Öqituvçi yon daftaridan: Milliy ğoya fanini öqitişda yangiça yondaşuv
|21:20 / 17.08.201625 60732 min
Özbekiston Davlat Jahon tillari universiteti öqituvçisi Behzod Qobulov öz blogida Milliy ğoya samaradorligini oşiriş yölida fanni öqitişdagi öz tajribasini bayon qilgan.
Quyida post özgartirişlarsiz qayta naşr etilgan.
Men ta'lim unday bölişi kerak, bunday bölişi kerak degan daqqiyona xohiş-istaklarni, vaysaşlarni xuş körmayman. Xuddi baxtli bölişning muayyan retsepti bölmagani kabi, ta'lim jarayonida ham qat'iy, özgarmas qoidalar yöq, deb hisoblayman. “Ixlos bilan boqqil kitob yuziga”, deydi buyuk şoir Maxtumquli Firoğiy. Ixlos bilan bilim olmoqçi bölgan talabgorga hamişa imkon, şaroit topilgan va topiladi. Bu yölga kirganning şart-şaroit talab qilişi ham, aslida nedir mahdudlikdan, fikri torlikdan darak.
Ammo masalaning boşqa tomoni – ta'limni taşkil qilişga doir qismi rostdan ham öylovga muhtoj. Ta'limni taşkil qilişda davlatning roli, uslubiy yordami, rahbarlik qilişi, kengroq qaraganda, bir qadar nisbiy holatdir. Çunki, baribir bu jarayonda öşa umumiy körsatmalar, metodologik tavsiyalar asosida fan öqituvçisi erkin, mustaqil faoliyat yuritaveradi. Mana şu nuqtada noqislik bölişi mumkin. Sohasini tuşunib-tuşunmay işlayotgan öqituvçilar, muomala layoqati çatoq murabbiylar, nazariy bilimi sust pedagoglarning ham mavjudligi, davlatning inon-ixtiyoridan taşqarida, undaylar aylanib-örgilib sermoya joylarga örnaşib olaveradilar. Ular har gal attetstatsiya va tekşiruvlardan muloyimlik bilan ötişlari, neça yillik pedagogik stajga ega bölişlari mumkin, ammo aqalli bitta öquvçi yoki talabaning qalbiga yoruğ xayollarga oşinolik hissini yuqtira olmasalar kerak.
Gap zamonaviy ta'lim haqida ketar ekan, umumiy gap-sözlardan tiyilib, aniq manzilli mulohazalarimni bayon qilmoqçiman.
Ayni paytda örindoşlik asosida Özbekiston davlat jahon tillari universitetida faoliyat körsataman. Bu maskanda törtinçi bosqiç talabalariga “Milliy ğoya: asosiy tuşunça va tamoyillar” fanidan amaliy maşğulot (seminar) ötayapman. Asosiy kasbim jurnalist, falsafa böyiça aspiranturada öqiganman. Demak, har ikki sohani omixta qilib, talabalar bilan real muloqot qiliş imkonim bor. Jami önta guruhda 250 ga yaqin talabalar bilan (Uçinçi ingliz tili va roman-german fakulteti talabalari) bevosita işlayman, fikrlaşaman. Ha, aynan fikrlaşaman...
Ilk marta darsga kirganimda, talabalarning yuzida allaneçuk bepisandlik, istehzo hissini körganday böldim. Gap şundaki, fikrimça, aslida bitiruvçi kurs talabalariga milliy ğoyadan dars ötiş mutlaqo notöğri. Bu vaqtda talabaning fikrati millat ğoyasini qabul qilarli darajada sokin, özlaştirişga moyil kayfiyatda bölmaydi. Ammo dasturga kiritilgan ekan, na iloj? Maoş kerakmi, darsingni öt, mulla Behzod! Salom-alikdan keyin ularga bitta narsani, ya'ni dars davomida “Milliy ğoya” degan sözni işlatişni ta'qiqladim. Mana şu sözimning öziyoq, ma'lum darajada, talabalarda öqituvçi şaxsiga qiziqiş uyğotdi. Çunki, men bu talabalar haqida ba'zi tafsilotlarni bilardim, çamalab körgan edim. Keling, dastlab mavjud manzaraga nazar taşlaylik.
Mavzuga oid
Birinçidan, ular, ya'ni menga termulib turgan talabalar optimistik ruhda tarbiya topgan, özini göyo öta zamonaviy hisoblaydigan, til bilgiç özimizning qoraközlar. Odatiy söroq-savollar bilan auditoriyani tinç uşlab turiş, deylik, baho qöyib bermaslikni, imtihonda qiynaşni peşkaş qilib vaqtni ötkaziş mumkindir. Lekin bu menga töğri kelmaydi. Barça işni vijdonan bajariş kerak. Çunki, dars millatga doxil. Bu xurpaygan, özibilarmon talabalarning katta hayotga yöl olişidan avvalgi, eng sönggi davolaş, profilaktika işlarini olib boraman, şunday şaraf menga yuklatildi, degan gapni öylab topdim-da, şu tariqa öz fanimga, şaxsimga içki işonçimni mustahkamlab oldim.
