Сўнгги йилларда Ўзбекистонда муваффақиятли амалга оширилган ислоҳотларни санаб ўтиш учун, албатта, бир таҳлилий мақола камлик қилади. Биз ижтимоий соҳа, инсон ҳуқуқларини таъминлаш, халқ билан мулоқотнинг йўлга қўйилиши ва прописка тизимининг бекор қилиниши каби кўп эътироф этилган масалаларга тўхталмоқчи эмасмиз. Ушбу мақолада ташқи сиёсатда, иқтисодиёт, молия соҳаларида ҳамда Ўзбекистон имижини мустаҳкамлаш йўлида бажарилган ишларни бир қур эсга олдик.
Марказий Осиёда янги давр
Шавкат Мирзиёев президентлик фаолиятини бошлаганидан кейин энг катта ўзгаришлардан бири ташқи сиёсатда кузатилди.
Кўп йиллар давомида Марказий Осиё давлатлари ўртасида чегара, сув ресурслари, транспорт ва савдо билан боғлиқ келишмовчиликлар минтақанинг умумий тараққиётига салбий таъсир кўрсатиб келган эди. Айрим давлат раҳбарлари ўртасида расмий мулоқотлар ҳам чекланган, савдо айланмаси эса мавжуд имкониятлардан анча паст даражада қолган.
2017 йилдан бошлаб Ўзбекистон қўшни давлатлар билан муносабатларни яхшилашни ташқи сиёсатнинг устувор йўналиши сифатида белгилади.
Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Туркманистон билан давлат раҳбарлари даражасидаги мунтазам учрашувлар йўлга қўйилди. Илгари ҳал этилмай келган чегара масалаларининг катта қисми ечим топди, ўнлаб чегара ўтиш пунктлари қайта очилди, авиақатновлар тикланди, савдо ва инвестиция лойиҳалари фаоллашди.
Бу жараённинг энг муҳим натижаларидан бири Марказий Осиё давлат раҳбарларининг Маслаҳат учрашувлари формати ташкил этилгани бўлди.
Бугун ушбу мулоқот майдони минтақа давлатлари ўртасидаги энг муҳим сиёсий платформалардан бирига айланган. Илгари ҳар бир давлат асосан ташқи йирик давлатлар билан алоҳида муносабатлар қурган бўлса, энди Марказий Осиё кўплаб масалаларда ягона минтақа сифатида ҳаракат қилишга интила бошлади.
Бу ўзгариш халқаро ҳамжамият томонидан ҳам тезда эътироф этилди. Сўнгги йилларда АҚШ, Германия, Европа Иттифоқи, Япония, Хитой, Жанубий Корея ва Форс кўрфази давлатлари Марказий Осиё мамлакатлари билан айнан C5+1 форматида мулоқот ўтказишни йўлга қўйди. Бу эса минтақа илк бор халқаро дипломатияда ягона сиёсий-иқтисодий макон сифатида кўрила бошлаганини англатади.
Яна бир муҳим воқеа — Озарбойжоннинг ҳам минтақа билан институционал ҳамкорликка қўшилиши бўлди. Бу эса Каспий орқали транспорт йўлаклари, энергетика ҳамкорлиги ва савдо алоқаларини янги босқичга олиб чиқиш имконини кенгайтирди.
Ташқи сиёсатдаги очиқлик эса мамлакат ичидаги иқтисодий ўзгаришлар билан ҳамоҳанг кечди.
Мажбурий меҳнатсиз иқтисодиёт
Президент Мирзиёев даврида халқаро ҳамжамият энг кўп эътибор қаратган соҳалардан яна бири инсон ҳуқуқлари бўлди.
