Ҳуқуқ фаоллари ҳисоботни тайёрлашда 2023 йил октябр ойидан 2025 йил декабригача бўлган даврда фермерлар ва экспертлар билан ўтказилган ўнлаб интервюлар, суд материаллари, қонунчилик ҳужжатлари, ОАВдаги мақолалар, ижтимоий тармоқлардаги постлар ва расмийларнинг баёнотларига таянганини маълум қилган.
“Сўнгги йилларда Ўзбекистон ҳукумати пахта теримида давлат томонидан жорий этилган мажбурий меҳнатга барҳам берди ва қишлоқ хўжалигини кенг ислоҳ қилишга киришди. Ҳукумат соҳадаги бир қатор муаммоларга ечим топиш мақсадида жорий ислоҳотларни чуқурлаштиришга қаратилган, 2020-2030 йилларга мўлжалланган қишлоқ хўжалигини ривожлантириш стратегиясини, шунингдек, янги қонунлар ва қарорларни қабул қилди.
Салмоқли ютуқларга эришилган бўлишига қарамай, Ўзбекистон ҳукумати пахта ва ғалла етиштиришда жиддий ва мажбурловчи давлат назоратини амалга оширишда давом этмоқда, қолаверса, пахта ва ғалла етиштирувчи фермерларнинг меҳнат ва инсон ҳуқуқлари ҳурмат қилинишини таъминлай олмаяпти”, – дейилади ҳисоботда.
Таъкидланишича, Ўзбекистонда стратегик экинларни етиштиришнинг ҳозирги тизимида фермерлар давлатдан ижарага олинган ерда давлат билан келишилган турдаги экинни белгилаб қўйилган миқдорларда етиштириши ва белгилаб қўйилган нархларда сотиши керак, бунда улар режани бажара олиш ёки бажаролмаслигидан қатъи назар, шунингдек, режани бажариш уларга боғлиқ бўлиши ёки бўлмаслигидан қатъи назар, катта молиявий хатар остида қолишади.
“Фермерларнинг мавқейи жуда заиф, улар таҳдидга учраши, ҳақоратланиши ва бошқа ноқонуний мажбурлов чораларига дуч келиши мумкин. Қолаверса, тизим уларнинг мустақил фаолият юритишига ёки ўз ишлаш шарт-шароитларини ўзлари назорат қилишига йўл қўймасдан, амалда давлатга бўйсуниб, худди давлатнинг ходимидек ишлашга мажбур қилади”, – дея қайд этган ҳуқуқ ҳимоячилари.
Докладда келтирилишича, хоразмлик фермерлардан бири 2025 йил ноябр ойидаги вазиятини қуйидагича тасвирлаган: “Биз ер эгалари эмас, худди бировнинг ёлланма ишчиларидекмиз”.
Фарғона вилоятидан бошқа бир фермер эса ҳолатни “бошлиқлар кўп” дея тасвирлаган. “Фермернинг ишига ҳамма аралашади. Ички ишлар ҳам, прокуратура ҳам”, деган у.
Кузатувчиларга кўра, ҳокимият органлари режани бажармаган фермерларга таҳдид ва зўравонлик қўллаб, ерларни тортиб олиши мумкин. Фермерлар пахта-тўқимачилик ва буғдой корхоналари томонидан тўловларнинг кечиктирилиши ёки умуман тўланмаслигига дуч келмоқда, ҳокимият органлари эса фермернинг манфаатида чиқарилган суд қарорларининг ижросини таъминламаяпти. Бу эса фермерларни оғир молиявий аҳволга солиб қўяди.
