастга эгиб турибсиз.

Бундай «бошни олдинга эгиб туриш ҳолати» бўйнингизга 27 кггача босим юклаши мумкин. Вақт ўтиши билан бу умуртқа поғонасидаги дискларга зарар етказиши, бўғимлар ва мушакларни емириши, ҳатто ўпка сиғимини камайтириши мумкин. Бунинг ҳатто ўз тахаллуси ҳам бор: «техно-бўйин» (tech-neck).

Шунингдек, бу ҳолат танангиз ташқи кўринишини бутунлай ўзгартириши мумкин. Шифокор рухсати билан махсус машқлар ушбу муаммони тузатишга ёрдам беради. Аммо ҳозироқ бошлашингиз мумкин бўлган оддийроқ ўзгаришлар ҳам бор: телефонингизни баландроқ кўтаринг.

Экранни кўз сатҳида жойлаштиринг, идеал ҳолда юзингиздан тахминан бир қўл масофасида узоқликда турсин. Худди шу маслаҳат компьютер мониторларига ва ноутбукларга ҳам тегишли. Баъзи экспертларнинг таъкидлашича, экрандан танаффус қилиш ҳам ёрдам беради. Ҳар ярим соатда 20 дақиқалик танаффус қилиб кўринг.

Таъсирланган тери ва ажин тушган бўйинлар?

Яқинда янги бир хавотир пайдо бўлди — «техно-бўйин» бўйиндаги ажинларга сабаб бўляптими? «Назарий жиҳатдан бу мантиққа тўғри келади», дейди Британия Қироллик шифокорлар коллежи аъзоси, маслаҳатчи-дерматолог Жастин Ҳексталл.

Унинг сўзларига кўра, такрорий зўриқиш ажинларни келтириб чиқаради. Шунинг учун доимо олдинга эгилиш ва бўйинни букиш муаммога айланиши мумкин.

Бироқ, бу боғлиқликни исботловчи мукаммал тадқиқотлар ҳали ўтказилмаган. Шифокор интернетда пайдо бўлаётган «техно-бўйин»га қарши ҳар хил тери парвариши воситаларини сотиб олмасликни маслаҳат беради.

Шундай бўлсада, ташвишланишга арзийдиган бошқа тери муаммолари ҳам бор. Айниқса смарт-соатларни қўлидан ҳеч ечмайдиган ишқибозлар учун.

«Қоронғи ва нам муҳит – масалан, соатингиз остидаги жой ачитқи замбуруғлари учун айни муддао. Шунинг учун терининг таъсирланиши ёки ҳатто экзема пайдо бўлиши мумкин», дейди у.

Бу борадаги ечим оддий: смарт-соатингизни тез-тез ечиб туринг ва терингизни ювинг. Шунингдек, агар соатни кун бўйи тақиб юрадиган бўлсангиз, ҳимоя кремидан фойдаланиш тавсия этилади.

Пасаяётган кўриш қобилияти

Ўтган ўн йилликлар давомида «миопия» – яқиндан кўра олмаслик даражаси кескин ўсиб борди. Нималар ўзгарганига эътибор қаратсак, технологияни айблаш жуда осон туюлади.

АҚШнинг Оҳаё штати университети оптометрия профессори Доналд Муттининг сўзларига кўра, бу ҳақиқат бўлиши мумкин, аммо сиз ўйлаган кўринишда эмас.

Болалар кўзининг ривожланиши бўйича 20 йилдан ортиқ давом этган тадқиқотларда асосий кузатув – миопия ва юзингизга яқин бўлган нарсаларга диққатни қаратишни талаб қиладиган вазифалар ўртасида боғлиқлик бор-йўқлигини аниқлаш эди. «Жавоб эса — 'унчалик эмасʼ бўлди», дейди у.

Аммо тадқиқот бошқа бир нарсани аниқлади: очиқ ҳавода вақт ўтказиш ҳимоя таъсирига эга экан. «Гап шундаки, ташқаридаги ёрқин нур кўз тўр пардасидан дофамин ажралишини рағбатлантиради», дейди Мутти. Ва бу кўзларингиз ривожланиш тарзига ижобий таъсир қилиши мумкин.

