Айрим ойларда меҳнат таътилига чиқиш молиявий жиҳатдан фойдали эмас. Масалан, май ойида таътилга чиқсангиз, худди шундай таътилни июлда олганингизга нисбатан қўлингизга анча кам пул тегади, 10 млн сўм маош оладиган ходим учун фарқ 1,7 млн сўмгача етиши мумкин. Гап шундаки, Ўзбекистонда иш куни ва таътил куни учун турлича ҳақ тўланади. Иш кунининг қиймати «ойлик маошни шу ойдаги иш кунлари сонига бўлиш» орқали ҳисобланади, таътил кунининг қиймати эса «ўртача иш ҳақини 25,3 га бўлиш» орқали аниқланади.
Меҳнат таътили — бу ходим ишламайдиган, иш жойи ва ўртача иш ҳақи эса сақланиб қоладиган давр. Меҳнат шартномаси асосида ишлайдиган барча шахслар, жумладан, ўриндошлар ва мавсумий ходимлар ҳам таътил олишга ҳақли. Бу ерда фақат ҳақ тўланадиган йиллик таътил ҳақида сўз бормоқда.
2023 йил 30 апрелдан янги Меҳнат кодекси (2022 йил 28 октябрда қабул қилинган) кучга кирган. Ундаги асосий янгилик — таътил энди аввалгидек иш кунларида эмас, календар кунларида ҳисобланади. Минимал асосий таътил аввалги 15 иш куни ўрнига 21 календар кунини ташкил этади.
Қўшимча ва асосий таътил мавжуд. Асосий таътил барчага берилади. Кўпчилик учун бу 21 календар кундан иборат, аммо айрим тоифалар учун узайтирилган асосий таътил белгиланган.
Кимларга 21 кундан ортиқ асосий таътил берилади?
Kun.uz
Қўшимча таътил асосий таътилга қўшилади. У зарарли меҳнат шароитида, ноқулай иқлим муҳитида ишловчиларга, шунингдек, бир ташкилот ёки тармоқда узоқ йиллик меҳнат стажи учун берилади. Ҳар 5 йиллик иш стажи учун 2 календар кун қўшимча таътил берилади, аммо умумий ҳисобда 8 кундан ошмайди.
Асосий таътиллар қўшилмайди, қўшимча таътиллар эса жамланади. Бунда бир иш йили учун барча таътилларнинг умумий давомийлиги 56 календар кундан ортиқ бўлиши мумкин эмас.
Билиш фойдали бўлган айрим нозик жиҳатлар:
Мавзуга оид
● Биринчи таътил. Биринчи иш йили учун таътил одатда 6 ой ишлагандан кейин берилади, аммо иш берувчи билан келишилса, эртароқ ҳам чиқиш мумкин.
● Ўриндошлар. Ўриндош ходимларга асосий иш жойидаги таътил билан бир вақтда, ҳатто ярим йил ишламаган бўлса ҳам, тўлиқ ҳажмда таътил берилади.
● Пул билан қоплаш. Минимал 21 кунлик таътил ўрнига пул олиб бўлмайди – бу кунларда, албатта, дам олиш керак. 21 кундан ортиқ қисми эса ходим аризасига кўра компенсация қилиниши мумкин. Зарарли ва оғир меҳнат шароити учун берилган қўшимча таътил пул билан алмаштирилмайди.
● Бўлиш. Таътилни қисмларга бўлиш мумкин, аммо улардан бири камида 14 календар кун бўлиши шарт.
Таътил пули — бу маошга қўшимча тўлов эмас, балки олдиндан тўланадиган иш ҳақининг бир қисми. Таътилдан қайтгач, маош фақат ишланган кунлар учун ҳисобланади. Шунинг учун харажатларни режалаштириб олиш керак.
Ўртача ойлик иш ҳақи таътил бошланишидан олдинги 12 календар ой учун ҳисобланади. Унга маош, мукофотлар ва устамалар киради. Бир марталик моддий ёрдам ва бир марталик мукофотлар ҳисобга олинмайди. Агар ходим бир йилдан кам ишлаган бўлса, амалда ишлаган ойлари олинади.
25,3 - бу Меҳнат кодексининг 257-моддасида белгиланган олти кунлик иш ҳафтаси учун ойлик ўртача иш кунлари сони. Ўртача кунлик иш ҳақини аниқлаш учун иш ҳақи шу рақамга бўлинади. Илгари 25,4 коэффициенти қўлланган бўлса, ҳозир 25,3 ишлатилади.
Ҳақ тўланадиган таътил кунлари. Таътил календар кунларида ҳисобланади, аммо ҳамма кунлар учун ҳам ҳақ тўланмайди. Ҳақ якшанба ва байрам кунларидан ташқари барча кунлар учун тўланади. Байрам кунлари учун ҳақ тўланмайди, таътил давомийлигига киритилмайди – шунчаки дам олиш муддати узаяди.
