“Доллар мустаҳкамланди”, “рубл қулади”, “сўм қадрсизланди” каби жумлалар тез-тез қулоққа чалинади. Нега айрим давлатларнинг пули жуда қадрли, бошқалариники эса қадрсиз? Валюта курсининг кўтарилиши ёки пасайиши нималарга боғлиқ? Курсни олдиндан прогноз қилиш мумкинми? Ҳамма битта валютадан фойдаланса бўлмайдими?
Валюта курси шунчаки Марказий банк ёки айирбошлаш шохобчасида кунлик янгилаб бориладиган рақам эмас. Бу қайсидир маънода иқтисодиётнинг ойнаси ва мамлакатга бўлган ишонч кўрсаткичидир. Масалан, сўм курсининг доллар ёки рублга нисбатан ўзгариши бевосита ва билвосита нархларга, ташқи савдога, инфляцияга, умуман бутун иқтисодиётга таъсир қилади.
Хўш, валюта курсининг кўтарилиши ёки пасайиши нималарга боғлиқ? Курсни олдиндан прогноз қилиш мумкинми?
Kun.uz “Содда иқтисодиёт” рукнида шу каби саволларга оддий тилда жавоб беради.
Нега доллар сўмдан қадрли?
Германияда иш билан юрибсиз. Кундалик харажатлар учун пул керак. Чўнтагингиздаги 100 долларни майдаламоқчи бўлганингизда унинг қиймати тахминан 85 еврога тенг эканига гувоҳ бўласиз. Кейин Виетнамга саёҳатга бордингиз: 100 доллар 2 млн 635 минг донгга тенг экан. Шунда ўз-ўзидан савол пайдо бўлади: нимага 1 доллар 1 сўм ёки 1 рублдан бир неча баробар қимматроқ, евро ёки фунт стерлингга нисбатан эса арзонроқ?
Валюта бозори ҳам иқтисодиётдаги талаб ва таклиф қонуниятлари асосида ишлайди. Агар сўмни долларга алмаштирмоқчи бўлганлар сони кўпайиб кетса, доллар курси ошади. Аксинча, долларни сотмоқчи бўлганлар кўпайса, сўм мустаҳкамланади. Одатда кучли иқтисодиётларга эга давлатлар, масалан АҚШ валютасига глобал бозорда кучли талаб бўлади, бу эса унинг қадри тушиб кетмаслигини таъминлайди.
Агар валюта курси иқтисодиётнинг юзи бўлса, унда нима учун 1 АҚШ доллари қўшни давлатларда, масалан Қирғизистонда тақрибан 87 сом атрофида, Қозоғистонда 460 тенге атрофида туради-ю, Ўзбекистонда унинг қиймати 12 000 сўмдан ҳам ошиб кетган? Наҳотки Ўзбекистон иқтисодиёти ушбу мамлакатлар иқтисодиётидан минглаб баробар кучсизроқ бўлса? Йўқ, бундай эмас. Валютанинг “номинал қиймати” билан унинг “реал макроиқтисодий қобилияти”ни бир-биридан қатъий фарқлаш зарур. Кўп ҳолатларда валюта купюрасининг юзидаги ноллар сони унинг қанчалик кучсиз эканлигини англатмайди, балки ушбу мамлакатнинг ўтмишда оғир инфляция давридан ўтгани ёки Марказий банк томонидан нолларни техник олиб ташлаш ислоҳоти – деноминация қилинган-қилинмаганини кўрсатувчи белгилардан биридир.
Мавзуга оид
Ўзбек банкноталарида ноллар сонининг кўплиги ҳам юқоридаги омиллар билан боғлиқ. Ўзбекистон 1991 йилда мустақилликка эришгач, маълум муддат собиқ иттифоқнинг ягона “рубл зонаси”да қолиб кетди. Бунинг энг катта фожиаси шунда бўлдики, пул эмиссияси, яъни янги қоғоз пулларни босиб чиқариш устидан назорат мутлақо Ўзбекистон ҳукумати қўлида эмасди. Россия ва бошқа марказлар томонидан амалга оширилган бошбошдоқ эмиссия туфайли собиқ иттифоқ республикалари ҳудудига қадрсиз қоғоз пуллар ёпирилиб кира бошлайди. Рубл зонасида бўлиш пул массасини назорат қилиш имконини бермайди.