Бир неча йил давомида Ўзбекистон халқаро ташкилотлар томонидан пахта йиғим-теримида мажбурий меҳнат ва болалар меҳнатидан фойдаланиш билан боғлиқ танқидларга учраб келган эди. Қабул қилинган қарорлар натижасида давлат томонидан ташкил этилган мажбурий меҳнат амалиёти босқичма-босқич барҳам топди. Халқаро меҳнат ташкилоти (ILO) ва бошқа халқаро институтлар ҳам бу соҳада сезиларли ижобий ўзгаришлар кузатилганини қайд этди.
Бу ўзгаришлар нафақат инсон ҳуқуқлари нуқтайи назаридан, балки иқтисодий жиҳатдан ҳам муҳим аҳамиятга эга бўлди. Хусусан, бир неча йил давом этган халқаро “Cotton Campaign” бойкоти бекор қилинди ва ўзбек пахтаси жаҳон бозорига қайтиш имкониятига эга бўлди.
Албатта, 2017 йил 5 сентябр Ўзбекистон иқтисодий тарихидаги энг муҳим саналардан бири ҳисобланади. Айнан шу куни мамлакатда валюта бозори эркинлаштирилди. Унга қадар Ўзбекистонда икки хил валюта курси амалда бўлган эди. Расмий курс ва “қорабозор” курси ўртасида катта фарқ мавжуд бўлиб, бу ҳолат бизнес, инвестиция ва ташқи савдо учун жиддий муаммолар туғдирарди. Кўплаб тадбиркорлар хориждан маҳсулот импорт қилиш ёки инвесторлар билан ҳисоб-китоб қилишда қийинчиликларга дуч келар, аҳоли эса чет эл валютасини эркин сотиб ола олмасди.
Президент Шавкат Мирзиёев қарори билан жисмоний ва юридик шахсларга чет эл валютасини банклар орқали эркин сотиб олиш ва сотиш ҳуқуқи берилди.
Бу қарор қисқа муддатда миллий валютанинг девалвация қилинишига олиб келган бўлса-да, узоқ муддатли истиқболда иқтисодиётдаги энг муҳим институционал ислоҳотлардан бири сифатида баҳоланди. Халқаро валюта жамғармаси, Жаҳон банки ва бошқа халқаро молия институтлари ҳам мазкур қадамни мамлакат иқтисодиётининг бозор тамойилларига ўтишидаги муҳим босқич сифатида эътироф этди.
Хусусий секторни қўллаб-қувватлаш
Валюта эркинлаштирилганидан кейин иқтисодий ислоҳотлар янада кенг қамров касб этди.
Президент Мирзиёев раҳбарлигида давлат иқтисодиётидаги иштирокини қисқартириш, хусусий сектор улушини ошириш ва инвестициялар учун қулай муҳит яратишга қаратилган қатор қарорлар қабул қилинди. Самарасиз давлат корхоналарини қайта ташкил этиш ёки хусусий секторга ўтказиш бўйича дастурлар бошланди. Айрим ишлаб чиқариш қувватлари модернизация қилинди, рақобат муҳитини кенгайтиришга қаратилган чоралар қабул қилинди.
Кўп йиллар давомида амалда бўлган мева-сабзавот маҳсулотларини экспорт қилишдаги давлат монополияси бекор қилинди. Бу эса фермерлар ва экспортёрларга ташқи бозорларга мустақил чиқиш имкониятини берди.
Автомобилсозлик соҳасида ҳам ислоҳотлар бошланди. Янги моделлар ишлаб чиқариш йўлга қўйилди, маҳаллийлаштириш даражаси оширилди, янги ишлаб чиқариш қувватлари яратилди. Кейинги йилларда хорижий брендларни жалб қилиш ва бозорда рақобатни кучайтириш бўйича ҳам қатор қарорлар қабул қилинди.
Экспортни қўллаб-қувватлаш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бирига айланди. Экспорт қилувчи корхоналарга молиявий ва ташкилий ёрдам кўрсатиш механизмлари кенгайтирилди, ташқи бозорларга чиқиш учун янги инструментлар жорий этилди.
