Икки партия вакилларидан иборат АҚШнинг 29 та штати Meta устидан судга даъво аризаси киритган. 2023 йилда бошланган суд жараёнларида даъвогарлар эҳтимолий ўнлаб миллиард доллар миқдорида жарима ундиришни ҳамда Meta’нинг бизнес юритиш услубини ўзгартиришни талаб қилмоқда.
Даъвогарлар ким ва улар нима хоҳлайди?
Калифорния, Колорадо, Кентукки ва Ню-Жерси каби 4 етакчи штат вакиллари Meta компаниясини – «ёш фойдаланувчиларни ўзига жалб қилиш учун Facebook ва Instagramʼни атайлаб шундай лойиҳалашда, уларда ташвиш, депрессия ва ҳатто ўз жонига қасд қилиш ҳолатларини кучайтиришда» айбламоқда. Шунингдек, айбловлар қаторида «платформалар хавфсизлиги борасида истеъмолчиларни чалғитиш» ҳам бор. Барча 29 та штат расмийлари эса Meta’ни «болаларнинг шахсий маълумотларини нотўғри тўплаш ва улардан фойдаланиш орқали федерал қонунларни бузганликда» айбламоқда.
18 август куни Калифорния штатининг Окленд шаҳридаги федерал судда дастлабки эшитувлар бошланди. Reuters’нинг ёзишича, экспертлар ушбу жараённи ижтимоий тармоқларнинг ёш фойдаланувчиларга таъсири бўйича шу пайтгача бўлган энг йирик ҳуқуқий синов деб атамоқда.
Асосий даъвогар штатлар Meta’дан Facebook ва Instagramʼни тубдан ўзгартиришни талаб қилмоқда. Жумладан:
- лайклар сонини кўрсатишни бекор қилиш;
- янги постларни кўришга ундайдиган чексиз варақлаш (infinite scroll) функциясини олиб ташлаш;
- ёш фойдаланувчилар учун вақт чекловларини ўрнатиш;
- 13 ёшгача бўлган болаларни тармоққа кирмаслигини таъминлаш учун чекловлар жорий этиш талаб қилинмоқда.
АҚШ Федерал қонунчилигига кўра, федерал суд залларидан радиоэшиттириш бериш ёки фото/видео тасвирга олиш тақиқланади. Бу судланувчилар, гувоҳлар ва ҳакамлар ҳайъати аъзоларининг шахсий хавфсизлиги ҳамда дахлсизлигини ҳимоя қилиш учун кўзда тутилган. Шу боис, Meta компаниясига қарши ўтказилган маҳкамада ҳам фотосуратлар ўрнига чизилган расмлардан — суд эскизларидан фойдаланилмоқда.
Айблов томонининг далиллари
Калифорния бош прокурорининг ўринбосари Меган O'Нил саккиз кишидан иборат ҳакамлар ҳайъатига Meta’нинг бизнес модели тушунтиришга ҳаракат қилди. Унга кўра, Meta «фойдаланувчиларни қармоғига илинтириш, уларни имкон қадар узоқ вақт ушлаб туриш, маълумотларини йиғиш ва кейин ҳақиқатни жамоатчиликдан яшириш»дан иборат тизимда ишлаган.
Калифорниянинг етакчи юристи ўзининг кириш сўзида Meta томонидан ушбу иш доирасида тақдим этилган миллионлаб ҳужжатлардаги маълумотларга таянган. Улар орасида ички тадқиқотлар, ходимларнинг электрон хатлари ва бевосита Цукерберггача етиб борган чат ёзишмалари бор.
Бошқа бир тадқиқотда эса, Meta шуни аниқлаган: «тизимда ўтказиладиган вақтни кўпайтириш учун ишлаб чиқилган маҳсулот функциялари ўз табиатига кўра – инсон фаровонлигига зиддир. [Улар] одамларнинг ҳаётига мазмун қўшадиган машғулотларга эътибор қаратиш қобилиятини тортиб олади», дея ҳужжатдан иқтибос келтирмоқда BBC нашри.
Калифорния штати юристига кўра, Meta Instagramʼда 11 ва 12 ёшли «миллионлаб» болалар борлигини аниқлаган. Аммо компания «уларни тармоқдан узоқ тутиш учун деярли ҳеч нарса қилмаган».
Эҳтимолий салбий таъсирлардан хабардор бўлишига қарамай,Meta айнан ёшларни нишонга олган. «Meta бола иловадан қанчалик эрта фойдаланишни бошласа, шунча яхши эканлигини англаб етган», деди О'Нил. У, шунингдек, штатлар Meta’ни ёпиб юборишга уринмаётгани, ижтимоий тармоқлар «айрим одамлар учун маълум манфаатларга эга» эканлигини қўшимча қилди.