Шу билан бирга, иттифоқ даврида шаклланган ягона хўжалик ва таъминот алоқаларининг бирданига узилиши бозорларда товарларнинг ўткир танқислигини юзага келтиради. Ортиқча чиқарилган пул ва товарларнинг йўқлиги гиперинфляцияга, яъни нархларнинг кундан кунга қимматлашиб боришига олиб келади.
Монетар қарамликдан қутулиш учун 1994 йилдан бошлаб миллий валюта – сўм муомалага киритилди. Бу тарихий қадам мамлакатга пул-кредит сиёсатини тўлиқ, мустақил равишда ўз назоратига олиш имконини берган бўлса-да, кейинги йилларда ҳам юқори инфляциянинг сақланиб қолиши қиймат жиҳатдан сўмнинг ҳам долларга нисбатан қадрсизланиб боришига замин яратди. Масалан, сўм муомалага киритилган кунда валюта биржасида 1 долларнинг қиймати роппа-роса 7 сўмга тенг бўлган. Кейинчалик мамлакатдаги асосий экспорт товарлари нархининг жаҳон бозорида тушиб кетиши ва ички бозорда валютага нисбатан талабнинг ошиши фонида сўмнинг долларга нисбатан қадрсизланиши тезлашди. Жумладан, 1 долларнинг қиймати 1998 йилда 100 сўмдан, 2000 йилда 300 сўмдан, 2002 йилда 900 сўмдан, 2006 йилда 1200 сўмдан ошиб кетади. Шу тариқа, курс ўзбек сўмида 5 хонали рақам чегарасигача кенгайиб кетди.
Умуман олганда, доллар, евро, фунт каби валюталар жаҳон молия тизимининг асосий “қон томири” ҳисобланади ва нефт, олтин ва бошқа асосий ресурслар савдоси шу валюталарда амалга оширилади. Бу Америка ёки Европа пулига бўлган доимий ва улкан глобал талабни яратади. Сўм эса фақат Ўзбекистон ички бозорида ва чекланган доирадаги минтақавий савдоларда ишлатилади.
Шунингдек, валютанинг қадри унинг харид қобилиятига боғлиқ. Инфляция қанчалик юқори бўлса, пулнинг қадри шунчалик тез тушади. Тарихан Ўзбекистонда инфляция даражаси баланд бўлиб келганини юқорида ҳам таъкидлаб ўтдик. Бу эса сўмнинг ички харид қобилияти емирилишига олиб келди.
Бошқа давлатлар, масалан, Россия 1998 йилда 1000 эски рублни 1 янги рублга, Туркия 2005 йилда 1 миллион эски лирани 1 янги лирага, Туркманистон эса 2009 йилда 5000 эски манатни 1 янги манатга алмаштирди. Аслида бу техник жараён бўлиб, бутун пиццани 20 та майда бўлакка кесиш ўрнига, каттароқ қилиб 5 та бўлакка бўлишга ўхшайди. Бу пиццанинг, яъни иқтисодиётнинг умумий ҳажмини, валютанинг реал харид қобилиятини заррача ҳам ўзгартирмайди, шунчаки кундалик ҳисоб-китобларни осонлаштиради, холос.
Валюта курси нега ўзгаради?
Нима сабабдан долларнинг сўмга нисбатан нархи кеча тушиб, бугун яна кўтарилаётганини тушуниш учун тарозининг талаб ва таклиф паллаларини ҳаракатга келтирадиган омилларга эътибор қаратиш керак бўлади.
Бунда энг асосий жиҳатлардан бири – экспорт ва импорт баланси. Агар мамлакат кўп экспорт қилса, унга чет эл валютаси, яъни доллар кириб келиши ҳам ошади. Масалан, Ўзбекистон ҳар йили олтин, уран ва мис каби хомашё маҳсулотларини миллиардлаб долларга сотади. Бу пуллар экспортчи компаниялар ҳисобига валютада тушади. Лекин иш ҳақи, солиқлар ва ички харажатлар сўмда амалга оширилади, шунинг учун экспортёрлар валютани ички бозорда сотади, яъни долларни сўмга алмаштиради. Бу эса миллий валюта курсини мустаҳкамлайди. Аксинча, агар мамлакат импортни экспортдан кўпроқ қилса, валютага бўлган талаб таклифдан ошади ва сўм қадрсизланади.