Янги молиявий тизим сари
Сўнгги йилларда молия соҳасида ҳам бир қатор институционал ўзгаришлар амалга оширилди.
Шулардан энг муҳими — Тошкент халқаро молия марказини ташкил этиш бўйича қарор қабул қилинганидир. Лойиҳа халқаро молиявий хизматлар учун алоҳида ҳуқуқий режим яратиш, хорижий инвесторлар учун замонавий ҳуқуқий инфратузилма шакллантириш ва Ўзбекистонни минтақавий молиявий марказлардан бирига айлантиришни мақсад қилган.
Бу ташаббуснинг муҳим жиҳатларидан бири халқаро амалиётда кенг қўлланадиган мустақил ҳуқуқий механизмлар ва инвестиция низоларини ҳал қилишнинг замонавий тизимларини жорий этишдан иборат.
Шу билан бирга, мамлакатда Ислом молияси механизмларини жорий этиш бўйича ҳам ҳуқуқий ва институционал асослар шакллантирила бошланди. Бу соҳада алоҳида қонунчилик ташаббуслари илгари сурилди, Марказий банк ҳузурида Ислом молияси бўйича кенгаш ташкил этилди, банклар ва молия институтлари учун янги маҳсулотлар ишлаб чиқиш ишлари бошланди.
Мутахассисларнинг фикрича, мазкур ислоҳотлар Ўзбекистонга Яқин Шарқ ва Жануби-Шарқий Осиё мамлакатларидан инвестициялар жалб қилиш имкониятларини кенгайтириши мумкин.
Иқтисодий ўзгаришларнинг яна бир муҳим қисми солиқ соҳасида ҳам амалга оширилди. Асосий солиқ ставкалари қайта кўриб чиқилди, айрим солиқлар бекор қилинди ёки бирлаштирилди, ҳисобот топшириш тартиблари соддалаштирилди.
Ислоҳотлар натижасида халқаро рейтингларда Ўзбекистоннинг бизнес юритиш муҳити бўйича кўрсаткичлари ҳам яхшилана бошлади. Давлат хизматларининг рақамлаштирилиши, лицензия ва рухсат бериш тартибларининг қисқариши ҳам тадбиркорлик муҳитига ижобий таъсир кўрсатди.
Халқаро майдондаги янги авлод
Ўзбекистонда ёшларга оид давлат сиёсати доирасида спортни оммалаштириш ва юқори малакали спортчиларни тайёрлашга алоҳида эътибор қаратилди. Мактаблар, спорт мактаблари, олимпия ва паралимпия захиралари коллежлари, ихтисослаштирилган академиялар ҳамда маҳаллалардаги оммавий спорт инфратузилмасини ривожлантиришга қаратилган дастурлар амалга оширилди. Мунтазам спорт билан шуғулланувчилар сони сўнгги йилларда сезиларли ошган, оммавий спорт эса давлат сиёсатининг муҳим йўналишларидан бирига айланган.
Бу эътиборнинг самараси халқаро мусобақаларда ҳам кўрина бошлади. Париж олимпиадасида Ўзбекистон медаллар сони бўйича 13-ўринда қайд этилди.
Шахматда Ўзбекистон дунёнинг энг кучли мамлакатларидан бирига айланди. Нодирбек Абдусатторов ва Жавоҳир Синдаров каби ёш гроссмейстерлар жаҳон элитаси сафидан ўрин олди, Ўзбекистон эса жамоавий рейтингларда етакчи давлатлар қаторига кирди. Хориж нашрлари ҳам бугун Ўзбекистонни Ҳиндистон, АҚШ ва Хитой қаторидаги энг кучли шахмат давлатларидан бири сифатида тилга олмоқда.