Ikkinçidan, kuni keça amaliyotdan qaytgan talabalarga auditoriya torlik qiladi. Ularning özaro yiğindi gaplari ham töplanib qolgani sezilib turibdi (telefonlar, partaga engaşgança piçir-piçirlar...). Özim ham keçagi talabaman. Bunday vaziyatni yaxşi tuşunaman. Yaşirib nima qildim, biz ham şunday qilganmiz... Xullas, bu vaziyatda ulardan seminarga tayyorgarlik körgan-körmaganini sörab-suriştirişim befoyda. Bu işim rasmiy körsatmalarga muvofiq kelsa-da, hayotiy jarayonga mos emas, yoş döstlarim baribir heç nima öqib kelmaganlar. Eng asosiy muammo – juda köpçilik qatori ular ham milliy ğoya haqida maxsus tayyorgarliksiz gapiraveriş, muhokama yuritiş mumkin deb öylaydilar. Sezib turibman – bu vaziyatda oçiq-oydin fikriy bahsga kirişiş mening olamşumul mağlubiyatim bilan tugaydi. Demak, boşqaça yöl tutiş lozim.
Uçinçidan, bundan taşqari ikkita taşkilotda işlayman, yana deng, öşa işxonalarda ham dublyor emas, asosiy rol ijroçisi bölişga intilaman. Xullas, dastavval seminar maşğuloti deganda bamaylixotir eşitib ötirişni, va'zxonlikdan holi jarayonni orzu qilgandim. Ammo reallik boşqaça bölib çiqdi. Oliy ta'limning közga körinmas ba'zi taşkiliy muammolari tufayli seminar maşğulotlarini ma'ruzadan avval boşlaşimga töğri keldi. Xullas, talabalarda ham, menda ham darsni şunçaki rasmiyatçilik uçun ötkazişga bahona serob edi...
Törtinçidan, rost aytganda, bizda umumiy maqsadlar yöq edi. Ular tezroq vaqt ötişini xohlaşar, men esa talabalarda imkon qadar fanga, milliy ğoyaga nisbatan hurmat tuyğusini şakllantirişni öylardim, xolos.
Beşinçidan, qölimdagi öquv qöllanma, uslubiy tavsiyalar, işçi-öquv dasturga tayansam, talabalarni ğoya, mafkura, madaniyat kabi sözlar tavtalogiyasidan “bahra” olişga mahkum etaman. Bu bilan heç bir natijaga erişib bölmaydi. Men bu adabiyotlarni qunt bilan öqib çiqqan edim. Şunday ekan, ularni asos sifatida körib, vaziyatga moslab talqin qilişni möljalladim.
Oltinçidan, rostini aytganda, talabalarda milliy ğoya tuşunçasiga nisbatan hurmat-ehtirom hissi yuzaki va ensaqotar şaklda bölib, buning uçun ularni aybdor qiliş judayam töğri emas. Ular bu mavzudagi silliq ma'ruzalarni bisyor eşitişgan, “ommaviy madaniyat” nomli yalmoğizning joriy hayotimizga juda çatoq ta'siri haqidagi qörqinçli gaplar yomğiridan zerikişgan, tarbiyaviy soat mazmunidagi turli madaniy tadbirlarga majburiy safarbarlik mobaynida özlarini uyqudan arang tiyib turişgan, “ğoya – inson tafakurida vujudga keladigan...” deya boşlanadigan zerikarli ma'ruzalarni qayerlardadir, ma'lum-noma'lum sabablarga köra köp va xöp tinglaşgan... Şunga qaramay, men bu talabalarni jabrdiyda, ruhan ezilganlar deya olmayman. Faqat qandaydir mexanizm aniq işlamagan, şu sababga köra, ular özlari istamagan kampaniyalarga jalb etilgan, xolos. Aslida bunday tadbirlar, gap-sözlar hozir har qaçongidan ham köproq aytilişi kerak. Ammo biron dorini me'yoridan ortiq iste'mol qiliş kişini muqarrar ölimga olib borişini ham aslo unutmasligimiz kerak. Mening oldimda turgan missiya şuki, qanday bölmasin ularda vatanimiz kelajagining dasturilamali bölmiş milliy ğoyaga işonç-sadoqat tuyğusini, aynan tuyğusini şakllantirişim lozim.
Xullas, şunaqa gaplar. Ilk seminar soatining mavzusi “Milliy ğoya fanining predmeti, maqsadi, vazifalari. Ogohlik tuyğusi” edi. Demak, bunday e'tibor berilişi lozim bölgan asosiy nuqta – ogohlik.
