«Ҳали ҳам СССР меъёрлари билан ишланяпти»: “Нима дард?”да йўл қурилишидаги сифат ҳақида суҳбат
|11:5979510 мин
Нега янги асфалт қилинган йўл орадан кўп ўтмай яна таъмирталаб бўлиб қолади? Муаммо асфалт сифатидами, йўлнинг асосидами ёки уни қуриш ва назорат қилиш тизимидами? Йўл қурилиши соҳасида қандай нормативлар амал қиляпти?
«Нима дард?» подкастининг навбатдаги меҳмони, йўл қурилиши бўйича мутахассис Зиёдулла Баҳромов Ўзбекистон йўлларининг асосий муаммолари, эски меъёрлар, қурилиш маданияти, янги технологиялар ва йўлларни қайта-қайта таъмирлаш ўрнига уларнинг хизмат муддатини узайтириш имкониятлари ҳақида гапирди.
Йўл — фақат асфалт эмас
Одатда йўлнинг сифати ҳақида гап кетганда, одамлар унинг кўзга кўринадиган қисми — асфальт қопламасига қарайди. Йўл текис бўлса — яхши, чуқур ёки тўлқинлар пайдо бўлса — сифатсиз қурилган, деган хулосага келинади.
Зиёдулла Баҳромовга кўра, аслида йўл анча мураккаб муҳандислик иншооти. У тупроқдан бошланиб, бир нечта асос ва қоплама қатламларидан ташкил топади. Шунинг учун юқори қатламни янгилашнинг ўзи муаммони ҳал қилмаслиги мумкин.
«Агар йўл асосини тўғри танласак, устки қатламини тўғрилаб қўйиш мумкин. Агар асос нотўғри танланган бўлса, устини тўғрилаб қўйсак, ўзимизни ўзимиз алдаган бўламиз. Маълум вақтдан кейин у барибир бузилади», — дейди мутахассис.
Унинг тушунтиришича, светофорлар яқинида асфальтнинг тўлқинсимон бўлиб қолиши ёки йўлда бўйлама ва кўндаланг деформациялар пайдо бўлиши ҳам фақат устки қоплама билан боғлиқ эмас.
Шу сабабли ҳар бир йўлга бир хил, тайёр қолип асосида ёндашиш нотўғри. Йўлнинг вазифаси, ундан ўтадиган транспорт интенсивлиги, оғир юк машиналари сони, тупроқ ва иқлим шароити ҳисобга олиниши керак.
Битта юк машинасининг таъсири минглаб енгил машиналарга тенг бўлиши мумкин
Ўзбекистон иқтисодиёти ўсгани сари транспорт ҳаракати ҳам кўпаймоқда. Ишлаб чиқариш ҳажмининг ортиши хомашё ва товарларни ташиш, одамларнинг ҳаракатланиши ва оғир юк транспортларининг қатнови кўпайишини англатади.
Бу ерда оғир транспорт алоҳида аҳамиятга эга. Мутахассис суҳбатда битта катта юк машинасининг йўлга туширадиган юки жуда кўп енгил автомобиллар таъсирига тенг келиши мумкинлигини таъкидлайди.
Шунинг учун йўлни фақат бугунги транспорт оқими учун эмас, келажакдаги юклама ва иқтисодий ўсишни ҳисобга олган ҳолда лойиҳалаш муҳим.
Мавзуга оид
Йўлнинг асосий душмани — сув
Ўзбекистон иқлими йўллар учун алоҳида синов. Қишда ҳаво кечаси совиб, сув музлаши, кундузи эса ҳарорат кўтарилиб муз эриши мумкин. Бу жараён такрорланган сари йўл конструкциясига таъсир қилади.
«Сув — йўлнинг асосий душмани», — дейди Баҳромов.
Шунинг учун йўлда сув тўпланиб қолмаслиги, унинг қиялиги тўғри ҳисобланиши, сувни чиқариб юборувчи тизимлар ишлаши муҳим. Асфальтнинг ўзи қанчалик сифатли бўлмасин, сув йўлнинг пастки қатламларига кирса, конструкция аста-секин заифлашади.
Демак, яхши йўл деганда фақат текис асфальт эмас, дренаж, йўл асоси, материаллар, қоплама ва эксплуатация бир бутун тизим сифатида қаралиши керак.