Мисол. Агар 21 календар кунлик таътилга чиқсангиз ва унга биттаям байрам кунлари тўғри келмаса, 21 кун сарфланади, ҳақ эса 18 кун учун тўланади – учта якшанба чиқиб кетади.
10 млн сўм маошда:
10 000 000 ÷ 25,3 = 395 257 сўм – ҳар бир ҳақ тўланадиган таътил куни учун.
Бу рақам ойга боғлиқмас. Лекин иш кунининг қиймати ойга қараб ўзгаради ва асосий фарқ айнан шу ерда пайдо бўлади.
Агар ходим ой давомида белгиланган иш вақти меъёрини тўлиқ ишлаб берган бўлса, унинг бир ойлик ўртача иш ҳақи меҳнатга ҳақ тўлашнинг энг кам миқдоридан кам бўлиши мумкин эмас. Таътил пули эса таътил бошланишидан олдинги охирги иш кунидан кечиктирмай тўланиши шарт.
2026 йил учун меҳнат календари ва иш куни қиймати
Бир иш кунининг қиймати ойда нечта иш куни борлигига боғлиқ: ойлик маош иш кунлари сонига бўлинади. Иш кунлари қанча кўп бўлса, ҳар бир иш куни шунча арзон тушади ва шу ойда таътилга чиқиш шунча фойдали бўлади.
2026 йил учун иш кунлари сони президентнинг 2025 йил 24 декабрдаги ПФ–257-сонли фармони билан белгиланган. Қуйида беш кунлик иш ҳафтаси учун иш кунлари сони ва 10 млн сўм маошда бир иш кунининг қиймати келтирилган:
Kun.uz
Байрамлар кўп бўлган ойларда ҳар бир иш куни «қиммат» бўлади ва уни 395 257 сўмлик таътил кунига алмаштириш зарар келтиради. Иш кунлари кўп бўлган ойларда эса ҳар бир иш куни арзон бўлади ва таътилга чиқиш деярли зарар келтирмайди, баъзан ҳатто фойда ҳам келтиради.
Нима учун май энг ноқулай ой?
10 млн сўм маош оладиган икки ходимни мисол қилиб оламиз. Иккаласи ҳам икки ҳафталик таътилга чиқади ва кетма-кет 16 кун дам олади. Фақат бири май, бири июл ойида.
Kun.uz
Июлда таътилга чиққан ходим 395 минг сўм ютади. Майда чиққан ходим эса 1,34 млн сўм йўқотади. Бир хил таътил учун фарқ – 1,7 млн сўмдан ортиқ. Сабаби: май ойида иш куни 588 235 сўм туради, таътил куни эса 395 257 сўм ва ҳар бир таътил куни зарар келтиради. Июлда иш куни арзон туради.
Пул йўқотмасликка ёрдам берадиган 3 та қоида
Қонун таътилни қисмларга бўлишга рухсат беради, агар қисмлардан бири камида 14 календар кун бўлса.
Шанба учун олти кунлик иш ҳафтаси бўйича ҳақ тўланади, лекин беш кунлик иш ҳафтасида сиз барибир ишламайсиз. Шунинг учун таътилни душанбадан бошлаган ва кўпроқ шанбаларни қамраб олган маъқул. Бу қўшимча даромад бўлади.
Якшанба таътил балансидаги кунни сарфлайди, лекин бу кун учун ҳақ тўланмайди. Бу энг ноқулай кун. 21 кунлик узлуксиз таътилда одатда учта якшанба бўлади.
Ишланмайдиган байрам куни таътил кунини сарфламайди ва таътилни узайтиради. Бу кун учун ҳақ тўланмайди, лекин дам олиш муддатини узайтиради.
Қолган кунларни «душанба–шанба» кўринишида қисқа қисмларга бўлиб олиш орқали якшанба кунларини сарфламасдан, кўпроқ ҳақ тўланадиган кунларга эга бўлиш мумкин.
Ёдда тутинг
● Таътилга чиқишдан олдинги 12 ойда қанча кўп иш ҳақи олган бўлсангиз, таътил пули шунча кўп бўлади.
● Таътил куни «ўртача иш ҳақи ÷ 25,3» бўйича, иш куни эса «ойлик маош ÷ ойдаги иш кунлари» бўйича тўланади. Иш куни таътил кунидан арзон бўлганида фойда бўлади.
● 2026 йилда таътил учун энг фойдали ойлар – апрел, июн, июл ва декабр. Энг ноқулай ой – май. Ундан кейин январ, феврал, март ва август.
● Якшанба ва байрам кунлари учун ҳақ тўланмайди, шанбалар учун эса тўланади. Байрамлар кўп бўлган ойлар узоқроқ дам олиш имконини беради.
● Май каби ноқулай ойлар узоқроқ дам олиш учун яхши.
● Ишлаб чиқариш календари ҳар йили ўзгаради, диний байрамлар санаси эса аниқлаштириб борилади. Шунинг учун аниқ ҳисоб-китобни аниқ саналар бўйича қилиш керак.