Boyagi gapni davom ettirib aytsam, salom-alikdan keyin ulardan “milliy ğoya” degan sözni özaro suhbatimizda, dars davomida işlatmaslikni talab qildim. Hamma hayron. Bir muddat sukut saqlab, ularning köziga tikka qaradim. Psixologiyaga doir qiziqişlarimdan ma'lumki, odamning qalbiga çöğ taşlaşdan avval diqqatini jamlaşga majbur qila oliş kerak. Bunda közlar hal qiluvçi ahamiyatga ega. Közingizga tik qarab, rost sözlayotgan odamga boqsangiz, u qandaydir qudrat sohibidek tassurot qoldiradi. Auditoriyaga sinovçan tikilib, taxminan beş-olti sekund sukut saqlab turdim. Agar kimdir şu paytda “Nega?” degan savolni bersa, iş tamom, taktika foyda bermagan, kuraşçilar iborasi bilan aytganda, usul muvafaqqiyatli bajarilmagan hisoblanadi. Hayriyat. Heç kim savol bermadi. Demak, men töğri bajarayapman. Keyin sokin, bir tekisda sözlaşni boşladim. Men bu sözlarni öttiz-qirq marta xayolimda qaytarib, to talabalar bilan yuzlaşgunimça, ehtimollik nazariyasining tubiga yetgança, barça kutilgan va kutilmagan holatlarni hisoblab çiqqan edim.
Sezib turganingizdek, bu kiriş nutqimda milliy ğoya degan tuşunçani hurmat qiliş majburiyat va burç ekanligini gapirib ötirmadim. Konstitutsiyaga köra, bizda davlat mafkurasi yöq. Demak, har qanday qaraşlarni majburan singdiriş şaxs erkinligiga ziddir. Demak, fan sifatida uni davlat mafkurasi ölaroq talqin qiliş milliy ğoya mohiyatini anglamaslik bölar edi. Ammo bu milliy ğoya – davlat, millat sifatida borligimiz, bor bölişimizga doir birlamçi asos. Men şu nuqtai nazarni töğri deb qabul qildim. Demak, nazariy çalkaşlikni çetga sura oldim. Talabalarga esa nazariyadan gap sotiş ayni çoğda keraksiz. Ular ğoya va mafkura haqidagi umumiy gaplar majmuini qariyb yod bilişadi.
Şunday qilib, biz suhbatlaşa boşladik. Dastlab 1945 yilning yanvaridan bir misol keltirdim. Yulian Semyonovning “Tirik qoliş buyurilgan” degan kitobini yaqinda öqib çiqqandim. Öşa kitobda bir epizod bor. Gitler asos solgan uçinçi reyxning mağlubiyati muqarrar bölib qolgan bir paytda, oddiy nemis oilasida er-xotin suhbatlaşayapti. Bu suhbatda mağlubiyat aniq ekani, tadorikni şunga yaraşa oliş kerakligi haqida xavotirlar aytiladi. Tasodifan bu gurungni eşitib qolgan farzand öz xonasiga qamalib olib, reyxsfyurerga ehtirosli, hayajonga töla maktub yozadi. Maktubda buyuk fyurerning mağlubiyatga uçraşi mumkinligi haqidagi aqlga töğri kelmaydigan, iğvogarona fikrlarni aytgan ota-onasidan şikoyat qilgan öspirin, natsional-sotsialistlar partiyasining azamat vakili sifatida ularga adolatli jazo tayinlaşni ötinib söraydi. Imperiya xalq sudi mazkur ariza asosida tergov ötkazib, şörlik ota-onani ölimga mustahiq qiladi. Ana öşa maktub tufayli uçinçi reyxning boş mafkuraçisi Gebbels şodlanadi. Maktubni qöliga olib, bizning ölmas ğoyalarimizni hayotiy aqidaga aylantirgan şunday otaşyurak yoşlar bor ekan, heç qaçon mağlubiyatga uçramaymiz, deya hayajon bilan yiğlaydi. Vaholanki, bu paytda ittifoqçilar armiyasi Berlinni havodan şturm qilayotgan, “şavkatli” fyurer ayonlari bilan yer osti bunkerida jon saqlayotgan edi.
Bu hikoyani gapirib berayotganimda talabalarning diqqati yanada qat'iyroq tarzda jamlandi. Telefonlar çetga surildi, partaga enkaygan yigit-qizlarlarning boşi kötarildi, piçir-piçirlar tindi. Savol taşladim: “Xöş, bu voqeadan qanday saboq oliş mumkin?” Yana sukunat. Demak, hammasi rejamdagidek.
Şundan keyin men ularga ta'limni taşkil etiş borasida davlatning ğamxörligini uqtira boşladim. Mening bu söz öyinlarim va öziga xos uslubimning jozibali jihati şundaki, talabalar eng sönggi xulosamni aytmagunimça, masalaning mohiyatini, eng töğri yönalişni topa olişmaydi. Men ularni göyo tiğ ustida yurişga çorlab, nozik fikrlaşga örgata boşladim.