Бехар ҳакамлар ҳайъатига Metaда – 13 ёшгача бўлган болалар тармоқда эканлигини назорат қилишда «сўрама, айтма» ёндашувини қабул қилинганини айтди.
«Релслар, қисқа метражли видеолар каби кўплаб маҳсулотлар дунёга тақдим этилди. Уларни дастлаб қандай татбиқ этишда хавфсизлик масаласи ҳисобга олинмаган», деди Бехар.
Meta айбловларни рад қилди
Meta’нинг юристларидан бири Пол Шмидт баъзи ижтимоий тармоқ фойдаланувчилари қийинчиликларга дуч келиши борасида «ҳеч қандай баҳс йўқ»лигини айтди. Бироқ тадқиқотлар – ўсмирларнинг ижтимоий тармоқлардан фойдаланиши ва уларнинг саломатлиги ёмонлашуви ўртасида аниқ боғлиқлик йўқлигини кўрсатганини таъкидлади.
У, шунингдек, Meta бош директори Марк Цукерберг компаниянинг «ўз хизматларини хавфли қилишни эмас, балки уларни яхшилаш ниятида эканлиги»ни айтиб ўтди.
«Улар агар одамларга ўз хизматлари ёқмаса, бизнес муваффақиятга эришишига ишонишмайди», деган Шмидт судда.
Калифорния юристи Meta ўз платформалари ўсмирларнинг руҳий саломатлигига зарар етказишини билганлигини айтган бўлса, Meta эса қанчадан-қанча ўсмирлар тармоқдан ижобий таассурот олгани эътибордан четда қолдирмасликни сўради.
Ҳукм қандай бўлиши мумкин?
Нашрнинг ёзишича, ҳакамлар ҳайъати маслаҳат характеридаги ҳукм чиқариши кутилмоқда. Бироқ Meta’нинг жавобгарлиги бўйича сўнгги қарорни АҚШ округ судьяси Ивонн Гонсалес Рожерс қабул қилади. Агар у Meta’ни айбдор деб топса, Рожерс жарималар қўллаши ҳамда Facebook ва Instagramʼга қатъий ўзгартиришлар киритишни буюриши мумкин.
Meta’нинг таъкидлашича, жарималар қиймати 1,4 триллион долларгача етиши мумкин. Бу эса Кремний водийсидаги ушбу компаниянинг умумий бозор қийматига яқин сумма. Ўтган ҳафтадаги тингловда бош прокурорлар бу сумма 200 миллиард долларга яқин бўлишини айтганди. Яъни Meta’нинг тахминан уч йиллик соф фойдасига яқин сумма.
Суд жараёни яна олти ҳафта давом этиши режалаштирилган. Унда Цукербергнинг ўзи ва Instagram раҳбари Адам Моссери ҳам кўрсатма бериши кутилмоқда. Сешанба кунги процессдан кейин Meta акциялари нархи пасайди ва савдолар якунида 4,4 фоизга тушиб кетди.
Ташқаридаги намойишлар ва суд даъволари
Суд жараёни бошланганда биноси ташқарисида Meta’нинг баъзи танқидчилари ҳам йиғилганди. Улар орасида Мери Роди ҳам бор эди. Родининг сўзларига кўра, 2021 йилда унинг 15 ёшли ўғли Facebookʼда ёвуз ниятли кимсанинг қурбони бўлганидан сўнг ўз жонига қасд қилган. Роди бу ҳолатни «болалар ўрнига корпорацияларни ҳимоя қиладиган тизимнинг олдиндан айтиш мумкин бўлган натижаси», деб ҳисоблашини билдирди.
2021 йилда компания сирларини фош қилган Френсис Хауген АҚШ Сенати қўмитасига Meta ўз маҳсулотлари болалар учун хавфли эканлигини айтганди. Унинг даъвосига кўра, Meta маҳсулотларини қандай қилиб хавфсиз қилишни билади, аммо кўпроқ фойда олиш мақсадида бу борада ҳеч нарса қилмайди. Сенатда айнан шу даъволар янграганидан икки йил ўтиб ҳозирги суд жараёнлари бошланди.
Бугунга келиб, Meta ва бошқа ижтимоий тармоқ компаниялари, жумладан Snapchat, TikTok ва YouTubeʼнинг бошқарувчи компаниялар – уларнинг маҳсулотлари ёш фойдаланувчиларга зарар етказиш-етказмаслиги юзасидан минглаб суд даъволарига дуч келмоқда.