Футболда ҳам узоқ йиллик инвестициялар ва болалар-ўсмирлар футболига қаратилган эътибор ўз натижасини берди. Сўнгги ўн йилликда Ўзбекистон ўсмирлар ва ёшлар терма жамоалари мунтазам равишда жаҳон чемпионатларига йўлланма олди, Олимпия терма жамоаси эса Париж-2024 олимпиадасида иштирок этди. FIFA бу муваффақиятларни мамлакатда барпо этилган футбол академиялари, ёшлар тайёрлаш тизими ва инфратузилманинг изчил ривожланиши билан боғлайди.
Бу жараённинг энг ёрқин натижаси 2025 йилда миллий терма жамоанинг тарихда илк бор футбол бўйича жаҳон чемпионатига йўлланма олгани бўлди. Шу тариқа Ўзбекистон АҚШ, Мексика ва Канада мезбонлик қилган 2026 йилги FIFA жаҳон чемпионатида илк бор иштирок этди. Бу нафақат миллий футбол, балки мустақил Ўзбекистон спорти тарихидаги энг муҳим воқеалардан бири сифатида баҳоланди.
Спортдаги ушбу натижалар мамлакатнинг халқаро имижига ҳам ижобий таъсир кўрсатди. Илгари Ўзбекистон асосан бокс, дзюдо каби яккакураш спорт турлари билан танилган бўлса, бугун шахмат, футбол ва бошқа жамоавий спорт турларида ҳам рақобатбардош давлат сифатида эътироф этилмоқда. Бу эса ёшлар сиёсати, спорт инфратузилмаси ва иқтидорли авлодни қўллаб-қувватлашга қаратилган узоқ муддатли ёндашувнинг амалий натижаси сифатида кўрилади.
Туризм ва маънавий мерос: Ўзбекистоннинг янги қиёфаси
Шавкат Мирзиёев раҳбарлигида амалга оширилган ислоҳотларнинг яна бир муҳим йўналиши туризм соҳасини иқтисодиётнинг стратегик тармоқларидан бирига айлантириш бўлди. Агар аввал Ўзбекистон асосан бой тарихий меросга эга мамлакат сифатида танилган бўлса, кейинги йилларда ушбу салоҳиятни иқтисодий ўсиш манбаи ва мамлакатнинг “юмшоқ кучи”га айлантиришга қаратилган кенг кўламли ишлар бошланди.
Бунинг учун, аввало, хорижлик сайёҳлар учун виза тартиблари сезиларли даражада енгиллаштирилди. Кўплаб давлатлар фуқаролари учун визасиз режим ёки электрон виза тизими жорий этилди, авиақатновлар географияси кенгайтирилди, меҳмонхона ва туристик хизматлар инфратузилмасини ривожлантиришга катта инвестициялар йўналтирилди. Натижада Ўзбекистонга келаётган хорижий сайёҳлар сони пандемиягача бўлган даврда бир неча баробар ўсди, пандемиядан кейин эса туризм оқими яна тикланиб, ўсиш траекториясига қайтди. 2025 йилда Ўзбекистонга ташриф буюрган сайёҳлар сони қарийб 12 млн нафарни ташкил этди.
Ислоҳотларнинг энг муҳим жиҳатларидан бири тарихий ва диний мерос объектларини қайта тиклаш ва уларни жаҳон зиёрат туризмининг муҳим манзилларига айлантиришга қаратилгани бўлди.
Самарқандда буюк муҳаддис Имом ал-Бухорий хотирасига бағишланган мутлақо янги мемориал мажмуа барпо этилди. Мажмуа халқаро илмий ва зиёрат маркази сифатида лойиҳалаштирилди. Мажмуа таркибида замонавий масжид, музей, кутубхона, илмий марказ қурилган ва зиёратчилар учун кенг инфратузилма яратилган.
