Жамоатчиликка ўзини кўрсатмайдиган, Қандаҳорда яшаши айтиладиган “Толибон” етакчиси Ҳайбатуллоҳ Охундзода диний-мафкуравий сиёсатнинг ортодоксал характерини белгилайди ва қуролли тузилмаларни ўз назоратида ушлайди. Кобулда эса ички ишлар вазири Сирожиддин Ҳаққоний ва унга яқин доиралар мамлакатдаги танг аҳволни ўнглаш учун иқтисодий имкониятларни кенгайтириш ва халқаро изоляциядан чиқишга кўпроқ урғу бермоқда.
“Толибон” ҳаракати Афғонистонда ҳокимиятни эгаллаганига 5 йил тўлди. Kun.uz'нинг жонли эфирдаги “Геосиёсат” дастурида сиёсий таҳлилчилар қўшни мамлакатдаги ҳокимият бошқарувида энг кўп кўзга ташланаётган ҳолат – Қандаҳор ва Кобул ўртасида вақти-вақти билан тилга тушиб турадиган қарама-қаршилик ҳақида сўз юритди.
— “Толибон” гуруҳи ичида Ҳайбатуллоҳ Охундзода ва Сирожиддин Ҳаққоний қарашларидаги тафовутлар қанчалик жиддий?
Ҳамза Болтаев: “Толибон”да мафкуравий масалалар, миллий иқтисодиётни ривожлантириш ва ташқи сиёсатга муносабат борасида муайян ички тафовутлар мавжуд. Мафкуравий ва ички сиёсат масалаларида Қандаҳорнинг роли устун. Бунинг асосий сабаби – “Толибон” ҳаракатининг ғоявий асосчилари ва унинг асосий раҳбарларининг катта қисми айнан шу ҳудуддан чиққани ҳамда ҳозирда ҳам ҳаракатнинг юқори лавозимларини эгаллаб турганидир. Шу боис давлатнинг мафкуравий қиёфаси, идентификацияси ва ички сиёсатининг асосий йўналишларини белгилашда Қандаҳор катта таъсирга эга.
Бугунги “Толибон”нинг давлат қурилиши фундаментал исломий ғояларга асосланган. Бу ёндашув қабила-уруғчиликдан кўра, исломий тамойилларга таянган давлатчилик моделини шакллантиришга қаратилган. Мазкур мафкуравий сиёсатни амалга ошириш ва уни мамлакат бўйлаб таъминлаш учун хавфсизлик тизими устидан қатъий назорат ўрнатилган. Афғонистонда хавфсизлик, разведка ва мудофаа тузилмалари ана шу сиёсатнинг асосий таянчи ҳисобланади. Бу жиҳатдан Қандаҳорнинг таъсири айниқса кучли. “Толибон”нинг қуролли кучлари ва хавфсизлик тизимида хизмат қилаётган мужоҳидларнинг катта қисми ғоявий жиҳатдан Қандаҳорга таянади.
Ҳатто Кобулдаги ҳукумат идоралари, жумладан Ташқи ишлар вазирлиги биноси ёки шаҳардаги назорат пунктларида ҳам хавфсизликни таъминлаётган кучлар Қандаҳордан тайинланиши Қандаҳорнинг бу борадаги таъсирини кўрсатади.
Шунинг учун мафкуравий сиёсат ва хавфсизлик масалаларида Қандаҳор ҳал қилувчи мавқега эга. Бироқ бу ҳолатни Қандаҳор “ғоявий пойтахт”, Кобул эса “сиёсий пойтахт” деган оддий икки қутбли модел билан изоҳлаш тўғри бўлмайди. Масаланинг моҳияти шундаки, “Толибон” ичида мафкуравий устуворлик билан прагматик бошқарув эҳтиёжлари ўртасида мувозанат мавжуд. Айниқса, ташқи сиёсат ва миллий иқтисодиётни ривожлантириш масалаларида прагматик ёндашув тарафдорларининг таъсири кучли. Бу йўналишда Кобулнинг позицияси муҳим аҳамият касб этади. Чунки “Толибон”нинг ҳокимиятда узоқ муддат қолиши ва ўз легитимлигини таъминлаши фақат мафкуравий устунлик билан чекланмайди. Иқтисодиётни ривожлантириш, молиявий ресурсларни топиш, ташқи савдони йўлга қўйиш ва халқаро ҳамкорларни танлаш зарур.