Иккинчи муҳим омил – инвестициялар ва давлатга бўлган ишонч. Агар хорижий инвесторлар мамлакатга пул олиб кириб, ишлаб чиқариш фаолиятини бошласа ёки акциялар, кўчмас мулк сотиб олса, долларни сўмга алмаштиради ва миллий валюта курси рағбатлантирилади. Агар улар аксинча, пулларини олиб чиқиб кетишга қарор қилса, сўмни сотиб, долларни қайтариб ола бошлайди. Ёрқин мисол, 2022 йилнинг феврал ойида Россиянинг Украинага ҳужум қилиши фонида ғарб инвесторлари ва компаниялари юзлаб миллиард доллар капитални олиб чиқиб кетди ва рубл деярли икки баробар қадрсизланди.
Ўзбекистон ҳар йили жаҳон бозорларига сотаётган маҳсулотларидан кўра сезиларли даражада кўп ҳажмдаги ва қийматдаги товарларни хориждан сотиб олади. Яъни мамлакатимиз доими равишда манфий савдо балансига эга (ва бу асло салбий ҳолат эмас). Масалан, импортнинг экспортдан кўплиги 2022 йилда 11 млрд долларни, 2023 йилда 13,7 млрд долларни, 2024 йилда 12 млрд долларни, 2025 йилда эса 13,5 млрд долларни ташкил қилган. Албатта, ривожланаётган, модернизация босқичида бўлган иқтисодиёт учун янги технологиялар, ишлаб чиқариш заводлари учун дастгоҳлар ва оғир ускуналар олиб кириш мутлақо табиий ва стратегик жиҳатдан ўта зарур жараён ҳисобланади.
Хўш, мантиқан ўйлайдиган бўлсак, Ўзбекистон ҳар йили бир ўн миллиардлаб доллар кўпроқ харажат қилаётган экан, етишмаётган хорижий валюта қаердан олиняпти? Нега долларнинг нархи сўмга нисбатан космик даражада ўсиб кетмаяпти? Бунда энг асосий қутқарувчи фактор: меҳнат мигрантлари томонидан юборилаётган пул ўтказмалари. 2025 йилда мамлакатга юборилган ўтказмалар миқдори 18,9 млрд долларни ёки бутун ЯИМнинг қарийб 13 фоизини ташкил этди. Миллионлаб ватандошлар юбораётган пулларни уларнинг оила аъзолари қабул қилиб олгач, хорижий валютани сўмга айирбошлайди. Бу эса ички валюта бозорида қўшимча таклиф яратиб, миллий валютанинг кескин қадрсизланиб кетишини суғурталаб туради.
Бундан ташқари, ҳукумат ҳамда давлат ва хусусий компаниялар хорижий молия ташкилотларидан катта миқдорда қарз жалб қиляпти. Бу кўрсаткич 2025 йилда 17,7 млрд долларни ташкил этган. Шунингдек, Ўзбекистонга киритилаётган тўғридан тўғри хорижий инвестициялар ҳажми ҳам ички бозорда валюта таклифини яратади.
Қолаверса, валюта курсининг барқарорлиги бевосита Марказий банк олиб борадиган монетар сиёсатга ҳам чамбарчас боғлиқ. Агар регулятор асосий фоиз ставкасини оширишга қарор қилса, аҳоли ва тадбиркорлар учун сўмдаги маблағларни банкда омонатга қўйиш даромадлилиги ошади. Бу эса хорижий ва маҳаллий сармоядорларни, оддий фуқароларни ўз маблағларини миллий валютада сердаромад тарзда сақлашга ундайди. Натижада сўмга бўлган ички талаб ортиб, унинг қадри мустаҳкамланади.
Аксинча, ставкалар туширилса, иқтисодиётга пул кўпроқ киритилади ва инфляцион босим ҳамда долларга талаб ортиши мумкин.
Бундан ташқари, Марказий банк бевосита валюта бозорига тўғридан тўғри интервенция қилиш, яъни кунлик биржада хорижий валютани катта ҳажмда сотиш ёки сотиб олиш операциялари орқали ҳам курснинг кескин, ваҳимали сакрашларини юмшатиш имкониятига эга.
Қадрли валюта: яхшими ёки ёмон?