Эски асфальт — чиқинди эмас, «тилла»
Подкастда муҳокама қилинган энг қизиқ масалалардан бири — таъмир пайтида қириб олинадиган эски асфальт тақдири.
Баҳромов уни «тилла нарса» деб атайди. Чунки эски асфальтни ташлаб юбориш ўрнига қайта ишлаб, янги йўлнинг асосида ишлатиш мумкин.
Бу технология йўл қурилиши харажатларини оптималлаштириш билан бирга, конструкциянинг эластиклигини оширишга ҳам хизмат қилиши мумкин.
Мутахассиснинг айтишича, бундай қайта ишлаш — ресайклинг технологияси Ўзбекистон учун нисбатан янги. Унинг пилот лойиҳалари Оқтош ва Паркентда синаб кўрилган.
Оқтошда қилинган йўл икки йил давомида ёз ва қиш мавсумларидан ўтган ва суҳбат вақтидаги ҳолатига кўра, қопламаси равон сақланган. Паркентдаги тажрибада эса йўл асоси бир йил давомида устки қопламасиз қолдирилган ва шунга қарамай, натижа ижобий баҳоланган.
Ҳозир Қашқадарёдаги 11 километрлик йўлда ҳам шу технологиядан фойдаланиш кўзда тутилган. Баҳромовнинг айтишича, дастлабки икки километри янги усулда қурилган ва кейин лойиҳага ўзгартиш киритилиб, қолган қисмини ҳам шу технологияда давом эттириш белгиланган.
«Қурилиш маданияти» нима?
Суҳбатда бир неча марта «қурилиш маданияти» тушунчаси тилга олинади.
Баҳромовнинг фикрича, йўл қурилишида муайян санани биринчи ўринга қўйиб, объектни ҳар қандай ҳолатда шу муддатга битиришга уриниш сифатга таъсир қилиши мумкин.
Аммо бу муддат керак эмас дегани ҳам эмас. Муддат бўлмаса, қурилиш чўзилиб кетиши мумкин.
Шунинг учун қурилиш маданияти — сифат ва муддат ўртасида тўғри мувозанат топиш, ҳар бир объектни олдиндан тадқиқ қилиш, ҳисоб-китоб ва синовлар ўтказиш, ҳар бир босқичга малакали мутахассисларни жалб этишдир.
Бошқача айтганда, «фалон санага битиши шарт» деган ёндашувдан ташқари «қандай сифатда битиши керак?» деган савол ҳам бирламчи бўлиши лозим.
СССРдан қолган меъёрлар ва янги иқтисодиёт
Мутахассис йўл соҳасидаги яна бир муаммо сифатида амалдаги меъёрларнинг бир қисми ҳали ҳам совет даврида шаклланганига эътибор қаратади.
Унинг фикрича, иқтисодиёт, транспорт воситалари ва йўлларга тушаётган юк ўзгарган бир пайтда меъёрлар ҳам шу ўзгаришларга мослашиши керак.
Бунинг учун хорижий стандартларни шунчаки кўчириб олиш эмас, балки уларни Ўзбекистоннинг иқлими, тупроғи, тоши, қуми ва бошқа маҳаллий шароитларга мослаштириш зарур.
«Бошқа давлатнинг сувини, тошини, қуми ёки тупроғини олиб келиб қўя олмаймиз. Демак, технологияни ўзимизга мослаштиришимиз керак», — дейди у.
Мутахассиснинг фикрича, бу жараёндаги асосий муаммолардан бири — тезлик. Илмий-тадқиқот институтлари ва соҳа мутахассислари бу йўналишда ишлаяпти, аммо янги ёндашувларни жорий этиш суръатини ошириш мумкин.
Бунинг учун буюртмачи, лойиҳачи, лаборатория, қурилиш ташкилоти ва қарор қабул қилувчилар ўртасидаги мувофиқликни кучайтириш зарур.
Арзон қурилган йўл охир-оқибат қимматга тушиши мумкин
Подкастдаги асосий ғоялардан бири йўлнинг дастлабки нархи билан унинг бутун хизмат давридаги харажатини фарқлаш зарурлиги ҳақида бўлди.
Арзонроқ технология танлаб йўл қуриш дастлаб маблағни тежагандек кўриниши мумкин. Аммо йўл тез бузилиб, уни қайта-қайта таъмирлашга тўғри келса, якунда харажат кўпроқ бўлади.
