«Ижтимоий тармоқлар болалар учун зарарли». Бу – АҚШнинг Калифорния, Кентукки ва Ню-Мексико штатларида бўлиб ўтган шов-шувли суд ишларида чиқарилган кескин ҳукм эди. Кремний водийси (Silicon Valley) мисли кўрилмаган даражада ҳукмрон бўлиб турган бир пайтда, унинг энг машҳур ишланмаларидан бири – Meta'нинг маҳсулотлари ўзига жалб қилиш хусусиятига ва суд даъволарига эга.
Бугун, 18 август куни Калифорниянинг Окленд шаҳрида ижтимоий тармоқларга оид сўнгги суд иши бўйича очиқ эшитувлар бошланади. Калифорния ва бошқа штатлар Facebook ва Instagram эгаси — Meta компаниясига қарши даъво қўзғатган. Улар компания «ёшлар ва ўсмирларни жалб қилиш, уларнинг эътиборини тортиш ва охир-оқибат ўзига боғлаб қўйиш учун кучли ва мисли кўрилмаган технологиялардан фойдалангани»ни даъво қилмоқда. Meta эса бу айбловларни рад этмоқда.
New York Times'нинг ёзишича, аммо ижтимоий тармоқлар ва экранга қарамлик бўйича Кремний водийсидаги бир қатор раҳбарларининг ўзларида ҳам муаммо бор. Хусусан, нашр дунёнинг энг қудратли IT компаниялари раҳбарлари ўз оиласи ва фарзандларини қандай қилиб рақамли қарамликдан асраши ҳақидаги маълумотларни жамлади.
Марк Цукерберг
«Мен умуман олганда, болаларим узоқ вақт телевизор ёки компьютер қаршисида ўтиришларини хоҳламайман», деганди Meta бош директори Марк Цукерберг. «Одамлар билан мулоқот қилиш яхши, аммо контентни пассив равишда истеъмол қилиш, «шунчаки битта видеодан бошқасига ўтиш» – «бир хил ижобий фойда» бермайди, деб тушунтирганди у.
2017 йилда Цукербергнинг иккинчи фарзанди туғилганда, рафиқаси билан қизига очиқ хат ёзган. Улар номада «ташқарига чиқиш ва ўйнаш учун вақт ажратиш муҳим»лигини таъкидлашган. Гулларни ҳидлашга ва баргларни теришга эътибор қаратган. Аммо, хатда рақамли технологиялар ҳақида ҳеч нарса тилга олинмайди.
Нашрнинг ёзишича, Цукерберг каби етакчилар ўз оилалари ҳақида тез-тез гапирмайди. Аммо гапирганда эса технологияларга нисбатан эҳтиёткорликларини очиқ намоён қилишади. Уларнинг фарзандлари учун технологиялар – ўқитувчи, энага, барча мақсадлар учун чалғитувчи ва бориб-бориб доимий ҳамроҳ каби рол ўйнамайди. Технология гўё уларнинг ҳаётида деярли йўқдек.
Раҳбарларнинг бу каби изоҳлари одатда ўйлаб ўтирилмасдан айтилади ёки бир лаҳзалик ҳолатни акс эттиради. Масалан, Цукерберг ҳам фарзандлари ҳақида етти йил олдин гапирган ва шундан бери деярли ҳеч нарса демаган. Meta вакили ҳам ҳозирда бу мавзуга изоҳ бермаган.
«Ҳафтасига бир ярим соат» экран вақти
Facebookʼнинг биринчи ташқи инвестори ва узоқ йиллик бошқарув кенгаши аъзоси Питер Тил бир неча йил олдин 3,5 ва 5 ёшда бўлган фарзандлари учун экранга қараш вақтини «ҳафтасига бир ярим соат» билан чеклаганини айтганди. У 2024 йилдаги фестивалда буни тилга олганида, томошабинлар ҳайратда қолишган.
Чунки, кўпчилик ўша ёшдаги болалар 1,5 соатлик вақтини – бир кун ёки ҳатто бир тонгнинг ўзидаёқ экранга қараб ўтказишади. Тил эса ўзини Кремний водийсидаги одатий ота-она деб таъкидлаган:
«Эҳтимол, IT соҳасида ўз оилалари учун худди шунга ўхшаш ишни қиладиган одамлар кўпдир. Бу сизда баъзи саволларни келтириб чиқариши мумкин», деганди Тил. Аммо, у ҳам кейинроқ NYT электрон почта орқали юборган саволларга жавоб бермади.
«Қурол сотувчилар ўз болаларига мина бермайди»
Йиллар давомида IT раҳбарларининг огоҳлантиришлари ва эҳтиёткорликлари йиғилиб борди. «Биз болаларимизга 14 ёшга тўлгунича мобил телефон бермадик,» деган эди Microsoft ҳаммуассиси Билл Гейтс.
Google раҳбари Сундар Пичайнинг ўғли 11 ёшда бўлганида у «ҳали ҳам телефонга эга эмас»лигини таъкидлаган: «Бизда телевизорга эркин рухсат йўқ», дея қўшимча қилганди у.
Apple раҳбари Тим Кук эса жиянининг ижтимоий тармоққа киришига рухсат бермаслигини айтганди. Ҳозирги вақтга келиб бу тақиқлар – маданий клишега (ҳамма тушунадиган ва қолиплашган фикрлар) айланган.