Тошкент шаҳрида қурилаётган Ўзбекистон Ислом цивилизацияси маркази ҳам мамлакатнинг энг йирик маънавий-маърифий лойиҳаларидан бири ҳисобланади. Марказда Ўзбекистон ҳудудидан етишиб чиққан буюк алломалар — Имом Бухорий, Имом Термизий, Имом Мотуридий, Бурҳониддин Марғиноний, Мирзо Улуғбек, Абу Райҳон Беруний, Ибн Сино ва бошқа мутафаккирларнинг илмий мероси замонавий музей технологиялари асосида намойиш этилади. Лойиҳа Ўзбекистоннинг ислом цивилизацияси ривожига қўшган ҳиссасини халқаро майдонда кенг тарғиб қилишни мақсад қилган.
Айни пайтда Самарқандда Имом Мотуридий мажмуаси ҳам тубдан қайта қурилмоқда. Калом илмининг йирик намояндаси ҳисобланган Имом Мотуридий меросини ўрганиш ва тарғиб қилишга қаратилган ушбу мажмуа мамлакатнинг диний-маърифий марказларидан бирига айланиши кўзда тутилган.
Туризм сиёсати фақат Самарқанд ёки Бухоро билан чекланиб қолмади. Хива, Қўқон, Марғилон, Шаҳрисабз, Термиз ва бошқа шаҳарларда ҳам янги туристик марказлар, ҳунармандчилик мажмуалари, гастрономик ва маданий ҳудудлар ташкил этилди. Бу шаҳарларда тарихий обидалар реставрация қилиниб, сайёҳлар учун замонавий хизмат кўрсатиш инфратузилмаси шакллантирилди.
Бу ёндашувнинг муҳим хусусияти шундаки, туризмга фақат иқтисодий тармоқ сифатида эмас, балки миллий маданият, тарихий хотира ва Ўзбекистоннинг халқаро имижини мустаҳкамлаш воситаси сифатида қарала бошланди.
Натижада мамлакат Марказий Осиёнинг энг жозибадор туристик йўналишларидан бирига айланиб, зиёрат туризми, маданий туризм ва гастрономик туризм каби йўналишларда ҳам ўз мавқеини мустаҳкамламоқда.
“Яшил иқтисодиёт” сари бурилиш
Сўнгги йилларда Ўзбекистон энергетика соҳасида ҳам тарихий аҳамиятга эга ўзгаришларни бошлади. Агар аввал мамлакат электр энергияси ишлаб чиқаришда асосан табиий газга таянган бўлса, кейинги йилларда қайта тикланувчи энергия манбаларини ривожлантириш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бирига айланди.
Президент Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан халқаро хусусий инвесторлар илк бор энергетика соҳасига кенг жалб қилинди. Саудия Арабистонининг ACWA Power, Бирлашган Араб Амирликларининг Masdar, Франция, Хитой ва бошқа мамлакатлар компаниялари иштирокида қатор қуёш ва шамол электр станциялари қурилди ёки қурилмоқда. Навоий, Бухоро, Самарқанд, Жиззах, Қорақалпоғистон ва бошқа ҳудудларда амалга оширилаётган ушбу лойиҳалар келгусида мамлакат энергетика балансида “яшил” энергия улушини кескин оширишга хизмат қилиши кутилмоқда.
Шу билан бирга, электр энергияси бозорини либераллаштириш, хусусий сектор иштирокини кенгайтириш, тармоқларни модернизация қилиш ва энергия тежовчи технологияларни жорий этиш бўйича кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилди.
Энергетика соҳасидаги ислоҳотлар нафақат электр энергияси ишлаб чиқариш ҳажмини ошириш, балки иқтисодиётни декарбонизация қилиш, инвестициялар жалб этиш ва барқарор ривожланиш мақсадларига эришишга қаратилган янги стратегиянинг ажралмас қисмига айланди.
Янгиланаётган иқтисодий артериялар
Иқтисодий ўсишни таъминлашда транспорт ва муҳандислик инфратузилмасини модернизация қилиш ҳам муҳим вазифалардан бири бўлди. Сўнгги йилларда мамлакатнинг автомобил, темирйўл ва авиация тармоқларини ривожлантиришга қаратилган йирик инвестиция дастурлари амалга оширилди.