Gap şundaki, har qanday davlatning öta tez taraqqiy etişi uçun mutaassib işçi kuçlari kerak böladi. Lekin bu holatda öşa mutaassiblar keyinçalik millatning umumsayyoraviy obrösiga doğ tuşiradi, mamlakat progressiv davlatlardan ajralib, yakkalanib qoladi. Çunki, mutaassiblik, pirovardida, ulkan talablarni yuzaga keltiradi, bunday talablar esa taraqqiyotning boşqa xalqlar bilan çambarças boğliq oğir-vazmin qonuniyatiga, asoslariga putur yetkazadi. Demak, tez taraqqiy etişning muqobil yöllarini topgan ma'qul. Tuzumga aqliy jihatdan emas, hissiy jihatdan öta sadoqatli, tarğibotning har bir gap-söziga kör-körona işonadigan yoşlarni tarbiyalaş oxir-oqibat davlatning xalqaro nufuzini tuşiradi, halokatga yetaklaydi. Mutlaqo iqtidorli va eng ziyoli xalqlardan biri – nemis millatining jahondorlik talabi bilan maydonga çiqişi; Germaniya davlatining (uçinçi reyxning) ötgan asr ikkinçi çoragida jadal taraqqiy topişi va sönişi ana öşa faktor tufaylidir.
Şu gaplarni aytib bölganimdan keyin, yana auditoriyaga qarayman. Bu gal ham jim-jitlik. Nigohlar teranlaşgan, fikrlaş onlari boşlangan. Bu manzarani körib turgan öqituvçi özini qançalar baxtli his qilişini faqat dars ötayotgan hamkasblarimiz bilsa, tuşunsa kerak.
Men ularning zehniga bu hayotiy-nazariy masalani havola qilar ekanman, voqeaning hikmatini oşkor qilişga şoşilmas edim. Çunki, ularga ozroq vaqt kerak. Yoşlar turfa öylarga borsin, eng töğri yölni topsin, işoratlar mantiğini anglasin, dedim.
Alqissa, suhbatning davomida ularga milliy ğoyani majburan singdiriş, hayotiy e'tiqodga aylantiriş va bularning barçasini majburiyat deb talqin qiliş davlatning fuqarolarga nisbatan zulm ötkazişi ekanligini uqtirdim. Agar Özbekiston ham xuddi natsistlar kabi majburiy axloq kodeksini işlab çiqib, öziga xos milliy ğoyaga oğişmay amal qilişni talab qilsa, mutassib yoşlarni tarbiyalasa, tuzilma sifatida davlatga muayyan manfaat berişi mumkinligini, lekin gumanistik qoidalarga zid kelişini, hur fikrli ziyolilardan mahrum bölişini, millatinng kelajagi xatarda qolişini uqtirdim. Şu boisdan ham bizda milliy ğoya majburiy aqidalar yiğindisi emas, aksinça, hayotni töğri taşkil qilişga yönaltirilgan, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga tayangan ğoyalar majmuidir deb tuşuntirdim. Milliy ğoya orqali mutaassib yoşlarni tarbiyalaş maqsad qilinmaganini, balki fikri uyğoq, Vatanni kör-körona emas, anglab-bilib seva olişga, yelka tutişga qodir avlodni tarbiyalaş asosiy reja ekanini tuşuntirişga harakat qildim. Davlat mafkurasi, yoşlarga majburlab singdiriladigan ğoya yöqligini, ötilayotgan fan esa ota-bobomizdan meros qolgan vatanni sevişga, qörişga, rivojlantirişga çorlaşini tuşuntirdim. Ya'ni, davlatning öz fuqarolarini muayyan maslak atrofida uyuştiriş, itdek işlatib, ğoyaqulga aylantiriş imkoniyati bölgani holda, bunday yöl tutmaganini, aksinça, yoşlarni millat, vatan kelajagiga doir progressiv fikrlar bilan oziqlantirişga harakat qilayotganini, buning uçun respublika byudjyetidan mablağ ajratilişini batafsil gapirib berdim. Demak, fanimizning nomlanişini “mamlakatimizning kelajagiga doir qaraşlar majmui” sifatida tuşuniş kerakligini, aslo “Milliy ğoya” degan maxsus bir atama sifatida tuşunmaslikni iltimos qildim. Grammatika qoidalariga moslab izohlansa, milliy ğoya sifat, aslo ot emas, dedim. Men şu nuqtai nazar orqali milliy ğoyaning bugun davlatimiz qöllayotgan şaklini ularga uqtirdim. Sözning xulosasi şu böldiki, bizga mutaassib yoşlar kerak emas, millatga ğoyalar bera oladigan, qadriyatlarimizga sodiq, ularning mohiyatini teran anglagan yoşlar kerak.
Oçiği, men milliy ğoyani şunday tuşunganman. Öqib-uqqanlarim asosida mana şu talqin eng töğrisi ekanligiga inonganman. Suhbat davomida men “milliy ğoya” degan iborani işlatmaslikka harakat qildim. “Millatimiz ğoyasi”, “Boş ğoyamiz”, “Qadriyatlarimiz majmui” tarzida gapirişga harakat qildim. Çunki, talabalar radioda, televideniyeda, matbuotda, davra suhbatlarida “Milliy ğoya” degan sözni eşitaverib, uni oddiy, xaşaki ibora deb öylay boşlaganiga işonçim komil edi. Men öz fikrlarim orqali bu tarz qaraşlarni çilparçin qilib, milliy ğoyani tuyğu darajasiga kötarişga harakat qildim. Inson onaga, yorga, bolaga bölgan muhabbatini kunda-kunora izhor qilavermagani kabi, asl tuyğularini qalbga kömib, avaylab saqlaşi kerak, deb uqtirdim. Milliy ğoya bu – özbek bolasining, Özbekistonda yaşovçi xalqlar vakillarining eng muqaddas, ğubor qönmagan tuyğusidir, degan aqidamni singdirdim. Biz şunday nuqtai nazardan yondaşib, amaliy maşğulot olib boramiz, biz şunday dars ötamiz, deb uqtirdim.