Сайловолди кампаниялари ва президентлик йилларида Доналд Трамп битта гапни жуда кўп такрорлаган: “Кучли доллар бизни ўлдиряпти!”
Сабаби оддий: доллар қанчалик қиммат бўлса, Америка товарларининг ҳам ташқи бозордаги нархи мутаносиб тарзда баланд бўлади. Бу эса харидорларнинг Хитой ёки Европада ишлаб чиқарилган маҳсулотларни танлашига олиб келади.
Қиммат доллар Американинг савдо тақчиллигини ошириб, саноат компанияларига ўз заводларини арзон ишчи кучи ва арзон валютаси бор давлатларга кўчиришга туртки бўлади. Масалан, Хитой – бу борада энг агрессив сиёсат юритувчи давлат. Ўн йилликлар давомида Хитой Халқ банки юаннинг долларга нисбатан бозор курсида эркин ўсишига сунъий равишда тўсқинлик қилиб келади. АҚШ ҳукуматининг “валюта манипулятори” деган айбловларига қарамай, Пекин ўз позициясини ўзгартиргани йўқ. Чунки арзон юан – Хитой товарларининг бутун дунёда рақобатбардош бўлишини таъминлайдиган асосий қуролдир.
Тасаввур қилинг, агар юан эркин қўйиб юборилса ва унинг қадри 20-30 фоизга ошса, пештахталарни тўлдириб турган “Made in China” товарлари ҳам автоматик равишда худди шунча фоизга қимматлашади. Бу Хитой экспорт машинасини тўхтатиб қўйиши ва миллионлаб одамларнинг ишсиз қолишига олиб келиши мумкин.
Миллий валютанинг қадри ошиши баъзан улкан муаммога айланиши мумкинлигига энг ёрқин мисол – Япония. 1985 йилда Ню Йоркдаги “Плаза” меҳмонхонасида АҚШ, Буюк Британия, Ғарбий Германия, Франция ва Япония молия вазирлари тўпланиб, келишувга эришади. Мақсад – долларни қадрсизлантириш бўлади. Шундан кейин Япония билан ҳаммаси тескари томонга ўзгариб кетади. Иенанинг долларга нисбатан 2 баробаргача мустаҳкамланиши туфайли Токионинг экспортга йўналтирилган иқтисодиёти жиддий азият чекди.
Ўшанда Япония ҳукумати ички талабни рағбатлантириш учун фоиз ставкаларини пасайтириш сиёсатини бошлайди. Бу эса кўчмас мулк ва акциялар бозорида пуфак ҳосил бўлишига олиб келади. 1990 йилларга келиб, бу пуфак ёрилди ва Япония “Йўқотилган ўн йил” деб аталувчи узоқ иқтисодий турғунлик даврига кирди. Шу боис кўплаб иқтисодчилар Япония иқтисодий муаммоларининг илдизини айнан “Плаза” келишувига боғлашади.
2025 йилда ҳам Ўзбекистонда ҳеч кузатилмайдиган ҳолат юз берди: миллий валютамиз йил давомида долларга нисбатан 6,9 фоизга мустаҳкамланди. Албатта, сўм қадрининг ошиши – мамлакат иқтисодиётига ҳам ижобий, ҳам салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Ижобий жиҳати – импорт арзонлашади, инфляция секинлашади. Шунингдек, давлат қарзининг қарийб 90 фоизи чет эл валютасида жалб қилинган – сўмнинг мустаҳкамланиши қарзларга хизмат кўрсатиш харажатларини ҳам камайтиради.
Миллий валюта қадри ошишининг салбий жиҳатига келсак, бу ҳолатда Ўзбекистон экспорт товарларининг ташқи бозорлардаги рақобатдошлиги камаяди. Кучсиз сўм эса ўзбек маҳсулотини хорижий харидорлар учун арзонлаштиради, чунки таннарх пасаяди.
Курс ўзгаришини олдиндан билиш мумкинми?
Марказий банк раиси иштирокидаги матбуот анжуманларида журналистлар курс истиқболда қандай бўлади, ошадими ёки тушадими деган саволни кўп беради. Қисқа жавоб: валюта курсини келажак учун 100 фоиз аниқлик билан олдиндан прогноз қилиб бўлмайди. Валюта бозори дунёдаги энг йирик, энг ликвид ва энг мураккаб молиявий тизим. Ҳатто йирик инвестицион банклар ва Нобел мукофоти совриндорлари бўлган макроиқтисодчилар ҳам узоқ муддатли валюта прогнозларида тез-тез хатога йўл қўйишади.