Тошкент метросининг ўнлаб йиллар давомида қурилмаган янги йўналишлари фойдаланишга топширилди. Ерусти ҳалқа линияси, Сергели ва Янги Ўзбекистон йўналишлари пойтахт транспорт тизимини сезиларли даражада кенгайтирди. Темирйўл соҳасида юқори тезликдаги “Афросиёб”, “Жалолиддин Мангуберди” поездлари қатнови янги йўналишларгача кенгайтирилди, ички ҳудудлар ўртасидаги транспорт алоқалари яхшиланди.
Автомобил йўлларини реконструкция қилиш, янги кўприклар ва йўл ўтказгичлар қуриш ишлари ҳам мамлакат бўйлаб давом этмоқда. Айниқса, Тошкент—Самарқанд автомагистралини замонавий талаблар асосида қайта қуриш лойиҳаси Ўзбекистон транспорт тизимини халқаро транзит йўлаклари билан янада чамбарчас боғлашга қаратилган.
Авиация соҳасида ҳам муҳим ўзгаришлар юз берди. Самарқанд халқаро аэропорти тўлиқ реконструкция қилиниб, янги терминал ишга туширилди. Урганч, Бухоро, Термиз ва бошқа шаҳарларда аэропорт инфратузилмаси модернизация қилинди, янги халқаро йўналишлар очилди. Тошкентнинг янги халқаро аэропорти қурилмоқда.
Шу билан бирга, Янги Ўзбекистон шаҳри қурилиши мамлакатдаги энг йирик шаҳарсозлик лойиҳаларидан бирига айланди. Янги маъмурий бинолар, турар жойлар, таълим муассасалари, боғлар ва транспорт коммуникациялари барпо этилмоқда.
Ушбу лойиҳаларнинг умумий мақсади мамлакатнинг логистика салоҳиятини ошириш, ҳудудларнинг ўзаро боғлиқлигини кучайтириш ва Ўзбекистонни Марказий Осиёдаги муҳим транспорт ҳамда транзит марказларидан бирига айлантиришдан иборат.
Ислоҳотларнинг умумий натижаси
2016 йилдан кейин Ўзбекистонда бошланган ислоҳотлар мамлакат тараққиётининг янги босқичини бошлаб берди. Улар ташқи сиёсатдан тортиб давлат бошқаруви, иқтисодиёт, ижтимоий ҳаёт ва хавфсизлик тизимигача бўлган деярли барча асосий соҳаларни қамраб олди. Уларнинг айримлари қисқа вақт ичида ўз самарасини берган бўлса, бошқалари узоқ муддатли натижа беришга мўлжалланган институционал ўзгаришлар ҳисобланади.
Сўнгги йилларда қилинаётган ишларга яхлит назар ташланганда, уларнинг умумий мақсади давлатни янада очиқроқ қилиш, иқтисодиётни либераллаштириш, хусусий сектор ролини ошириш, фуқаролар ҳуқуқларини кенгайтириш ва Марказий Осиёда ўзаро ишонч ҳамда ҳамкорлик муҳитини мустаҳкамлашга қаратилгани кўринади.
Ўзбекистон тарихида мустақилликдан кейинги давр шартли равишда икки босқичга бўлинади. Биринчи босқич давлатчилик асосларини яратиш даври бўлган бўлса, 2016 йилдан кейинги давр мамлакатни очиқ иқтисодиёт, фаол ташқи сиёсат ва институционал ислоҳотлар йўлига олиб чиқишга қаратилган босқич сифатида тарихга кирмоқда.
Албатта, бу ислоҳотларнинг якуний самарасига вақт баҳо беради, аммо уларнинг мамлакат тараққиёти траекториясини ўзгартиргани бугуннинг ўзидаёқ кўзга ташланади.
Шуҳрат Шокиржонов, журналист
