Тарихда жуда кўп урушлар бўлган, лекин Биринчи жаҳон уруши каби дунёнинг оёғини осмондан қилгани топилмайди. Бу чинакам «урушлар онаси» бўлганди. Одамлар орасида кўпроқ муҳокама қилинадиган Иккинчи жаҳон уруши ҳам аслида ана шу Биринчи жаҳон урушининг «чаласи эди». Ва шундай катта қирғинбарот биргина серб йигит отган ўқдан кейин бошланиб кетади.
1914 йил 28 июн куни Босниянинг Сараево шаҳрида Австрия-Венгрия империяси валиаҳди эрцгерцог Франц Фердинан Гаврило Принцип деган серб йигит томонидан отиб ўлдирилади. Бу урушнинг старт тугмаси бўлади, бироқ у пайтда Европа аллақачон урушга тайёрланаётганди. Франц Фердинанд ўлдирилмаганда ҳам, катта эҳтимол бирор баҳона топиб миллионлаб инсонларнинг бошига етган машъум уруш содир бўларди.
Урушдан аввалги вазият
XX аср бошларида Европада атиги 25 та мустақил давлат бор эди. Қитъанинг асосий қисми тўртта империя – Россия, Германия, Австрия-Венгрия ва Усмонийлар империяси таркибига кирарди. Жумладан, Шарқий Европанинг асосий қисмидан ташқари Полша, Финландия ва Болтиқбўйидаги Эстония, Латвия ҳамда Литва Россия таркибида эди.
Болқон яриморолидаги катта ҳудудда турклар, Венгрия, Чехия, Словакия, Руминия ҳамда Полшанинг бир қисмида Австрия ҳукмронлик қиларди. Улар анчадан буён зимдан рақобат қиларди.
Бу рақобат 1871 йилда Германия империя деб эълон қилиниши ортидан бошланади. 1870-1871 йилларда Германия ҳамда Франция ўртасида қисқа муддат давом этган уруш бўлиб ўтади ва унда французлар енгилади. Шундан сўнг ҳар икки давлат ўзига иттифоқчилар қидира бошлайди.
1873 йилда Германия, Австрия-Венгрия ва Россия «Уч император иттифоқи» деб номланган иттифоққа бирлашади. Кўп ўтмай Болқон яриморолида Австрия-Венгрия ва Россия империялари манфаатлари тўқнаш келиб, Россия икки немис давлати билан тузилган иттифоқдан чиқиб кетади.
Шундан сўнг Германия ва Австрия-Венгрия ўз иттифоқига Африкада Франция билан рақобатлашаётган Италияни қўшиб олади. Бу ҳарбий блок «Учлар иттифоқи» деб деб номланади. Кейинчалик улар ёнига Усмонийлар империяси ва Болгария ҳам қўшилади. Франция эса руслар билан музокара бошлаб, 1891 йилда Россия-Франция иттифоқи юзага келади. 1904 йилга келиб уларга Британия қўшилиб, «Антанта» иттифоқи юзага келади.
Старт тугмаси
1914 йил 28 июн куни Австрия-Венгрия валиаҳди Франц Фердинанд Босниядаги Илиджи шаҳридан поездда Сараево шаҳри томон йўлга чиқади. Уни хос аскарлари қўриқлаб боради. Шу куни Сараевода Босниянинг Австрия-Венгрия империяси таркибига қўшилганининг олти йиллиги тантаналари бўлиб ўтиши лозим эди. Темирйўл вокзалида эрцгерцогни юқори лавозимли шахслар кутиб олади ва улар олтита машинадан иборат кортежга чиқишади.
Франц Фердинанд рафиқаси София билан усти очиқ машинага ўтиради. Улар йўлда кетаётганида серб миллатчиларидан бўлган йигит эрцгерцог ўтирган машина томонга граната улоқтиради. Портловчи қурилма валиаҳд ва унинг хотинига зиён етказмайди. Эрцгерцог машинани тўхтатиб, ярадорларга ёрдам кўрсатишни буюради. Кортеж йўлида давом этиб, шаҳар мэрияси жойлашган Ратуша биносига боради. У ерда Франц Фердинанд ва шаҳар мэри нутқ сўзлайди. Тадбирдан сўнг кортеж кейинги манзил томон йўл олади.