Şu sözlarni ayta turib, auditoriyadagi talabalarga nigoh taşladim. Ular endi rostmanasiga öy-fikrlar oğuşiga ğarq bölgança, köz öngimda boşqaça odamga aylangan edi. Men bu tarz uqtirişlarim tufayli fanning maqsadi va predmeti haqidagi işçi-öquv dasturida körsatilgan me'yorlarni boşqaça yondaşuv asosida bajardim.
Birinçi dars, amaliy maşğulot, talabalar seminarga tayyorgarlik körmagan, demak, bu vaziyatda, voqealarning davomida men nima qilişim kerak edi? Demak, endigi navbat, öziga xos metod asosida ularni fikrlaşga, sözlaşga çorlaş, ogohlik hissi haqidagi qaraşlarini toblaşdir.
Şunday qilib, ogohlik deganda nuqul kattaroq sumka kötargan yölovçidan şubhalanişni emas, eng avvalo köngildagi pokiza tuyğularni avaylaşni tuşuniş kerakligini aytdim. Ogohlik, tom ma'noda, yurakka doir tuşunça; özida, döstida, yaqinlarida, bolasida yoruğ xayollar borligini bilib, öşa orzu-umidlar ijobat bölişiga kömaklaşiş eng katta ogohlikdir.
Demak, darsni qanday taşkil etiş kerak? Oldinda uzundan-uzoq 45 daqiqa vaqt bor. Temirçi temirni qizdirib, işlov berişga tayyorlagani kabi men ham ötgan vaqt davomida talabalarning qalbiga ta'sir ötkazib, diqqatini jamlaşga erişdim, xolos. Eng asosiy vazifa hali bajarilmadi. Voqean, seminar maşğulotining qoidasiga binoan talabalarga muayyan baho qöyişim kerak. Baholaş uçun ularni tinglovçi emas, iştirokçi bölişlarini ta'minlaşim zarur.
Lahzalik taraddud, sokinlik paytidan foydalanib, şe'r öqişni boşladim. Xorazmlik maşhur şoir Matnazar Abdulhakimning bu şe'ri “Darsdan söng” deb nomlanadi. Şe'r öqişdan avval xonada xorazmliklar bor-yöqligini suriştirib, gapim yanada ta'sirli çiqişi uçun öşa tomonlarda Böston ismli ayolga haykal qöyilganini, buning sabibini hozir aytib berişimni bildirib qöydim. Şu tariqa şe'r öqiy boşladim.
Kimnidir koyidi çekkani uçun.
Tortib olib qöydi gugurtini ham.
Maşq daftarlarini yiğdi-da, söngra
Bir-bir sanab kördi. Yetti daftar kam.
«Har gal şunday ahvol. Uyalmaysizmi?
Kelasiz öqişmas, qiliş uçun sayr.
Bu safar ham ikki qöymay turaman,
Ertaga qolganlar topşirsinlar. Xayr».
Qiş kuni — bir tutam. Qoraygandi qoş.
Ikkilandi. Ötmak kerak, axir, qirdan.
Eri ham kelmadi olib ketişga
«Köngli sovidimi...» — vahm etdi birdan.
Hamkasb dugonasi qistovga tutib,
«Tunab keting, — dedi . — Keç bölib qoldi»
Könmadi. Qöltiqlab maşq daftarlarni
Uyga yolğiz özi yayov yöl oldi.
Ovul tugab, endi qirga çiqqanda
Oqşom quyuq edi, atrof sim-siyoh.
Yöldan qaytmoqçi ham böldi bir öyi.
«Öğlim xastalanib qoldimikan yo...»
Yuragini battar vahima bosdi,
Qamradi tundan ham battar bir qörquv.
Önqirmi, çönqirmi, örmi, qir demay
Yana ketaverdi, ketaverdi u.
Mudhiş bir şarpani ilğadi nogoh,
Razm solsa qaşqir. Qilardi ta'qib,
Esladi yirtqiçning qörqişin ötdan,
Iziga bir daftar taşladi yoqib.
Qaşqir töxtab qoldi. Söng — yana, yana,
Muallima omon topgan bu olov
Yirtqiçga berardi ilojsiz sabr.
Yölovçi — yoqardi, qaşqir — töxtardi,
Tin olardi ikkov har daftarda bir.
Yöl uzoq, tun qaro, qaşqir esa oç,
Oç yirtqiç bilarmi nadir sadoqat.