Технология вақтимизнинг кўп қисмини ёпиқ биноларда ўтказишга қаратилган глобал ўзгаришларнинг бир қисмидир. Шу маънода, қурилмалар кўзларингизга билвосита салбий таъсир кўрсатаётган бўлиши мумкин.

Профессорга кўра, бу ерда ҳам ечим оддий: шунчаки ташқарида кўпроқ вақт ўтказишингиз керак. Бу нафақат кўзларингиз учун фойдали, балки яхшироқ ухлашингизга ҳам ёрдам беради. Фақат қуёш нурининг зарарли таъсиридан қочиш ва кўзойнак тақишни унутманг.

Бўшашган қўллар

Қўл билан қисиш кучи умумий саломатлигингизнинг муҳим кўрсаткичи сифатида тобора кўпроқ эътироф этилмоқда. Бир тадқиқот шуни кўрсатдики, у эрта ўлим хавфини қон босимига қараганда аниқроқ башорат қилади. Бироқ, кўплаб мамлакатларда, айниқса ёшлар орасида қисиш кучи пасайиб бормоқда.

«Авлодлар ўртасидаги бу пасайиш нафақат қўлларнинг кучсизланиши, балки ёш авлод вакилларининг келажакдаги саломатлиги ҳақида вақтли огоҳлантириш белгиси бўлиши мумкин», дейди Германиядаги Лаузитс тиббиёт университети тиббий социология профессори Йоҳаннес Беллер.

«Компьютерга асосланган, камҳаракат ишга ўтиш – жисмоний тайёргарликнинг пасайишига ҳисса қўшаётгани бўйича асосли далиллар бор. Бу ҳолат қисиш кучига ҳам таъсир қилиши мантиқан тўғри».

Сиз теннис коптогини бор кучингиз билан қисиб, буни 15-30 сония давомида ушлаб тура олишингиз керак. Агар буни уддалай олмасангиз, фақат қисиш кучини эмас, балки умумий жисмоний ҳолатни яхшилаш керак.

Қўл ва кўз координацияси

Технологиялар – аниқ ҳаракатлар учун онг ва танани ўзаро боғлайдиган қобилиятлар — моторикага ҳам таъсир қилаётганга ўхшайди.

«Гаджетлар сизни экранга босиш ва варақлаш каби ишларда моҳирроқ қилиши мумкин. Аммо кенгроқ моторика, айниқса, нозик моторика ривожланишига қарасангиз, барча далиллар салбий таъсир кўрсатмоқда», дейди Германиядаги Регенсбург университети ривожланиш психологияси профессори Себастиан Суггат

Суггатнинг шахсий тадқиқотлари экран қаршисида кўп вақт ўтказиш ва моториканинг ёмонлашиши ўртасидаги боғлиқликни кўрсатади. Бу айниқса болаларда ташвишланарли.

Чунки болалар ва ўсмирларда моторика қобилиятлари билан ақлий ривожланиш ўртасида ўзаро кучли боғлиқлик мавжуд. Бундай вазиятда профессорнинг маслаҳати – ваҳимага тушиш ёки экранларни бутунлай тақиқлаш эмас. Аксинча, кундалик ҳаётга қўл меҳнатини талаб қиладиган фаолият турларини онгли равишда киритишдир.

Масалан катталарда таом тайёрлаш ёки амалий санъат, ҳунармандчилик каби доимий қўл меҳнатини талаб қиладиган кичик вазифалар ҳам ёрдам бериши мумкин.

Суггатнинг ўзи дурадгорлик билан шуғулланади. Лекин сиз моторикани ривожлантириш учун имкониятингиздан келиб чиқиб бирор машғулот топишингиз ёки шунчаки қўлда ёзишингиз ҳам мумкин.

Албатта, бу хавфлар «ҳаммаси тамом» ёки «дунёнинг охири» дегани эмас. Булар сезиларли бўлмаган, жуда кичик таъсирлардир.

«Аммо индивидуал даражада таъсирлар кам аҳамиятли бўлса-да, умуман олганда, авлодлар кесимида биз жамиятнинг потенциал ақлий заифлашуви ва воқеликда фикрлай олмаслик муаммоси ҳақида гапиряпмиз. Чунки қўлларимиз ташқи дунё билан алоқа ўрнатадиган энг асосий воситадир», дейди германиялик олим.