Серб миллатчиларининг яна бир вакили 19 ёшли Гаврило Принцип кортежни йўлда кутиб турарди. Эрцгерцог ўтирган машина Гаврилонинг рўпарасига келганда у аввал Франц Фердинандга, сўнг унинг хотинига ўқ узади. Эрцгерцог ва София оғир яраланиб, жон беради.
Гаврило Принцип дарҳол қўлга олинади. Суд Австрия-Венгрия империяси қонунларига кўра вояга етмаган ҳисобланувчи 19 ёшли Гаврилога қамоқ жазоси беради. У 1918 йилда қамоқхонада вафот этади.
Серб йигит валиаҳдни нега ўлдиргани тушунарли. Гап шундаки, Босния аҳолисининг асосий қисмини серблар ташкил қилар, улар Австрия-Венгрия империяси босиб олишидан аввал Сербия қироллиги таркибида эди. 28 июн серблар учун муҳим сана эди, шу куни 1389 йилда турклар билан содир бўлган уруш қаҳрамонларини ёд этарди. Франц-Фердинанднинг Босния эгаллаб олинганини 28 июн куни Сараевога келиб байрам қилиши серб миллатчиларини ғазаблантиради.
Қолаверса, айнан Австрия-Венгрия империяси томонидан Сербия таркибидаги Босниянинг босиб олиниши ҳар икки давлат ўртасидаги муносабатларни совуқлаштирганди.
Урушнинг бошланиши
Франц Фердинанд ўлдирилгандан қарийб бир ой ўтгач 23 июл куни Австрия-Венгрия империяси Сербияга турли талаб ва шартлар қўйилган ўнта моддадан иборат нота жўнатади. Унда империя валиаҳдининг ўлимини тафтиш қилиш учун Австрия полициясининг суриштирув олиб боришига рухсат бериш, Сербияда Австрия-Венгрия империясига қарши тарғиботларни тўхтатиш, тарғиботларда қатнашган ҳарбийлар ва амалдор шахсларни хизматдан четлатиш каби талаблар ҳам бор эди. Нотада сербларга жавоб бериш учун 48 соат муҳлат берилади.
25 июл куни Сербия бош вазири Австрия-Венгрия империясининг Белграддаги элчисига шартларнинг баъзисига розилиги, баъзиларини умуман қабул қилиб бўлмаслигини билдиради. Ўша куннинг ўзида Австрия-Венгрия империяси қўшинларини жанговар ҳолатга келтириб, Белграддан ўз элчиларини чақириб олади. Амалда бу урушнинг бошланиши эди. 26 июл куни Сербия ҳам умумий сафарбарлик эълон қилади.
Воқеаларни диққат билан кузатиб турган Россия империяси ҳам Сербия ортидан сафарбарлик эълон қилади ва қўшинларни мамлакат ғарбига кўчира бошлайди.
28 июл куни Австрия-Венгрия Сербияга уруш эълон қилиб, армия Сербияга бостириб киради. 29 июл куни Россия императори Николай II Германия императори Вилгелм II'га телеграмма жўнатади. Унда уруш барча учун ҳалокатли кечиши ва шу сабабли томонлар Австрия-Венгрия императорини босиқликка чақириши лозимлиги таъкидланганди. Бироқ немислар бу телеграммани эътиборсиз қолдиради.
30 июлда Германия армияси бош қўмондони фон Молтке Австрия-Венгрия империяси бош қўмондонига Австрия-Венгрия Россияга қарши уруш бошлайдиган бўлса, Германия иттифоқчисини қўллаб-қувватлашини маълум қилади. 1 август куни Германия ҳам ўз қўшинларини жанговар ҳолатга келтиради ва ўша куни кечга бориб Россияга қарши уруш эълон қилади. Шу тариқа Биринчи жаҳон уруши бошланди.
2 август куни Францияда ҳам умумий сафарбарлик эълон қилинади. Бунга жавобан ўша куни немис қўшинлари Люксембургни босиб олади. 3 август куни Германия Францияга ҳам уруш эълон қилади. Эртаси куни немислар Белгияга бостириб киради. Ана шу ҳолатда Буюк Британия Германияга Белгия нейтралитети ҳақида огоҳлантириш хати юборади. Жавоб бўлмагач, Германияга уруш эълон қилди.
