Ўзбекистон Хитойдан ҳарбий самолётлар сотиб оляптими?

2026 йил 21–22 июль кунлари хитойлик ҳарбий кузатувчилар ва очиқ манбалар таҳлилчилари (OSINT) орасида Ўзбекистон Ҳарбий-ҳаво кучлари сафига яна тўртта J-10CE қирувчи самолёти қўшилгани ҳақида хабарлар тарқалди. Расмий Тошкент ҳам ва Пекин ҳам бу маълумотларни тасдиқлагани йўқ. Шунга қарамай, хабар минтақада кенг муҳокамага сабаб бўлмоқда. Чунки гап алоҳида бир нечта самолётларни етказиб бериш ҳақида эмас, балки Марказий Осиё осмонида ҳарбий мувозанатнинг ўзгариши ҳақида бормоқда.

Тасдиқланган фактми ёки шов-шув

Ушбу хабар дастлаб мудофаа соҳасига ихтисослашган Defence Security Asia порталида пайдо бўлди. Нашрнинг даъво қилишича, "2025 йил 2 июлда дастлабки иккита J-10CE самолёти Тошкентга етиб келгани факт". Ўшанда Ўзбекистон мудофаа вазири, генерал майор Шуҳрат Холмуҳамедов «жами 24 та самолётга шартнома тузилгани, етказиб бериш босқичма-босқич амалга оширилиши ва ўзбек учувчилари Хитойда қайта тайёргарликдан ўтаётганини маълум қилганди», дейилади портал хабарида.

Янги «тўртта самолёт» ҳақидаги хабар эса ҳозирча фақат хитой тилидаги ижтимоий тармоқ аккаунтлари ва ҳарбий кузатувчиларнинг постларига таянмоқда. Мудофаа соҳасига ихтисослашган нашрлар, хусусан Meta-Defense бундай хабарларга эҳтиёткорлик билан ёндашишга чақирмоқда. Чунки, завод ҳудудида суратга олинган самолёт ҳали армия хизматига қабул қилинган техника, дегани эмас.

Алоҳида қайд этиш керакки, Kun.uz мухбири билан гаплашган Ўзбекистон мудофаа вазирлиги расмийлари ҳам бу масала бўйича «ҳеч қандай маълумот йўқ»лигини айтиш билан чекланди.

J-10CE қандай самолёт?

Таҳлилчиларга кўра, техник жиҳатдан бу қирувчи самолёт Ўзбекистон армиясини сифат жиҳатидан янги босқичга олиб чиқади. Бир ўринли Chengdu J-10CE – 4,5 авлод қирувчи самолёти бўлиб, 2 Max – 2300 км/соат тезликка чиқа олади. У фаол фазали антеннага эга радар (AESA) билан жиҳозланган бўлиб, бир вақтнинг ўзида бир нечта нишонни кузатиш ва уларга зарба бериш имконини беради. Ўзбекистон ҳарбий ҳаво кучларида фойдаланаётган, советлардан қолган МиГ-29 ва Су-27 самолётларидаги эски радарлар бунга қодир эмас.

Хитой қирувчисининг асосий қуроли — PL-15E ракетаси 100 километрдан ортиқ масофада нишонларга мўлжалга олади. Қирувчида 11 та осма нуқта (hardpoints) — қурол ва ускуналар илинадиган тугунлар бор. Уларга ҳаво-ҳаво, ҳаво-ер ва ҳаво-кема типидаги қуролларни илиш мумкин. Бу эса самолётга турли нишонларига зарба беришда универсаллик беради.

Нарх омили ҳам ҳал қилувчи: битта самолёт тахминан 40–50 миллион долларга баҳоланади. Бу нархга учувчиларни ўқитиш, ўқ-дорилар ва техник хизмат кўрсатиш ҳам киради. Бу ҳар бири 100 миллион доллардан бошланадиган Ғарб аналогларидан сезиларли арзон ҳисобланади.

Бироқ мутахассислар мамлакатдаги ҳарбий самолёт сони ҳали жанговар қудрат эмаслигини эслатмоқда. Учувчиларнинг тайёргарлиги, техник хизмат инфратузилмаси, эҳтиёт қисмлар ва етарлича ўқ-дорилар захираси бўлмаса, энг замонавий техника ҳам шунчаки рақам бўлиб қолади.