Масалан, S&P халқаро рейтинг агентлиги ўзбек сўмининг долларга нисбатан курси 2025 йилнинг охирида 13 600 сўмга етишини тахмин қилганди, давлат бюджети параметрларида ҳам курс ўртача йиллик 13 250 сўмдан ҳисобланганди, амалда эса доллар 12 000 сўмгача арзонлашди.
Бунинг асосий сабаби шундаки, валюта курсига таъсир қилувчи омиллар сони ҳаддан ташқари кўп ва уларнинг аксариятини математик моделга киритиб бўлмайди. Шу сабаб ҳам иқтисодчилар валютанинг умумий ҳаракатланиш трендини эҳтимоллик асосида тахмин қилишга ҳаракат қилишади.
Ҳамма битта валютадан фойдаланса бўлмайдими?
Тасаввур қилиб кўринг, бутун дунё мамлакатлари келишиб, “Global” деган ягона валюта жорий қилишди. Худди евроҳудудга ўхшаб, дунёнинг исталган қисмида битта пулдан фойдаланиш мумкин. Бу ҳамма учун қулай, шундай эмасми? Валюта айирбошлаш харажатлари йўқолади: экспорт ва импорт билан шуғулланадиган заводлар, шунингдек, саёҳатчилар курсларидаги фарқдан ютқазмайди. Ўзбекистондаги машина билан Қозоғистондаги машинанинг нархини солиштириш осонлашади. Ҳеч қайси давлатнинг валютаси “қадрсизланиб” кетмайди, чунки ҳамма битта пул ишлатади.
Лекин амалиётда бундай қилиш жуда қийин ва хавфли. Ҳозирда ҳар бир давлатнинг ўз Марказий банки бор. Агар давлатда инқироз бошланса, регулятор фоиз ставкаларини туширади ёки бозорга кўпроқ пул чиқариб, иқтисодиётни рағбатлантиради. Аксинча, инфляция ошиб кетса, фоиз ставкаларини кўтариб, пулларни “йиғиштириб олади” ва нархларни туширади.
Энди, бутун дунёда ягона Марказий банк ва битта валюта бор деб олайлик. Хитой иқтисодиёти тез ўсиб, инфляция кучайиб кетди. Уларга юқори фоиз ставкаси керак. Шу вақтда Бразилия иқтисодиёти чуқур инқирозга юз тутди. Уларга эса паст фоиз ставкаси керак. Глобал Марказий банк нима қилади? У ҳаммага бирдек ёқадиган фоиз ставкасини белгилай олмайди. Бир давлатни қутқараман деб, иккинчисини ботқоққа ботириб қўйиши ҳеч гап эмас.
Бундан ташқари, давлатларнинг иқтисодиёти турли нарсаларга асосланиб қурилган. Масалан, нефт нархи кескин тушиб кетса, Россия ёки Саудия Арабистони каби экспортёр давлатлар иқтисодиёти жиддий зарар кўради. Бундай ҳолатда миллий валюта қадрини тушириб, зарарни бироз юмшатиш имконияти бор. Агар ягона валюта бўлса, инқирозли вазиятларга муносабат билдириш имконсиз ҳолатга келиб қолади.
Шунингдек, бюджет тақсимоти муаммоси ҳам бор. Жумладан, Американинг ҳамма штатида битта валюта ишлатилади – доллар. Агар бирор штатда, масалан, Миссисипида иқтисодий муаммо бўлса, федерал ҳукумат Калифорнияга ўхшаш бой штатлардан олинган солиқларни Миссисипига ёрдам сифатида жўнатади. Глобал миқёсда эса ҳеч қайси бой давлат камбағал давлатлардаги иқтисодий инқирозларни доимий равишда ўз чўнтагидан тўлашга рози бўлмайди.
Иқтисодиётлари бир-бирига жуда ўхшаш ва ҳар қандай шароитда бир-бирига ёрдам беришга тайёр Евроиттифоққа ўхшаш ҳудудлардагина ягона валюта ишлаши мумкин. Бутун дунё учун эса бу – имконсиз.