Воқеалар ривожида 6 август куни Австрия-Венгрия Россияга, 11–12 август кунлари Франция ва Англия Австрия-Венгрия империясига қарши уруш эълон қилади. Шу тариқа Европа уруш олови ичида қолади.
«Учлар иттифоқи»нинг енгилиши ва уруш оқибатлари
Биринчи жаҳон уруши тўрт йил давом этади ва 1918 йил 11 ноябрда Германия, Австрия-Венгрия, Усмонийлар империяси ва Болгариядан иборат «Тўртлар иттифоқи» мағлубияти билан тугайди.
1919 йил июнда Версалда Германия билан, шунингдек, кейинроқ турли саналарда «Тўртлар иттифоқи»нинг бошқа аъзолари билан ҳам алоҳида сулҳ шартномалари имзоланади. Сулҳда томонлар Европани қайта тақсимлайди ва мағлубларга товон пулларини тўлаш мажбурияти қўйилади.
Россия бу урушдан бироз аввал 1918 йил март ойида чиқади. 1917 йилда содир бўлган иккита давлат тўнтаришидан сўнг ҳокимият тепасига келган болшевиклар урушни давом эттира олмаслигини тушуниб етади. Сўнг Германия ва Австрия-Венгрия билан сулҳ тузади.
Биринчи жаҳон урушида жами 38 та давлат қатнашади. Уларнинг 30 дан ортиғи «Антанта» иттифоқи томонида туриб урушади. Кейинчалик номи «Учлар иттифоқи»дан «Тўртлар иттифоқи»га ўзгарган ҳарбий блок таркибида эса Германия, Австрия-Венгрия, Усмонийлар империяси ва Болгария бўлган.
Эрон, Мексика, Эфиопия каби бир нечта давлат уларни маълум вақт қўллаган. 1915 йилгача шу иттифоқ таркибида бўлган Италия ўша йили «Антанта» томонга ўтиб кетади. Уруш асосан Европада, қисман Африка ва Осиёда бўлиб ўтади. Ўша пайтда уруш кечган ҳудудларда жами 1,5 млрд аҳоли яшарди.
Урушга жалб қилинган ва ҳарбий ҳаракатларда қатнашган одамлар сони 70 миллион кишидан ошади. Энг катта йўқотиш Германия ва Россияда бўлади. Немислар 2 миллиондан ошиқ, руслар 1,8 млн ошиқ (баъзи манбаларда 2,2 миллиондан ошиқ) аскаридан айрилади. Расмий маълумотларга кўра, умумий ҳисобда бу урушда турли давлатларнинг 10 миллион атрофида ҳарбий хизматчиси ҳалок бўлади, 55 миллионгача одам яраланган. Жуда кўп жасадлар аниқланмагани, у пайтлар ҳисоб-китоб ҳам рисоладагидек бўлмагани инобатга олинса, қурбонлар ва ярадорлар сони анча кўп бўлгани аниқ.
Шунингдек, ҳарбий ҳаракатлар давомида ва уруш туфайли юз берган очарчилик, турли юқумли касалликлар тарқалиши ва бошқа сабаблар билан 20 миллион атрофида тинч аҳоли вакиллари ҳалок бўлади.
Урушдан сўнг Европадаги геосиёсий вазият
Уруш натижасида икки катта империя – Россия ва Германияда инқилоб бўлиб, бошқарув ўзгаради. Яна икки империя – Австрия-Венгрия ва Усмонли салтанати парчаланиб кетди.
Мағлубиятнинг энг оғир юки Германия гарданига тушади. Инқилобдан сўнг 1919 йилда бу давлатда республика тузуми эълон қилинади. 1919 йилдаги Версал шартномасига кўра, Германия уруш туфайли ўзининг қарийб 15 фоиз ҳудудидан ва кўплаб мустамлакаларидан айрилади.