Uyga yaqin qolgan vaqtda tugadi
Muallimda daftar, qaşqirda — toqat.
Uvvos fiğon tutdi qişloqni tongda,
Zamin aza oçdi, zamon yiğladi.
Daftar topşirmagan yetti öquvçi
Hammadan ham yomon yiğladi.
Nönoq nazmim uçun afv et, xalqim,
Na olim, na fozil, na söz piriman.
Öz vaqtida daftar topşira olmay
Qolgan bolalarning biriman.
Şe'r tugadi, aniqroği faqat şu joyiga qadar öqidim. Talabalar juda ğamzada kayfiyatga çömdi. Ana endi maşğulotni boşlaymiz, dedim kutilmaganda. Şunday qilib, bir yigit va bir qizni doska yoniga çiqarib qöyib, voqealarni tahlil qilişga kömaklaşişni söradim. Yigit kişi öqituvçi ayolning eri rolini öynasa, qiz bola Böstonning dugonasi rolini bajaradigan böldi. Qolgan talabalar maktab öqituvçilari sifatida qatnaşadigan böldi. Şunday qilib, Böston öldi. Qaşqirlarga yem böldi. Ammo voqeaning yuridik jihatlari biron kimsani aybdor qilişga botinmasa ham, axloqiy tomondan jinoyat izlari borligi körinib turibdi. Demak, biz ayni paytda, auditoriyada göyo öşa maş'um voqeadan keyin maktab jamoasining yiğilişini ötkazayapmiz. Va bu yiğinga Böstonning turmuş örtoğini ham taklif qilganmiz. Men esa maktab direktori rolini vaqtinça bajarib, hammasini muvofiqlaştirib turaman. Dastlab men maktab direktori sifatida söz olib, voqeaning qançalar qayğuli bölganini, biz uçun oğir yöqotiş ekanligini aytib, kelinglar, hammasini muhokama qilamiz, fikrimça hammangizda mana bu ikki kişiga ança savollar b bölsa kerak. Qani, marhamat, savol-javoblarga ötamiz. Aytib qöyay, voqealar uyali telefonlar davridan avval boşlangan, demak, muhokamada bunga e'tiborli bölinglar, deb tayinladim. Xullas, asosiy şart – şe'rdagi detallardan taşqariga çiqmaslik.
Savollar berila boşlandi.
A) Böstonning turmuş örtoğiga
- ayolingiz keç qolganidan xavotir olib, yöl qaramadingizmi?
- bolam xastalanib qoldimikin, deb beçora yölga tuşgan. Demak, siz bolalarga befarqsiz. Uydagi vaziyatdan köngli töq bölganda şörlik şom paytida qir oşmas edi...
- ertalabgaça qanday uxladingiz? Sizda vijdon bormi?
- nega maktabga, qişloqdagi biron kişiga telefon qilmadingiz?
- köngli sovidimi deb beçora Böstonning yuragi siqilipti. Demak, siz hamkasbimizga e'tiborsiz böla boşlagansiz. Endi qaysi vijdon bilan yaşaysiz?
Xullas, şunaqa savollar bilan Böstonning erini kömib taşlaşdi. Yigit beçora dovdirab, söz topolmay qiynaldi. Auditoriyada çinakam fikriy bahs, munozara kayfiyati uyğondi. Jarayon çindan ham juda qiziqarli tus ola boşladi. Men esa maktab direktori sifatida undan javob berişni muloyim ohangda talab qildim. Yigit bir nimalar deb izoh, tuşuntiriş berdi. Nazarimda u voqeaga kirişib keta olmadi. Şunda men bir muddat yigitning örniga savollarga javob berişga harakat qildim. Ayolimning ölimiga daxlim yöqligini, hammasi taqdirdan ekanini aytdim. Bunday tarzdagi ayblovlardan keyin özimni öldirib qöyişim mumkinligini, nomusli odam ekanligimni, bolalarni taqdiriga endi faqat men mas'ul ekanimni bildirib, tinç qöyişlarini söradim.
Mantiqli bu bahonadan keyin, talabalar jimib qolişdi. Öyin vaziyatidagi hamma rolini qoyilmaqom bajara boşladi, ular yoppasiga özini vijdon azoblaridan xalos etişni közlar, qalban poklanişga harakat qilib, bahslaşar edi. Ammo baribir talabalar ayolning eriga nisbatan umumiy nafrat kayfiyatidan voz keçişmadi. Binobarin, menga ham şu kerak edi. Men şu paytdan boşlab har bir talabaning iştirokini zimdan tahlil qilib, daftarimga baholar qöyişni boşladim...
Keyin Böstonni uyiga kuzatib qöygan, uni oxirgi marta körgan kişi – hamkasb dugonasiga savollar berila boşlandi.
B) Böstonning dugonasiga berilgan savollarning ayrimlari:
- nega dugonangiz qir oşa ketayotganini köra-bila turib, uni yolğiz kuzatdingiz?
- u ketganidan keyin qöşni qişloqdagi kimgadir telefon qilib, erini xabardor qilişni söraganingizda, qirga çiqib turişini tayinlaganingizda bölar edi-ku!