Масалан, америкалик ижодкорлар яратган «Жасорат» (The Audacity) номли сериалда Кремний водийсидаги зиёфатда бир қиз боланинг қўлида смартфон борлигига ҳайрон қолади. «Қурол сотувчилар ўз болаларига миналар бермайди», деб тушунтиради у.
«Паст технологияли муҳитнинг фойдаси»
Snapchat бош директори Эван Шпигел юқори технологияли фирмани бошқаришдаги ўз муваффақиятини – уйидаги паст технологияли муҳит билан изоҳлайди. 1990 йилларда ўсган Шпигелга «деярли ўсмир бўлгунча» телевизор кўришга рухсат берилмаган. У охир-оқибат бу яхши эканини тушуниб етди. «Мен кўп вақтимни шунчаки нарсалар ясашга ва китоб ўқишга сарфлардим», дейди у.
Шпигел бу анъанани давом эттиришга ҳаракат қилди: 2018 йилдаги интервюсида 7 ёшли фарзанди учун ҳафтасига атиги 90 дақиқа экран вақти ажратилганини айтди. Ҳозирда унинг тўрт нафар фарзанди бор.
Шпигелнинг апрелдаги чиқишида айтишича, 2 ёшли фарзанди учун экран вақти «деярли нол»га тенг. «Биз асосан у билан бирга китоб ўқишни, ўйнашни, ташқарини ўрганишни ва шунга ўхшаш нарсаларни хоҳлаймиз. 6 ва 7 ёшли болаларга камдан-кам ҳолларда кино кўришларига рухсат берамиз. Аммо булардан ташқари биз уларга телефон ёки шунга ўхшаш нарсаларни бермаймиз. Лекин, 15 ёшли фарзандим "технологияга тўлиқ шўнғиган», дейди Snapchat раҳбари.
Зерикиш ва хавотирлар ҳақида
2006 йилда YouTube ҳаммуассиси бўлган Стив Чен ўтган йили Стенфорддаги талабаларга маъруза ўқиди. У ўшанда фарзандлари охир-оқибат «15 дақиқадан узоқроқ нарса кўра олмайдиган бўлиб қолишидан» хавотирда эканлигини айтганди.
«Замонавий рақамли муҳит болаларни - ҳамма нарса 280 белгидан иборат твит ёки қисқа форматли видеоклип шаклида қисқача бўлишини кутишга ўргатади», деганди Чен. Унинг мақсади болаларига «ишлар қандай қилиб секин ва машаққатли йўл билан қилинишини» билдириш ва ўргатиш.
Open AI бош директори Сем Алтман эса янги ота сифатида ўзининг технологияга нисбатан муносабати тобора чидамлироқ бўлиб бораётганини таъкидлаган. AI ва фарзанди масаласида: «ўғлимнинг AI билан гаплашишига қачон рухсат беришимни билмайман, лекин бу ишни эрта эмас, кечроқ қилишни афзал кўрардим», дейди Алтман.
Бошқа IT раҳбарлари сингари Алтман ҳам болалигида тез-тез зерикканини ва ўша пайтда буни ёмон кўрганини қўшимча қилди. Унинг айтишича, аслида бу зерикишлар «жуда қимматли» бўлган. Энди унинг ўзи фарзандини тупроқ-лой ўйнаши учун кўчага чиқаришни интиқлик билан кутмоқда.
Google ёнида телефонларсиз мактаб
Google бош қароргоҳидан 3 км узоқликда жойлашган Валдорф мактабида (Waldorf School of the Peninsula) телефонлар тақиқланган. «Телефоннинг йўқлиги – чалғимасликни, ижтимоий тармоқлардаги хавотирнинг йўқлигини ва доимий таққослашлар бўлмаслигини англатади. Шунчаки ҳақиқий болалик», деб тушунтиради мактаб ўз веб-сайтида. Валдорфдаги ҳақиқий болаликнинг нархи — йилига 47 500 долларгача боради.
NYT'га кўра, мактабдаги бошқарув кенгашининг бир қанча аъзолари профессионал равишда сунъий интеллект билан шуғулланишади. Аммо мактабда «инсон таълими» фойдасига машинали ўқитиш минимал даражага туширилган. Мақсад — келажак элитасини аниқ фикрлашга ўргатиш.
«Машиналар вазифаларни оптималлаштириб, қарорларни автоматлаштиряпти. Шундай пайтда бизнинг битирувчиларимиз 2030 йил ва ундан кейинги даврларда етакчиликни белгилаб берувчи инсонийлик қобилиятларини ривожлантирмоқда», дейилади мактаб хабарида.
«Технология соҳасидаги одамлар буни бошидан тушуниб етган кўринади», дейди рассом ва китоб сотувчиси Мара Фат. Нашр билан гаплашган Мара хоним 20 йил олдин Сан-Франсискодаги Upper Haight маҳалласига дастурчилар кўчиб кела бошлаганини эсга олади:
«Барча қўшниларимиз шу компанияларда — Facebook, Google ва Appleʼда ишлашар эди. Уларнинг ҳеч бири ўз болаларига ҳар қандай экранлар билан ўзаро алоқа қилишга рухсат бермасди. Уларнинг барчаси бу нарсалар қанчалик қарамлик келтириб чиқаришини ва ўз фарзандларини қандай ҳимоя қилиш кераклигини билишарди», дейди у.
