Покистон-«Толибон» можароси: улар нимани бўлиша олишмаяпти?

Афғон ҳукмдорлари Британия Ҳиндистони парчалангунга қадар бу чизиқни тан олиб келди. Бироқ 1949 йилда мамлакат парламенти «Дюранд чизиғи»га оид барча шартномаларни денонсация қилди. Афғонистон томони 1893 йилда имзоланган битимни «босим остида имзоланган ҳужжат» сифатида баҳолаб келади ва тарихий пуштун ҳудудларининг бир қисми тортиб олинганини даъво қилади. Ҳудудий масала бир неча бор можаролар ва қуролли тўқнашувларга сабаб бўлган. Масалан, 1947 йилда Афғонистон Покистоннинг БМТга қабул қилинишига қарши чиққан ва буни ҳал этилмаган ҳудудий низо билан изоҳлаган, шунингдек, Исломободдан чегарани мамлакат ичкарисига суришни талаб қилган. Рад жавобини олгач эса афғон томони Покистондаги пуштунларнинг Пуштунистонни ажратиб олиш учун олиб борган курашини қурол билан қўллаб-қувватлайди. Бу 1961 йилда икки давлат ўртасида дипломатик алоқаларнинг узилишига ҳам сабаб бўлади. Кейинчалик муносабатлар нисбатан яхшиланди.

Турли хил баҳолашларга кўра, 2600 кмдан ортиқ масофага чўзилган Афғонистон ва Покистон чегара ҳудудларида яшовчи пуштунлар сони 55-60 миллион киши. Уларнинг қарийб 2/3 қисми Покистонда яшайди ва мамлакат умумий аҳолисининг тахминан 15–18 фоиз қисмини ташкил этади. 2017 йилдан бошлаб расмий Исломобод «Дюранд чизиғи» бўйлаб улкан девор қуришни бошлади ва ишларнинг деярли 90 фоизи якунланган. Мазкур қарор терроризмга қарши кураш, контрабанда ва ноқонуний миграциянинг олдини олиш билан изоҳлаб келинади. «Толибон эса деворни «пуштунлар ўртасидаги сунъий тўсиқ» деб ҳисоблаяпти. Кўплаб пуштун қабилалари учун бу девор уларнинг қариндошлари, яйловлари ва ҳатто қабристонларини ажратиб қўйган. «Толибон» ҳарбийлари бир неча бор Покистон томонидан ўрнатилган симтўсиқларни бузиб ташлаш ёки демонтаж қилишга уринишди. Бу эса икки давлат чегарачилари ўртасида доимий равишда қуролли тўқнашувларга сабаб бўляпти. Афғонистоннинг олдинги ҳукуматлари ҳам «Толибон» ҳам «Дюранд чизиғи»ни расмий давлат чегараси сифатида тан олмай келади.

«Франкенштейн эффекти»

Афғонистондаги пуштунлар ва «Толибон»га Покистоннинг таъсири жуда катта. Исломобод Собиқ Иттифоқнинг Афғонистондаги уруши пайтида Ғарб давлатлари билан бирга афғон мужоҳидларини қўллаб-қувватлади, миллионлаб қочоқларга бошпана беради. Кейинчалик ушбу кучлар «Толибон» ҳаракати асосига айланди ва қисқа муддат ичида сезиларли сиёсий-ҳарбий қудратга эга бўлишди. 1994 йилдан бошлаб ҳаракат фаол тус олди, 1996 йилда Кобулни эгаллади, 1998 йилга келиб эса Афғонистоннинг катта қисмини назорат қила бошлади. Бу пайтда Покистон «Толибон»ни тан олган учта давлатдан бири бўлди.

Ўтган асрнинг 90-йилларида Покистон ҳукумати Ҳиндистон билан эҳтимолий уруш ҳолатига тушиб қолса, мамлакат ҳудуди географик жиҳатдан торлик қилиши мумкинлиги ҳақида қайғура бошлайди. Шунинг учун Покистонга Ғарбда, яъни Афғонистонда ўзига бўйсунадиган ёки дўстона ҳукумат керак эди. Бу орқали Покистон ўз армияси ва ресурсларини зарурат туғилганда Афғонистон ичкарисига олиб ўтиши ва у ерда қайта гуруҳлаши мумкин бўлган «хавфсиз ҳудуд»га эга бўлишни кўзлайди. Аммо режалар кутилганидек натижа бермади. «Толибон» ҳокимиятга келгач, Исломободнинг ёрдамига қарамай, барибир «Дюранд чизиғи»ни расмий чегара сифатида тан олишдан бош тортди.

 2001 йил 11 сентябр терактларидан сўнг эса Покистон ҳам АҚШ бошчилигидаги халқаро аксилтеррор операцияларида иштирок этишга розилик билдирди. Ўз навбатида кейинги 20 йил давомида толиблар учун «орқа база» вазифасини бажарган ҳолда уларга моддий-техник ёрдам кўрсатишни давом эттирди. «Толибон» етакчилари, жумладан, Мулла Умар ёки «Ҳаққоний тармоғи» каби гуруҳлар йиллаб Покистоннинг қочқинлар лагерларида ёки чегарадош ҳудудларида паноҳ топгани ҳақида далиллар бор. Шу сабабли 2021 йил 15 августда «Толибон» Кобулни қайта эгаллаганида, Исломободдаги кўплаб сиёсатчилар буни «геосиёсий ғалаба» сифатида байрам қилишди. Бироқ орадан кўп ўтмай, муносабатлар кутилмаганда совуқлашди. Бунда энг оғриқли нуқта – «Теҳрике Толибон Покистон» қуролли ҳаракати. Покистон томони пуштунлардан таркиб топган ТТПни террорчилик ташкилот деб ҳисоблайди. Шу жиҳатдан Исломобод «Толибон»ни Покистон толибларининг етакчиларига бошпана берганликда айблаб келади. Кобулдагилар эса буни рад этади. Исломободдагиларга кўра, Афғонистон ҳукумати ТТП гуруҳларини молиялаштиради, қурол-яроғ билан таъминлайди ва ўз ҳудудидан ҳаракатланишга рухсат беради.

Бундан ташқари, Покистон «Толибон» ҳокимиятга қайтиши билан Афғонистонда барқарорлик ўрнатади ва қочқинлар ортга қайтади деб умид қилганди. Лекин иқтисодий вазиятнинг ёмонлашиши ва халқаро санкциялар туфайли қочқинлар оқими камайиш ўрнига, аксинча, кўпайди. Натижада 2023 йил охиридан бошлаб Покистон кутилмаганда ҳужжатсиз афғонларни мамлакатдан чиқариб юборишни бошлади. Бу Кобул ва Исломобод ўртасидаги муносабатларнинг очиқ адоват даражасига чиқишига сабаб бўлди. Қочқинлар муаммоси ҳозирда ҳам энг зиддиятли масалалардан бири бўлиб қоляпти.