«Жанговар реклама» омили

J-10CE экспорт бозорида – 2025 йил май ойида Ҳиндистон–Покистон ўртасидаги ҳаво тўқнашувларидан кейин кескин оммалашди. Ўшанда Покистон бу самолётлар ёрдамида Ҳиндистоннинг Rafale ва Су-30МКИ қирувчиларини уриб туширганини даъво қилганди.

Бу маълумотлар мустақил тасдиқланмаган ва мунозарали бўлиб қолмоқда, бироқ Хитой оммавий ахборот воситалари уларни кучли маркетинг воситасига айлантирди.

АҚШ Мудофаа вазирлиги 2025 йил декабрдаги ҳисоботида Покистонга 36 та J-10C етказилганини тасдиқлаб, Миср, Индонезия, Бангладеш ва Эрон ҳам ушбу самолётга қизиқиш билдирганини қад этганди. Ўзбекистон эса Покистондан кейин унинг иккинчи расмий харидори бўлди.

Нега Марказий Осиёда давлатлари Россияга юзланмаяпти?

Бу ерда «айб» Москванинг ўзида. Украинадаги уруш эҳтиёжларига йўналтирилган Россия мудофаа саноатини – 2022 йилдан бери кучайган санкциялар «синдирмоқда». Яъни, энг муҳим деталлар: электроника ва аниқ ишлов бериш ускуналари таъминоти чеклаб қўйилди. Натижада Марказий Осиё ва Ўзбекистон каби анъанавий харидорлар, ҳатто оддий эҳтиёт қисмлар учун ҳам узоқ навбатларга дуч келмоқда.

Шу билан бирга, совет давридан қолган самолётлар 40 йиллик хизмат чегарасига яқинлашмоқда. Бу омил шунчаки эскириш эмас, балки парвозлар хавфсизлиги масаласи ҳамдир.

Бир қатор халқаро нашрларнинг ёзишича, расмий Тошкент бошқа вариантларни ҳам кўриб чиққан. Масалан, 2023 йил ноябрда Франция президенти Эммануэл Макроннинг Ўзбекистонга ташрифи вақтида 24 та Rafale самолёти бўйича музокаралар бўлгани хабар қилинганди. Айрим ҳарбий нашрлар JF-17 ва ҳатто бешинчи авлод J-35A вариантларини ҳам тилга олган. Аммо нарх, етказиб бериш муддатлари ва Ўзбекистонда аллақачон хизмат қилаётган Хитойнинг HQ-9B зенит-ракета комплекслари билан мослик Пекин фойдасига ишлади.

Ўзбекистон учун Хитой самолётларини харид қилиш – Россиядан юз ўгириш ёки алоқаларни совуқлаштириш, дегани эмас. 2026–2030 йилларга мўлжалланган Ўзбекистон–Россия стратегик ҳамкорлик дастури давом этмоқда. Ўзбек меҳнат муҳожирларининг миллиардлаб доллар пул ўтказмалари ва Россия билан катта иқтисодий алоқалар ҳозирча кескин сиёсий бурилишлар бўлмаслигига ишора.

Айни пайтда Хитой билан иқтисодий яқинлашув ҳам чуқурлашиб бормоқда: 2026 йил январ ҳолатига кўра, Хитой Ўзбекистон ташқи савдосининг қарийб 28 фоизини эгаллайди.

Бу Марказий Осиё учун нимани англатади?

Тўртта самолёт ҳақидаги хабар тасдиқланадими ёки йўқми, хабарлар оқими ва асосий йўналиш битта сигнал беряпти: Марказий Осиё ҳарбий авиацияси устидан ҳукм сурган Россия монополияси емирилмоқда. Ўзбекистон эса бу жараённинг марказида турибди. Қўшни Қозоғистон ва Қирғизистон Тошкент тажрибасини кузатмоқда: агар 24 талик шартнома муваффақиятли якунланса, минтақада Хитой ҳарбий техникасига ўтиш жараёни тезлашиши мумкин.

Шу билан бирга, мустақил таҳлилчилар бир хавфдан огоҳлантирмоқда. Самолёт, радар, зенит комплекслари ва ўқ-дорилар каби замонавий ҳарбий техникаларни битта давлатдан олиш – техник қулайлик билан бирга узоқ муддатли боғлиқликни ҳам келтириб чиқаради. Бугун танлов эркинлигини кенгайтирган қарор эртага уни чеклаб қўйиши ҳам мумкин. Умид қилмизки, ҳарбий ҳаво кучлари тарихидаги энг жиддий модернизация жараёни бошлаган Ўзбекистон бунинг оқибатлари ва барча жиҳатларини инобатга олмоқда.