- siz astoydil söramagansiz. Agarda çin qalbdan manzirat qilganingizda beçora Böston öşa oqşomda siznikida yotib qolardi.
Xullas, doska yonida turgan qiz – Böstonning dugonasi yiğlagudek ahvolda turar, özini himoya qilişga majoli qolmagan edi. Bir amallab, közlarida yoş bilan “Men bunday bölişini xohlamagan edim!..” deyoldi, xolos. Şu maşğulotni boşqa bir guruhda qöllaganimda dugona rolidagi şaddodgina qiz qişloqda svet öçgan edi, deb yuborsa böladimi? Svet öçgan, telefonlar işlamagan, sovuq kunda mehmonnavozlik köngilga siğmaydi, degan fikrlar aytildi. Xullas, turfa qaraşlar gardobida bu raundni ham yakunladim.
Keyingi körinişda Böston muallimani özini tahlil qila boşladik. Sovuqqonlik bilan, hissiyotlarga berilmay, xolis tanqidiy-tahliliy fikrlar aytişni söradim. Endi bu vaziyatda biz roldan çiqib, yana auditoriya şaroitiga qaytdik. Biz endi oddiy talabalar va öqituvçi bölib, Böston muallimaning ayançli taqdiriga doir qaraşlarimizni tökib soldik.
G) Böston muallimanig şaxsiga doir mulohazalardan ayrimlari.
- U baribir özini öylaşi kerak edi. Ortiqça, keraksiz qurbonga aylanişdan saqlanişni biliş, juda katta farosatni talab qiladi. Demak, u farosatsizroq ayol ekan.
- U eridan şubhalana boşlagan ekan. Demak, bor e'tiborini işga qaratgan, erning e'tiboridan qolgan ayol bölib çiqadi. Bunday ayollarni erkaklar xuş körmaydi. Ayol kişi hamişa ayolligini, rafiqa ekanligini unutmasligi kerak.
- Uning ölimidan keyin öşa daftar topşira olmay qolgan öquvçilar astoydil öqib, maşhur şoir, olim darajasiga çiqqan ekan. Agarda u tirik qolganida Vatanga köproq foydasi tekkan bölardi. Yana yuzlab, minglab teran fikrli şoiru olimlarni yetiştirar edi. Demak, ayni hosil beradigan, şogirdlar tayyorlaydigan yoşda vafot etgani davlat uçun, ta'lim tizimi uçun yöqotiş. Bu vaziyat uçun ham Böstonning özi qay bir jihatdan aybdor. Bunday odamlar Vatan uçun özini saqlaşni bilişi kerak.
- Böston farzandlari oldidagi burçlarini yaxşi anglamagan körinadi. Farzand uçun onalar hamişa kerak. U dars soatlarini avvalroq kunduzgi soatlarga ötkazişni sörab, ma'muriyatga murojat qilsa bölar edi.
Ana şunaqa gaplar... Yonib, hayajon bilan fikr bildirayotgan talabalarning aksariyati yoş kelinçaklar, kelinlik arafasida turgan böysara qizlar edi. Yigitlar ham şu alpozda – xullas, oila qurgan, quriş arafasida turgan yoş-yalanglar...
Dars vaqti tugaşiga olti-yetti daqiqa vaqt qoldi. Ötgan vaqt mobaynida iştirokçilarni töğri fikri, öziga xos yondaşuvini inobatga olib baholab boraverdim. Ammo yana eng asosiy gapni, voqeaning hikmatini, pirovardi, ayni holatning milliy ğoyaga, ogohlik hissiga neçoğlik aloqadorligini ularga aytmagan edim. Men har doim talabalar nima demoqçi ekanligimni oxirgi nafasgaça anglay olmasligini rejalaştiraman. Şunday qilinsa, hammasi qiziq va jozibali çiqadi, eng muhimi, kutilmaganlik, favquloddalik tafakkurda juda kuçli evrilişni yuzaga keltiradi.
Şunday qilib, oxirgi nutqimda körilgan masalaning mavzuga aloqasi, asl mohiyati haqida töxtaldim.
Siz uçun ahamiyatsiz, e'tiborsiz bir nojöya hatti-harakatingiz kimningdir hayotini izdan çiqarib yuborişi, ayançli oqibatlarga giriftor qilişi mumkinligini heç öylab körganmisiz, deya savol taşladim. Ehtimol siz özingiz yuzaga keltirgan holatning naqadar fojyeiy kölam olganini keyinçalik ham bilmassiz, umuman bexabar qolarsiz, lekin umringizning qaysidir bekatida qilmişingizdan puşaymonlik tuyasiz. Siz tufayli insonlar jabr körmasligi uçun, millatning intellektual, moliyaviy boyligi şikast yemasligi uçun barça işga mas'uliyat bilan yondaşişingiz şart va zarur. Bizning mana şu yöldagi umumiy maqsadimizni, harakatlarimiz dasturini jamlab, MILLIY ĞOYa deyiş mumkin. Demak, millatga xizmat qiliş sari olğa!
