Қирғизистон президенти Садир Жапаров 13 август куни эълон қилинган, журналист Али Тўктакуновга берган интервьюсида бекор қилинган ворислик режаси ҳақида гапирди. Журналист икки дўст ўртасида олдиндан «аввал мен президент бўламан, кейин сенга йўл бўшатаман» деган ваъда бўлганми, деб сўради.
«Бундай ваъда умуман бўлмаган. Унинг дўстлари «Улар Қуръон ушлаб қасамёд қилишган», деб гап тарқатиб юришибди. Худо тепадан кўриб турибди, ҳеч қандай келишув бўлмаган.
Сизга бор ҳақиқатни айтаман. Менинг шахсий режам бор эди: олти йил ишлаб, 2027 йилда сайловга ўзим бормаслик. Агар Қамчи ўша вақтга қадар тайёр бўлса, яхши ишлаб, тажриба тўпласа, унинг сайловда қатнашишини хоҳлагандим. Ўзим қатнашмасдан, Қамчини президент қилиб, ўзим дам олишга кетмоқчи эдим. Бу менинг шахсий режам эди», дейди Жапаров.
«Мен тўрт йил хорижда юрдим, тўрт йил қамоқда ўтирдим. Олти йилдан бери гўёки соқчилар назорати остида юргандекман. Сочларим оқарди. Мен ҳам дам олишни хоҳлардим. Невараларим бор – уларга эътибор қаратмоқчи эдим. Пенсияга чиқмоқчи эдим» дейди Қирғизистон етакчиси.
«Президентликка тайёргарлик кўр»
Президент бу режа ҳақида Ташиевга тахминан бир йил олдин айтган ва президентликка тайёргарлик кўришга чақирган. Аммо, Жапаров кейинчалик Ташиев бунга тайёр эмас, деган хулосага келган. У Ташиевнинг айрим ходимлари ва сафдошларининг хатти-ҳаракатларини, «75 киши хати»нинг пайдо бўлишини ва Қирғизистон парламентидаги бўлиниш белгиларини сабаб қилиб кўрсатди.
«Мен унга: «Тайёр бўл, атрофингни тозалаб, тартибга келтир», деган эдим. Лекин кейин кўрдимки, у тайёр эмас. Ҳамма ходимлар ундан қўрқишни бошлаганди. Унинг бутун атрофи гўёки ҳаволаниб кетганди.
«75 киши хати» иши бўйича парламентдаги депутатларни иккига ажрата бошлашди: «Сен генералнинг тарафидасан, сен эса унинг тарафида эмассан».
Ўшанда мен уни чақириб: «Бундай қилиб бўлмайди. Халқни бўлиш мумкин эмас», дедим. Мен шимол ва жанубга бўлинишни қаттиқ тўхтатаман, бунинг учун жазолайман — буни очиқ айтаман. Ҳозир халқ жипслашиб, ягона Қирғизистонга айланмоқда, шунинг учун «Сен у ердансан, сен бу ердансан», деб айтиш мумкин эмас» дейди президент.
Жапаров, шунингдек, Ташиевга кейинги сайловда имконият беришини айтганини билдирди. «Мен унга айтдим: «Айнан шунинг учун мен сени лавозимдан озод қиляпман. Хафа бўлма. Агар кейинги сайловларда қатнашмоқчи бўлсанг, иштирок этишинг учун сенга шароит яратиб бераман».
Жапаровнинг 10 февраль куни Ташиевни Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси раиси лавозимидан озод қилди. Ўшанда президент маъмурияти бу қарор жамият ва давлат институтларида «бўлинишнинг олдини олиш» учун зарур бўлганини маълум қилганди. Шундан кўп ўтмай, МХДҚнинг юқори лавозимли амалдорлари ишдан бўшатилди, чегара хизмати қўмита юрисдикциясидан чиқарилди ва парламент спикери Нурланбек Тургунбек ўғли истеъфога чиқди.
20 йиллик дўстлар
Интервьюнинг бошқа бир қисмида Жапаров Ташиев билан 2005 йилдан бери дўст эканлигини, уларнинг оилалари яқин бўлганини айтди. Лекин, Ташиевда «бир камчилик бўлган»:
«Биз 20 йилдан бери — 2005 йилда парламентга депутат бўлиб келганимиздан бери танишмиз. Дўст бўлдик, бир-биримизнинг уйимизга бордик, чойлашдик. 2020 йилда, мен қамоқдан чиқиб, ҳокимиятга келганимдан сўнг уни Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси раиси этиб тайинладим. У беш йил давомида яхши ишлади.