Жумладан, Элзас ва Лотарингия вилоятлари Франция бошқарувига ўтади. Познан, Юқори Силезия, Померания ва Шарқий Пруссия Полшага қўшиб берилади. Натижада, урушгача Болтиқ денгизига тўғридан-тўғри чиқолмаган Полша ушбу денгизда ҳам ўз ҳудуларига эга бўлади.
Эйпен, Малмеди ва Морено округлари Белгияга, Шлезвиг округининг шимолий қисми Данияга берилади. Мемел (Клайпеда) округи 1923 йилда Литвага берилди. Данциг (Гданск) эркин шаҳар деб эълон қилинади ва кейинчалик Полшага қўшилади.
Шунингдек, Германия ўзининг бошқа қитъалардаги мустамлакаларидан ҳам ажралади. Жумладан, Каролина, Мариана ва Маршалл ороллари ҳамда Тинч океанидаги бошқа яна бир нечта орол Японияга берилади. Жанубий-ғарбий Африка ва Танзанияни Буюк Британия, Камерун ҳамда Тогони Франция тортиб олади. Бурунди ва Руанда Белгияга берилади.
Бундан ташқари, 1921 йилда уруш зарарлари ҳисоблаб чиқилгач, ғолиблар Германияга 132 миллиард олтин марка товон тўлаш мажбуриятини қўяди. Келишувга кўра товон пулининг 52 фоизи Францияга, 22 фоизи Буюк Британияга, 10 фоизи Италияга, қолган 16 фоиз маблағ бошқа мамлакатларга тўлаб берилиши белгиланади. Товон пуллариининг охирги қисмини Германия федерал банки 2010 йил 4 октябрда тўлаб беради.
Россия амалда 1917 йил октябрда содир бўлган инқилобдан сўнг урушдан чиққани учун иттифоқчилар мағлуб давлатлардан ундириладиган товон пулидан русларга ҳисса ажратмайди.
Австрия-Венгрия ҳам урушгача кўплаб мамлакатларни қўл остида мажбуран ушлаб турган катта бир империя эди. Чехия, Словакия, Венгрия, Полша ва Руминиянинг бир қисми, Босния, Словения, Хорватия ва кўплаб бошқа катта-кичик ҳудудлар империя таркибида эди.
Урушдан сўнг империя парчалангач чехлар ва словаклар мустақил Чехословакия давлатига айланади. Венгрия ва Австрия алоҳида бўлади. Шунингдек, урушгача Австрияга тегишли бўлган бир қатор ҳудудлар Италия, Чехословакия, Руминия ва Полшага олиб берилади.
Урушдан сўнг Европанинг бир қатор мамлакатлари Германия ва Австрия-Венгрия империялари томонида туриб уришган Усмонли салтанатига ҳужум қилади. Европа давлатларининг бирлашган қўшинини енгган Мустафо Камол Отатурк янги Туркия асосчисига айланади.
1923 йилда имзоланган Лозанна шартномаси Усмонли салтанатини амалда йиқитади. Мамлакат катта ҳудудларидан айрилади. Жумладан Шимолий Африка, Яқин Шарқ, Арабистон яриморолидаги ерларидан айрилади.
Миср, Фаластин, Арабистон яримороли, Иордания, Ироқ Буюк Британия қўл остига ўтади. Сурия ва Ливан Франция мустамлакасига айланади. Эгей денгизидаги кўплаб ороллар: Лемнос, Самотраки, Лесбос, Хиос, Самос, Икария Грецияга берилади.
Биринчи жаҳон урушида Германия ва Австрия-Венгрия томонида туриб урушган яна бир мамлакат – Болгария ҳам анча ҳудудидан айрилади ва уруш ғолибларига 2,25 миллиард олтин франк миқдорида товон пули тўлайди. Ғарбий Фракия Грецияга ўтади. Жанубий Добруджа Руминияга, Македониянинг бир қисми Серб қироллигига берилади.
Россияда империя қулаши туфайли Полша, Финландия Литва, Латвия, Эстония руслар бошқарувидан қутулиб, мустақил давлатларга айланади.
Умуман олганда мислсиз вайронагарчиликлар ва бир неча ўн миллион қурбонлар бўлишига қарамасдан одамзод ўша урушдан етарли хулоса чиқармади ва орадан 25 йил ўтиб яна жаҳон урушини бошлади…