«Агар бир ечим қурилиш бошида арзонроқ бўлса-ю, кейин тез-тез таъмирлашни талаб қилса, узоқ муддатда у бизга қимматроққа тушиши аниқ», — дейди Баҳромов.
Шу маънода мутахассис «энг арзон йўл — сифатли йўл» деган тамойилни илгари суради.
Бу энг қиммат материал ва технологияларни танлаш керак дегани эмас. Аксинча, ҳар бир объектни диагностика қилиб, айнан ўша йўл учун оптимал конструкция ва технологияни танлаш керак.
Асфальт ишлаб чиқариш ҳам катта энергия талаб қилади
Суҳбатда йўл қурилишининг энергия сарфи масаласига ҳам тўхталинди.
Баҳромовнинг айтишича, анъанавий асфальт ишлаб чиқаришда энергиянинг катта қисми тошни қиздириш учун сарфланади. Шунинг учун барча жойда бир хил технологиядан фойдаланиш ўрнига, вазифасига қараб бошқа усулларни қўллаш мумкин.
Масалан, айрим технологияларда тошни қиздириш талаб қилинмайди. Бу энергия сарфини сезиларли камайтириши мумкин.
Бироқ бу классик асфальтдан воз кечиш керак дегани эмас. Унинг ҳам ўз ўрни бор. Асосий масала — керакли жойда керакли технологияни ишлатиш.
Йўл соҳасига янги авлод муҳандислари керак
Йўл қурилиши битта касбдан иборат эмас. Бу соҳада лаборатория мутахассислари, геодезистлар, конструкторлар, кўприк ва туннел муҳандислари, йўл ҳаракати хавфсизлиги бўйича мутахассислар ва бошқа кўплаб йўналишлар мавжуд.
Баҳромов ёш мутахассисларни тайёрлашда назарий билим билан бирга амалиётга ҳам катта эътибор бериш кераклигини айтади.
Унинг фикрича, талаба институт давридаёқ реал объектлар ва тадқиқотларда иштирок этса, қайси йўналишда чуқурлашишини эртароқ тушуниб олади.
Йўл қурилишига бўлган эҳтиёж эса камаймайди. Янги транспорт коридорлари, шаҳарлар, кўприклар ва бошқа инфратузилмалар малакали муҳандисларга талабни сақлаб қолади.
Сунъий интеллект йўл қурилишида ҳам керак, аммо…
Суҳбат якунида анъанага кўра, аввалги меҳмон — IT мутахассиси Анвар Назруллаевнинг саволи берилди: «Сунъий интеллект инсоният учун эзгуликми ёки залолатми?»
Баҳромовнинг фикрича, сунъий интеллект йўл соҳасида маълумотларни таҳлил қилиш, графиклар, муддатлар ва бошқа кўп меҳнат талаб қиладиган жараёнларни енгиллаштириши мумкин.
Бироқ муҳандиснинг ўзи масаланинг моҳиятини тушунмаса, сунъий интеллектга тўғри савол ҳам бера олмайди.
Айниқса, йўл конструкциясини ҳисоблашда маҳаллий иқлим, тупроқ, материаллар ва эксплуатация шароитларини билган мутахассис ҳал қилувчи аҳамиятга эга.
Яъни сунъий интеллект муҳандисни алмаштириш эмас, унинг қўлидаги самарали восита бўлиши керак.
Кўпроқ йўл эмас, узоқ хизмат қиладиган йўл
Суҳбат якунида Зиёдулла Баҳромов йўл соҳасидаги асосий мақсадни бир фикрга жамлади: масала имкони борича кўпроқ километр йўл қуришда эмас.
«Кўпроқ йўл қуриш керак эмас. Инсонларга узоқ йиллар хизмат қиладиган, хавфсиз, қулай ва иқтисодий жиҳатдан самарали йўл инфратузилмасини яратишимиз керак», — дейди у.
Бунинг учун янги технологиянинг ўзи етарли эмас. Сифатли диагностика ва лойиҳалаш, тўғри материал танлаш, малакали кадрлар, қурилиш устидан самарали назорат ва йўл фойдаланишга топширилгандан кейинги мунтазам профилактика бир-бири билан боғлиқ бўлиши керак.
Чунки яхши йўл — фақат текис асфальт эмас. У иқтисодиётнинг ҳаракатини тезлаштирадиган, одамларнинг вақтини тежайдиган ва ўнлаб йиллар давомида хизмат қилиши керак бўлган мураккаб инфратузилмадир.