Ana şunday kötarinki ruhdagi, da'vatkor fikrlar bilan, avj nuqtada darsni yakunladim. Gap şundaki, men talabalarni tuşkun va ruhan iztirob çekayotgan holatda auditoriyadan çiqarib yubora olmasdim. Milliy ğoya yoşlarga jöşqin kayfiyat berişi kerak degan aqidamda sobit qoldim.
Dars tugaganini e'lon qilib, xayrlaşar ekanman, talabalar örnidan qözğolişni istamas, yana qandaydir savol bilan, fikr bilan bezovtalanar edi. Muhimi, ularda fikrlaşga çeksiz iştiyoq uyğongan edi. Ularning har biri ayni daqiqalarda milliy ğoya haqidagi mening xulosa tarzidagi mulohazamga qöşimça fikr bildirişni, töldirişni, öz qaraşlari bilan boyitişni istayotgani sezilib turar edi. Ammo men ularning izoh va tuşuntirişlariga izn bermadim. Çunki, milliy ğoya haqidagi topgan-anglagan hikmat va xulosalarini qalbning eng törida, mö'tabar tuyğular qatorida, el-ulusga ovoza qilmasdan saqlay olişga örgatişni közlagan edim.
Auditoriyadan hamma bir-bir çiqib ketar ekan, bir talaba, – aftidan u şe'r yozadi, şekilli – domla, şunday ekan, nega Böstonga haykal qöyildi, deb sörab qoldi. Aslida kimdir şu savolni berişini kutib turgandim. Xullas, ularga hissiy va aqliy biliş haqida tuşuntiriş berdim; adabiyot odamlarda fojyeaga hamdardlik hissini uyğotişini, sözda qudrat borligini, biz esa voqealarga göyo mikroskop orqali qaraganimizni tuşuntirdim. Voqealarga nazar taşlaganda, munosabat bildirganda adabiyotning yöriği boşqa, aql kişilarining yöriği boşqa ekanini, tor doiradagi muhokamalarni ommaga tuşuntiriş notöğri ekanligini aytdim. Ya'ni, fojyeani talqin qilişda davlatning va adabiyotning manfaatlari, nuqtai-nazari mos tuşmasligini, ammo bu bir-birini inkor qilmasligini imkon qadar tuşuntirdim. Adabiyot tuyğularni çarxlaşga, özlikni anglaşga da'vat etadi, adabiyotsevarlargina millat tuğini baland kötarişga qodir. Ammo aynan bir asarda serta'sir bayon qilingan voqeaning mantiği hayotda boşqaça bölişi mumkin. Şu bois, adabiyot bilan hayotni çalkaştirib, aynanlaştirib bölmaydi, degan mulohazani bildirdim. U “Xudoga şukur” deganday nafas rostladi, mamnun kulimsirab qöydi. Biz voqeani epizodlarga bölib muhokama qilganimizda uning qalbida adabiyotga nisbatan tuşuniksiz munosabat paydo bölayotgan ekan, buning oldi olindi.
Xullas, uşbu maqola orqali, zamonaviy ta'lim haqida fikrlaşiş bahona, bir öqituvçi sifatida, özimning tajriba va uslubimni bayon qildim. Bu hali ilk saboqlardagi holat. Avval aytganimdek, jami önta guruhga şu bitta fandan dars ötaman. Gaplarim qaytariq bölib qolmasin degan öyda, har bir auditoriyaga imkon qadar yangi masalalarni muhokama uçun taşlaşga harakat qildim. Hozirça, uslubim foyda berayapti, şekilli. Talabalarning közida, sözida, özida norozilik alomatini sezganim yöq. Eng qiziq darslar, murakkab masalalar ustidagi mulohazalar endi boşlandi...
ESKARTIŞ: Mazkur bitiklarni bir vaqtlar, aniqroği ötgan yilning oktabr-noyabr oylarida yozib qöygan edim. Keyinçalik yana yozildi – qolgan darslar qanday taşkil etilganini ham şarhlab, kelgusi faoliyatimda asqatar degan umidda saqlab qöydim. Dars jarayonida zamonaviy texnologiyalardan, badiiy vositalardan unumli foydalanişga harakat qildik, ba'zi guruhlarda bu uslub iş berdi, ba'zilarida yöq. Xususan, telegram mesenjyerida har bir kurs yoki fakultet talabalari uçun alohida guruh oçib, fikr almaşiş, darsga tayyorgarlik körişni nazorat qilib boriş uslubi qiziq tuyuldi. Kelgusida bu işni yanada pişiq-puxta tarzda olib borişni rejalaştirganman. Tajribalarimdan bir şingilini bunda örtoqlaşar ekanman, şu kunlarda muhokama bölib turgan mavzu – milliy ğoya tarğiboti va samaradorligini sifat jihatidan yangi bosqiçga kötariş zarurati borasidagi bahslarga qöşilgim, kelgusi mulohazalaringizga material ulaşgim keldi...
Mazkur bitiklar 2015-yil,
oktabr-noyabr oyida yozilgan.