Лекин унинг бир камчилиги бор эди: у ўз яқинларини — синфдошлари, курсдошлари, яқин одамларини назорат қила олмади, уларни етарлича назоратга олмади. Сўнгги икки йилда мен унга тўғридан-тўғри ва очиқ айтдим: «Халқ орасида шундай гап-сўзлар юрибди, криминал авторитетларнинг мол-мулки ярми талон-торож қилиниб, ярми ўзлаштириляпти, деган гаплар бор».
У «мен бориб текшираман», дерди. Икки кундан кейин қайтиб келиб "у ерда ҳамма нарса тоза" эканини айтган. Фақат лавозимидан озод этилганидан кейин, ҳамма нарса ошкор бўлгач, у бошини эгиб "мен хато қилдим, мен уларга ишондим. Ўшанда сиз айтган нарсани қилишим керак эди», деди.
Жапаров Ташиевнинг МХДҚдаги беш йиллик фаолияти давомида қўшган улкан ҳиссасини таъкидлади, бироқ у дам олиши ва қаерда хатога йўл қўйганини ўйлаб кўриши кераклигини айтди.
«Фақатгина унинг хатолари ҳақида гапириш нотўғри — унинг хизматлари ҳам бор. Буни халқ ҳам кўриб турибди. У эришган ютуқлари учун алоҳида эътирофга, алоҳида баҳога лойиқ.
Биз дўст бўлиб қоламиз, лекин уни давлат хизматига қайтариш режам йўқ. Унинг лавозимга қайтиши ҳақида ўйламаяпман ҳам. Бундай режалар йўқ. Ҳозир у дам олиши керак. Эҳтимол, вақт ўтиши билан, ҳамма нарсани пухта таҳлил қилиб ва хатога йўл қўйган дамларини эслаб, у ўзи ҳаммасини тушуниб етар. Аммо ҳозирча у хизматга қайтмайди», дейди Жапаров.
Жапаров яна номзодини қўймоқчи
Жапаров, шунингдек, илк бор яна бир муддатга номзодини қўйиш ниятида эканлигини шахсан тасдиқлади. Reuters хабарига кўра, у: «Мен яна бир муддатга ўз номзодимни қўйиш ниятидаман ва ўз ишимни давом эттираман», деган. Унинг матбуот котиби 2024 йилдаёқ Жапаров яна ўз номзодини қўйишни режалаштираётганини айтганди. Бироқ президентнинг ўзи аввалроқ бу ҳақда очиқчасига гапирмаган.
У бошланган ислоҳотларни якунлаш учун иккинчи муддат кераклигини таъкидлади. Жапаров, шунингдек, рақобатчилари унга бемалол кураш таклиф қила олишига ваъда берди. «Йўл очиқ. Ким номзодини қўймоқчи бўлса, марҳамат, қўяверсин», деди у.
Шунингдек, Жапаров сайловолди кампанияси давомида давлат сектори ходимларига ҳеч қандай маъмурий босим бўлмаслигини қўшимча қилди. Қирғизистонда президентлик сайловлари 2027 йил 27 январга белгиланган.
Ташиев ҳукмдан норози
Февралда ишдан олинган Ташиев ва унинг шериклари устидан суд жараёни 2 июль куни якунланди. Ўшанда суд барча саккиз нафар «судланувчини ҳокимиятни куч билан босиб олишга тайёргарлик кўришда» айбдор деб топди. Уларнинг мол-мулкини мусодара қилган ҳолда тўрт йиллик қамоқ жазосига ҳукм қилди. Кейин суд уларга назорат остида уч йиллик шартли жазо тайинлади, шу тариқа судланувчиларнинг ҳеч бири қамоққа юборилмади. Уларнинг саккизтаси ҳам мансаб ваколатини суиистеъмол қилиш бўйича алоҳида айблов юзасидан оқланди.
Айни вақтда Ташиев, собиқ спикер, собиқ бош прокурор ва бошқа айбланувчилар суд ҳукми устидан шикоят қилишди. Прокуратура ҳам аввалги ҳукмни ўта юмшоқлик қилганини таъкидлаб апелляция берди. Давлат қораловчиси Бишкек шаҳар судидан дастлабки тўққиз йиллик қамоқ жазосини ўз кучида қолдиришни сўрамоқда. Апелляция суди ишни ёпиқ тартибда кўриб чиқмоқда.
